ƏBÜLFƏZ ƏZİMLİ



Yüklə 2.8 Kb.
PDF просмотр
səhifə1/12
tarix15.05.2017
ölçüsü2.8 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI  
FOLKLOR İNSTİTUTU 
__________________________________________ 
 
 
ƏBÜLFƏZ ƏZİMLİ 
   
 
 
 
 
 
 
 
 
ROMANTİZMDƏN EPOSA: 
 
TƏDQİQİN  
KAMRAN ƏLİYEV 
AYDINLIĞI
 
 
 
 
 
 
 
BAKI - 2013 

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
ELMİ REDAKTORU:  
Cəlal QASIMOV 
                               
 
Filologiya üzrə elmlər doktoru,  
      professor 
 
 
 
 
 
 
 
Əbülfəz  Əzimli.  Romantizmdən  eposa:  tədqiqin  Kamran 
Əliyev aydınlığı. Bakı, Elm və təhsil, 2013, 172 c. 
 
Kitab  filologiya  üzrə  elmlər  doktoru,  professor  Kamran  İmran 
oğlu Əliyevin elmi yaradıcılığının təhlilinə həsr olunmuşdur. 
 
 
Ə
 
4603000000
 Ãðèôëè íÿøð 
   
  
Í-098-20
13  
 
 
© Ə.Əzimli, 2013 
 

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 

GİRİŞ ƏVƏZİ 
 
ÀËÈÌÈÍ ÈÍÀÌÛ 
 
1990-æû èë. Àçÿðáàéæàí ÅÀ-íûí Íèçàìè àäûíà ßäÿáèééàò 
Èíñòèòóòóíóí åëìè èø÷èñè Êàìðàí ßëèéåâ ôèëîëîýèéà åëìëÿðè äîê-
òîðó  àëèìëèê  äÿðÿæÿñè  àëìàã  ö÷öí  ìöäàôèÿ  øóðàñûíà  òÿãäèì 
åòäèéè äèññåðòàñèéàñûíûí àâòîðåôàðàòûíû õîø àðçóëàðëà ìÿíÿ âåð-
äè.  Îíäà  ùÿëÿ  ìöäàôèÿ  ýöíöíÿ  ö÷  ùÿôòÿ  âàð  èäè.  Ìöäàôèÿ  26 
éàíâàð 1990-æû èë òàðèõäÿ îëàæàãäû... 
Ëàêèí  ùÿìèí  ýöí  ìöäàôèÿ  îëìàäû  âÿ  îëà  äà  áèëìÿçäè. 
×öíêè 19-20 éàíâàðäà Áàêûäà ãàíëû ùàäèñÿëÿð áàø âåðìèøäè. 
Êàìðàíûí "ÕÕ ÿñðèí ÿââÿëëÿðè Àçÿðáàéæàí ðîìàíòèçìè-
íèí  îáðàçëàð  ñèñòåìè"  ìþâçóñóíäà  äîêòîðëóã  äèññåðòàñèéàñû-
íûí ìöäàôèÿñè ôåâðàë àéûíûí 16-äà îëäó. Ìöäàôèÿ ìöâÿôôÿãèé-
éÿòëÿ  êå÷èðèëäè  âÿ  Êàìðàí  ßëèéåâÿ  ôèëîëîýèéà  åëìëÿðè  äîêòîðó 
àäû âåðèëäè. Ëàêèí èø áóíóíëà áèòìÿäè. Ìîñêâàäàí Àëè Àòòåñ-
òàñèéà  Êîìèññèéàñû  îíäàí  éåíè  ñÿíÿäëÿð  âÿ  ñóàëëàðà  æàâàáëàð 
òÿëÿá  åòäè.  Êàìðàí  îíëàðûí  òÿëÿáëÿðèíè  éåðèíÿ  éåòèðäè.  Ëàêèí 
êîìèññèéà  îíóíëà  äà  êèôàéÿòëÿíìÿäè.  Ýþðöíöð,  Êàìðàíûí 
ìöäàôèÿñè,  åëìè  óüóðëàðû  ùàíñû  áÿäõàùûíñà  öðÿéèíÿ  éàòìûðäû 
âÿ ìöäàôèÿíèí ðÿää åäèëìÿñèíè èñòÿéèðäè. Þçöíÿ äÿ Àëè Àòòåñ-
òàñèéà  Êîìèññèéàñûíäà  ùàâàäàð  òàïìûøäû.  Áóíó  èëê  áàõûøäà 
àüûëà ñûüûøäûðìàã ÷ÿòèí èäè. Àõû, Àêàäåìèê Ìÿììÿä Æÿôÿðèí, 
Àêàäåìèê  Êàìàë  Òàëûáçàäÿíèí,  ôèëîëîýèéà  åëìëÿðè  äîêòîðó, 
ïðîôåññîð Àðèô  Ùàæûéåâèí, ôèëîëîýèéà  åëìëÿðè  äîêòîðó, ïðîôåñ-
ñîð Éàøàð Ãàðàéåâèí, Õåéðóëëà Ìÿììÿäîâóí, Àááàñ Çàìà-
íîâóí éöêñÿê ãèéìÿòëÿíäèðäèéè áèð äèññåðòàñèéàíû ðÿää åòìÿê, 
åéíè  çàìàíäà  îíëàðûí  ôèêèðëÿðèíè  ðÿää  åòìÿê  äåìÿêäèð.  Ùÿð 
ùàëäà  Àëè  Àòòåñòàñèéà  Êîìèññèéàñûíûí  öçâëÿðèíäÿí  áÿçèëÿðè 
ýþíäÿðèëÿí ìàòåðèàëëàð âÿ æàâàáëàðëà êèôàéÿòëÿíìÿäèëÿð. Êàì-
ðàíûí  þçöíö  Ìîñêâàéà  ÷àüûðäûëàð.  Îíóí  ö÷öí  ÿí  ùÿéÿæàíëû 
ýöíëÿð  áàøëàäû.  Àõû,  èíäèéÿäÿê  Àçÿðáàéæàíäàí  æÿìè  2  íÿôÿð 
ìöäàôèÿ  èëÿ  áàüëû  ÷àüûðûëìûø  âÿ  ìöäàôèÿ  ýåðè  ãàéòàðûëìûøäû. 

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 

Íÿùàéÿò,  Êàìðàí  Ìîñêâàéà  éîëà  äöøäö  âÿ  1990-æû  èë  îê-
òéàáð  àéûíûí  24-äÿ  äèññåðòàñèéàñûíû  éåíèäÿí  ìöäàôèÿ  åòäè.  Åëÿ 
îðàäàæà  îíó  òÿáðèê  åäèá  äîêòîðëóã  äèññåðòàñèéàñûíûí  òÿñäèã 
îëóíäóüóíó åëàí åòäèëÿð. Áó, ÿäÿáèééàòøöíàñëûüûìûçäà éåýàíÿ 
ùàë  èäè.  Ùÿëÿ  èíäèéÿ  ãÿäÿð  áåëÿ  áèð  âÿçèééÿò  îëìàéûá  êè,  Àëè 
Àòòåñòàñèéà Êîìèññèéàñû ùÿð  ùàíñû  áèð  äèññåðòàíòûí  åëìè äÿðÿ-
æÿñèíèí  òÿñäèãèíè  îíóí  þçöíÿ,  åëÿ  î êîìèññèéàíûí  èæëàñûíäàæà 
åëàí åòñèí. Áó øÿðÿô Êàìðàíûí òàëåéèíäÿ âàð èìèø. 
Êàìðàí  ßëèéåâ  èíàìëû  àëèìäèð.  Î,  åëìè  àõòàðûøëàðûíûí, 
êÿøôëÿðèíèí èíàìûíäà éàøàéûð. Áèð àëèì êèìè îíóí øÿõñèééÿòèíè 
äÿ áó àìàë ìöÿééÿíëÿøäèðèð. 
Îíóí  ÕÕ  ÿñð  Àçÿðáàéæàí  ðîìàíòèçìèíè  ÿñàñ  òÿäãèãàò 
îáéåêòèíÿ ÷åâèðìÿñè òÿñàäöôè äåéèëäèð. Ïðîôåññîð  Éàøàð Ãàðà-
éåâèí  äåäèéè  êèìè,  "Êàìðàí  ßëèéåâèí  ðîìàíòèçì  ïðîáëåìëÿ-
ðèíÿ ìàðàüû äàâàìëûäûð. Î, áèçèì ÿäÿáèééàòøöíàñëûãäà éåýàíÿ 
ìöòÿõÿññèñäèð êè, ùÿì íàìèçÿäëèê, ùÿì äÿ äîêòîðëóã äèññåðòà-
ñèéàñûíû  Àçÿðáàéæàí  ðîìàíòèçìèíèí  àêòóàë  ïðîáëåìëÿðèíÿ 
ùÿñð åäèð". 
Êàìðàíäà åëìè àõòàðûø ñÿðèøòÿñè ùÿëÿ òÿëÿáÿëèê èëëÿðèíäÿí 
âàð èäè. Áó, ïðîôåññîð Àááàñ Çàìàíîâóí äèããÿòèíäÿí éàéûí-
ìàìûøäû.  Ýþðêÿìëè  àëèì  1974-æö  èëäÿ  "ßäÿáèééàò  âÿ  èíæÿñÿ-
íÿò"  ãÿçåòèíäÿ  îíà  "Óüóðëó  éîë"  éàçìûøäûð.  À.Çàìàíîâóí 
Êàìðàíà èíàìû Êàìðàíûí þçöíÿ áþéöê áèð ìÿíÿâè ìÿñóëèé-
éÿò ýÿòèðìèøäèð. Î, ïðîôåññîðóí áó èíàìûíû äîüðóëòìàã ìÿñó-
ëèééÿòèíäÿí  éàõà  ãóðòàðà  áèëìèðäè.  Áó  èíàì  âÿ  ìÿñóëèééÿò 
îëìàñà  èäè,  áÿëêÿ  äÿ  Êàìðàí  îðòà  ìÿêòÿá  ìöÿëëèìè  ÷ÿð÷èâÿ-
ñèíäÿí  êÿíàðà  ÷ûõà  áèëìÿéÿæÿêäè.  Êàìðàí  ïðîôåññîðóí  èíà-
ìûíû  þçöíÿ  ãàéòàðäû,  àñïèðàíòóðàéà  äàõèë  îëäó,  1980-æè  èëäÿ 
"ÕÕ  ÿñð  Àçÿðáàéæàí  ðîìàíòèêëÿðèíèí  ÿäÿáè-íÿçÿðè  ýþðöøëÿðè" 
ìþâçóñóíäà  íàìèçÿäëèê  äèññåðòàñèéàñû  ìöäàôèÿ  åòäè,  1985-æè 
èëäÿ "Åëì" íÿøðèééàòûíäà êèòàáû íÿøð îëóíäó. 
Àçÿðáàéæàí  ðîìàíòèêëÿðè,  Àçÿðáàéæàí  ðîìàíòèçìè 
ùàããûíäà  ÷îõ  òÿäãèãàò  ÿñÿðè  ìåéäàíà  ÷ûõìûøäûð.  Áó  ðîìàí-
òèçì  î  ãÿäÿð  çÿíýèí  âÿ  ÷îõñàùÿëè,  îðèúèíàë  èäè  êè,  îíóí  ìèëëè, 

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 

ùàáåëÿ  áÿøÿðè  ýöæö  áþéöê  áèð  ÿäÿáè  ùÿðÿêàò  äåìÿêäèð.  Áó 
ÿäÿáè  ùÿðÿêàò  Àçÿðáàéæàíûí  ùÿì  ìèëëè  òàëåéèíäÿ,  ùÿì  äÿ 
ñÿíÿò  àëÿìèíäÿ  ìöùöì  ðîë  îéíàìûøäûð.  Êàìðàí  áó  çÿðóðÿòè 
à÷ûã-àéäûí  äÿðê  åòìèøäèð.  Îíóí  åëìè  êÿøôëÿðè  ìèëëè  ðîìàí-
òèçìèí âÿ ðîìàíòèê äöøöíæÿíèí, ðîìàíòèçì ïîåòèêàñûíûí éåíè 
ñàùÿëÿðèíè þçöíäÿ ÿêñ åòäèðäè. 
60-80-æè  èëëÿð  åëìè  òÿôÿêêöðöíöí  éåíè  àõàðà  äöøìÿñè 
Ì.Æ.Æÿôÿðîâ,  Ê.Òàëûáçàäÿ,  ß.Ìèðÿùìÿäîâ,  É.Ãàðàéåâ, 
À.Ùàæûéåâëÿ  áÿðàáÿð  Ê.ßëèéåâèí  äÿ  òÿäãèãàòëàðû  èëÿ  áàüëûäûð. 
Îíëàðûí  åëìè  àõòàðûøëàðû  Àçÿðáàéæàí  ìÿäÿíèééÿòè  òàðèõèíäÿ 
ìþùòÿøÿì áèð  éåð òóòàí ÕÕ  ÿñð  ðîìàíòèçìèíèí  ÿäÿáè-íÿçÿðè, 
áÿäèè-èäåîëîúè  õöñóñèééÿòëÿðèíè  öçÿ  ÷ûõàðìûøäûð.  Åéíè  çàìàí-
äà, åëÿ ñàùÿëÿð âàð èäè êè, þçöíöí òÿäãèãàò÷ûñûíû ýþçëÿéèðäè. ßí 
ÿñàñ  èñòèãàìÿòëÿðäÿí  áèðè  áó  èäè  êè,  Àçÿðáàéæàí  ðîìàíòèçìè 
þçöíöí áÿäèè êàìèëëèéè èëÿ þç åëìè ñÿâèééÿñèíè ùÿëÿ äÿ òàïìà-
ìûøäûð. Êàìðàí ßëèéåâèí ÿñàñ ìÿãñÿäè äÿ áèëàâàñèòÿ áó ñÿæèé-
éÿíè éåíè òÿäãèãàòûíäà  – äîêòîðëóã äèññåðòàñèéàñûíäà âåðìÿê 
èäè. Î, ðîìàíòèçìèí áÿäèè ýöæöíö îíóí ïîåòèêàñûíäà ýþðìöø 
âÿ  áó  ïîåòèêàíûí  ùÿì  áÿäèè  èôàäÿ  ýöæöíö,  ùÿì  äÿ  èæòèìàè-
ìÿíÿâè  àõòàðûøëàð,  íàðàùàòëûãëàð  äÿðÿæÿñèíè,  ìèëëè-ôÿëñÿôè  þçö-
íÿìÿõñóñëóüóíó, áÿøÿðèëèéèíè âåðÿ áèëìèøäèð. 
ÕÕ  ÿñð  Àçÿðáàéæàí  ðîìàíòèçìèíèí  éàðàäûæûëàðû  Ì.Ùà-
äè,  À.Ñÿùùÿò,  Ù.Æàâèä,  À.Øàèã,  À.Äèâàíáÿéîüëó,  Ñ.Ñÿëìàñè 
âÿ  À.Ñóðóí  éàðàäûæûëûã  äöíéàñûíûí  ÿí  õàðàêòåðèê  âÿ  òèïèê 
æÿùÿòëÿðèíè êîíêðåò ïðîáëåìëÿð äàõèëèíäÿ øÿðù åäÿí òÿäãèãàò÷û 
áöòöí ôèêèð âÿ ìöëàùèçÿëÿðè áÿäèè, ïîåòèê ìöãàéèñÿëÿðè, òóòóø-
äóðìàëàðû  âàùèä  áèð  ìÿíáÿäÿ  –  Àçÿðáàéæàí  ðîìàíòèçìèíèí 
áÿäèè,  ïîåòèê  ñèñòåìè  öçÿðèíäÿ  æÿìëÿøäèðèð.  Äèññåðòàíòûí  îï-
ïîíåíòè Ì.Æ.Æÿôÿðîâ ìîíîãðàôèéàéà éöêñÿê ãèéìÿò âåðìèø, 
òÿäãèãàò÷ûíûí ÿäÿáèééàòøöíàñëûã òàðèõèíäÿêè ìþâãåéè ùàããûí-
äà êîíêðåò  ôèêèðëÿð  ñþéëÿìèøäèð.  Î,  åéíè  çàìàíäà Ê.ßëèéåâèí 
ðîìàíòèê  ãÿùðÿìàíëàðû  íÿñðäÿ,  ïîåçèéàäà,  äðàìàòóðýèéàäà 
èçëÿéèá  ñÿæèééÿëÿíäèðìÿñèíè,  ðîìàíòèçìäÿ  "çàìàí  âÿ  ìÿêàí 
øÿðàèòèíè  àéäûíëàøäûðìàñûíû",  ùàáåëÿ  ðîìàíòèêëÿðèí  Øÿðã  âÿ 

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 

Ãÿðá  ìÿäÿíèééÿòëÿðèíÿ  ìöíàñèáÿòëÿðè  ùàããûíäà  ýþðöøëÿðèíè 
àøêàðëàìàñûíû  ìöñáÿò  äÿéÿðëÿíäèðèð.  Áöòöí  áóíëàð  ùàìûñû 
Êàìðàíûí  àõòàðûøëàðû  ö÷öí  éåíèëèê  äåéèë,  áöòþâëöêäÿ  ÷àüäàø 
Àçÿðáàéæàí ðîìàíòèçìøöíàñëûüûíûí òàïûíòûñû èäè. 
Öìóìèééÿòëÿ,  óçóí  èëëÿð  ÿäÿáèééàòøöíàñëûãäà  ðîìàí-
òèçì èêèíæè äÿðÿæÿëè áèð éàðàäûæûëûã ìåòîäó ùåñàá åäèëìèø, íåæÿ 
äåéÿðëÿð, ÿäÿáèééàòûìûçà éàä ìåéë êèìè ðÿää åäèëìèøäèð. Ñîí-
ðàêû èëëÿðäÿ, ùÿòòà 80-æè èëëÿðèí þçöíäÿ äÿ ÿäÿáèééàòøöíàñëûãäà 
ðîìàíòèçìÿ  îíóí  þç  äàõèëèíäÿí  äåéèë,  ðåàëèçì  ãÿëèáè  þë÷ö-
ëÿðèíäÿí éàíàøûëìûøäûð. 
Ïðîôåññîð  Õ.Ìÿììÿäîâ,  Ê.ßëèéåâèí  òÿäãèãàòûíûí  åëìè 
äÿéÿðèíè  à÷ûãëàéàðàã  éàçûð:  "ÕÕ  ÿñð Àçÿðáàéæàí  ðîìàíòèêëÿ-
ðèíèí îáðàçëàð ñèñòåìè, öìóìèééÿòëÿ, ïîåòèêàñû èëê äÿôÿ áöòþâ 
ùàëäà  ýåíèø  ìèãéàñäà  ìöñòÿãèë  òÿäãèãàò  îáéåêòèíÿ  ÷åâðèëèð. 
Ìþâçóíóí  âÿ  ïðîáëåìèí  ãîéóëóøóíóí  ÿäÿáèééàòøöíàñëûãäà 
éåíèëèéè,  øöáùÿñèç,  ïðîáëåìèí  ùÿëëèíè  ÷ÿòèíëÿøäèðèð,  òÿäãèãàò÷û 
àëèìäÿí  õöñóñè  ñÿðèøòÿ,  ýåíèø  åðóäèñèéàëû  éàðàäûæûëûã  âÿðäèøè 
òÿëÿá åäèð". 
Ê.ßëèéåâ  àðàøäûðäûüû,  òÿùëèë  åòäèéè  ïðîáëåìëÿðÿ  ùÿìèøÿ 
æèääè  éàíàøìûøäûð.  Áó  æèääèëèê  âÿ  ïðèíñèïèàëëûã  ÕÕ  ÿñð  Àçÿð-
áàéæàí ðîìàíòèçìèíèí îáðàçëàð ñèñòåìèíèí òÿäãèãèíäÿ äÿ ìö-
ùöì  áèð  æÿùÿò îëìóøäóð.  Ðîìàíòèçìèí  áÿäèè  ñèìàñû  "ñèìâî-
ëèê  ïîåòèê  îáðàçëàð"  êîíòåêñòèíäÿí  èçàù  åäèëÿðêÿí  áó  îáðàç-
ëàðûí  ìèôèê  òÿôÿêêöðëÿ  âÿ  èæòèìàè  ùÿéàòëà  ÿëàãÿñè  ìÿñÿëÿñè  äÿ 
òÿäãèãàòäà êîíêðåò åëìè ùÿëëèíè òàïûð. Ðîìàíòèçìèí ìèôèê îá-
ðàçëàðû,  ôîëêëîðà  ìöðàæèÿòè  èëê  äÿôÿ  îëàðàã  áåëÿ  ýåíèøëèéè  èëÿ 
àðàøäûðûëûð.  Ñèìâîëèê  îáðàçëàðà  ðîìàíòèêëÿðèí  éàðàäûæûëûüûíäà 
ÿñàñ éåð òóòàí áÿäèè ïîåòèê àìèë êèìè ýåíèø éåð âåðèëìèøäèð. 
Ðîìàíòèçìäÿ  ïîåòèê  ãàðøûäóðìàëàðûí  åëìè  òÿùëèëè  äÿ 
òÿäãèãàò÷ûíûí ÿñàñ óüóðëàðûíäàí ùåñàá åäèëìèøäèð. 
Êàìðàí  ßëèéåâèí  éåíè  ìîíîãðàôèéàñû  ðîìàíòèçìøöíàñ-
ëûãäà éåíè åëìè íàèëèééÿò ùåñàá åäèëèð. Î, ðîìàíòèçìèí ÿäÿáè-
íÿçÿðè ïðèíñèïëÿðèíè èëê òÿäãèãàòûíäà òÿùëèë åäÿðÿê ðîìàíòèçìÿ 
äàèð  òÿäãèãàòëàðûíû  ö÷  èñòèãàìÿòäÿ  àïàðìûøäûð:  ìèëëè  òÿôÿêêö-

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 

ðöí ðîìàíòèçìäÿ íÿçÿðè-åñòåòèê õöñóñèééÿòëÿðèíè àøêàðà ÷ûõàð-
ìàã, ðîìàíòèçìèí áÿäèè ñèñòåìèíè áó õöñóñèééÿòëÿðëÿ áàüëû à÷-
ìàã,  ìèëëè áÿäèè  òÿôÿêêöðöí èæòèìàè,  ìÿíÿâè èíêèøàôëà  áàüëûëû-
üûíû  âÿ  áó  áàüëûëûüû  ñÿæèééÿëÿíäèðÿí  ïðèíñèïëÿðè  òÿùëèë  åòìÿê, 
ìèëëè  ðîìàíòèçìèí  öìóìäöíéà  ðîìàíòèçìèíèí  éåíè  âÿ  çÿí-
ýèí  áèð  òèïè,  ìöñòÿãèë,  îðèúèíàë  ôîðìàñû  êèìè  õöñóñèééÿòëÿðèíè 
âåðìÿê. 
Àçÿðáàéæàí  áÿäèè,  åñòåòèê,  ïîåòèê  òÿôÿêêöðö  ÕÕ  ÿñðèí 
ÿââÿëëÿðèíäÿ äàùà ýåíèø âÿ éåíè ôîðìà àëìûøäûð. Êàìðàíûí åë-
ìè àõòàðûøëàðûíû ñÿæèééÿëÿíäèðÿí ÿñàñ õöñóñèééÿòëÿð äÿ ìÿùç áó 
éåíèëèêëÿ áàüëûäûð. Î, òÿùëèë åòäèéè áèð ìÿñÿëÿíè ìÿùäóä äàèðÿ-
äÿ ýþòöðìöð. Îíóí êþêëö òÿðÿôëÿðèíè àõòàðûð âÿ ãàçàíäûüû íàè-
ëèééÿòëÿð, òÿùëèë ïðèíñèïëÿðè äÿ áèëàâàñèòÿ áó æÿùÿòëÿ áàüëû îëóð. 
Êàìðàíûí  äîêòîðëóã  ìöäàôèÿñèíäÿ ãàðøûéà  ÷ûõàí  ÷ÿòèí-
ëèêëÿðäÿí  áèðè  äÿ  éàø  ìÿñÿëÿñè  èäè.  36  éàøûíäà  åëìëÿð  äîêòîðó 
îëìàã þë÷öñöíö ãÿáóë åòìÿê èñòÿìÿéÿíëÿð äÿ âàð. Èíäèéÿäÿê 
áåëÿ  áèð  àíëàéûø  éàðàíìûøäû  êè,  äîêòîðëóã  ìöäàôèÿñè  ö÷öí 
(ôèëîëîýèéà  ñàùÿñèíäÿ)  ùå÷  îëìàñà  äèññåðòàíòûí  45-50  éàøû  îë-
ìàëûäûð. Êàìðàí áó ìèôè äÿ äàüûòäû. 
Ðîìàíòèçì  èëÿ  áàüëû  òÿäãèãàòëàð  ùÿëÿ  ñîíà  éåòìÿéèá. 
Êàìðàí  Àçÿðáàéæàí  ðîìàíòèçìèíèí òàðèõèíè éàçìàã  ìÿãñÿ-
äèíè ãàðøûñûíà ãîéóá. Áóíóíëà î, ðîìàíòèçìèí ìèëëè òÿäãèãèí-
äÿêè äàùà áèð áîøëóüó äîëäóðàæàãäûð. Áó éîëäà Êàìðàíà áþ-
éöê óüóðëàð àðçóëàéûðûã.
  
 
5 fevral 1991 
 

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 

I FƏSİL 
 
KAMRAN ƏLİYEVİN ROMANTİZMƏ DAİR 
TƏDQİQLƏRİNDƏ YENİ SƏHİFƏLƏR 
 
1.1. 
ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQDA 
ROMANTİZMƏ 
MÜNASİBƏTİN  NƏZƏRİ-METODOLOJİ  QÜSURLARI 
HAQQINDA BİR NEÇƏ SÖZ 
  
Romantizm, əsasən, həyati gerçəkliklərin faciə inikası poe-
tikasıdır.  
Romantizmə  irad tutanların  bədii sənət bilgiləri  bəsit, mü-
nasibətləri  siyasi-ideoloji  məqsəd  güddüyündən  qeyri-ədəbidir. 
Sözsüz  ki,  ədəbə  tərs  münasibətdə  qeyri-ədəbilik  yaranar.  XX 
əsrin  sovet dövrü ədəbiyyatşünaslığı da romantizmə  münasibət-
də  qeyri-ədəbi  bir  hala  düşmüşdür.  Təəssüf  ki,  bu  hal  bəzi  mə-
lumat və izahlarda, kitab və dərsliklərdə bu gün də davam edir. 
Romantizm bədiilik strukturlarına məxsus qanun-qaydalara 
malikdir.  Romantizmi  həm  ümumbədii  yaradıcılığın,  həm  də 
onun özünün  məzmun və  forma, bədii  inikas strukturu  əsasında 
izah etmək olar. Bunun üçün, ilkin olaraq,  bədiilik üzrə qanun-
qaydaların məzmun və forma xüsusiyyətlərini anlamaq gərəkdir.  
Romantizm bədii gerçəkliklərin daha aydın və sərt lövhələrini 
təsvir  etmək  stilinə  görə,  daha  canlı  və  dinamik  strukturlara  ma-
likdir:  bu  mənada,  ortaya  belə  bir  estetik  meyar  çıxır:  Romantizm 
cəmiyyətin  insana  münasibətindəki  ədəbsizlikləri  daha  aydın  və 
gerçək məzmunlardan əks etdirən yaradıcılıq yoludur. Romantiklər 
həyata və cəmiyyətə, insan münasibətlərinə seyirçi kimi baxmamış, 
onu poetik coşğunluqla əks etdirmiş, söz ruhu ilə canlandımışlar.  
Ona  görə  də  qeyd  edə  bilərik  ki,  romantizm  poetikasında 
təsvir və inikasların, həyati gerçəkliklərin əsas ifadə üsulu bədii 

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 

coşğunluqdur.  
Söz sənətində bütün bədii ifadələr təsvir, tərənnüm və inikas 
poetizmi vasitəsidir. Bu mənada, bədii ədəbiyyat təsvir, tərənnüm 
və  inikas  (əksetdirmə,  təcəssüm)  stilistikasından  ibarətir;  və  bu 
stilistikada hər söz özlüyündə bir təsvir vahidi, üslub rəngidir.  
Təsvir  və  tərənnüm  sözlərin  aktiv  ifadə  formalarının 
nəticəsi  olaraq  inikas  edir.  Bədii  ifadənin  metod  və  üslub 
təqti təsvir və tərənnümün məzmun və forma xarakterindən 
asılıdır. Sözlərin, bədii təsvir və tərənnümün aktivlik xarak-
terinə görə ədəbiyyatşünaslar ədəbiyyata metod, üslub təsni-
fatları  vermişlər.  Bu  təsnifatın  əsasında  romantizm  və  rea-
lizm yaradıcılıq metodları dayanırdı. 
İlk bədii söz insanın hiss və həyəcanının ifadə forması kimi 
təzahür  etmişdir.  Bütün  xalq  ədəbiyyatı  janrları  insanın  daxili 
coçğunluğunun ifadəsidir. Bunu hiss və həyəcanların ifadəsi kimi 
səciyyələndirə  bilərik.  Hiss  və  həyacanlar  daxili  coşqunluqların, 
təlatüm  və  fırtınaların  bazasıdır.  Xəyal  və  təsəvvürlər  də  burada 
müstəsna  rol  oynayır.  İnsan  nəfəs  almasından  başlayarak,  bütün 
hal və vəzyyətlərində xəyal, təsəvvür və düşüncələrinə söykənib.  
Bədii  ədəbiyyat  –  nəğmə,  bayatı,  atalar  sözü,  tapmaca  və 
qaravəllilər,  mərasim  deyimləri,  habelə  əfsanə  və  nağıllar,  das-
tanlar  da  bu  metod,  ifadə  üsulu  əsasında  yaranmışdır.  Bu  an-
lamda,  bədii  yaradıcılığın  əsas  ifadə  mənbəyi  xəyal,  hissiyyat, 
duyğu və düşüncədir. Xəyal və hissiyyat nə qədər coşğun olarsa, 
fikir, ideya da o qədər təsirli olar. Bu əlamətlər bədii yaradıcılıq 
qanunlarını  təsbit  edən  cəhətlərdir  və  hər  şeydən  əvvəl,  bu, 
sözün bədii ifadə psixologizminə xas olan Poetika Qanunudur.  
Poetika qanununa görə əsasən, söz qanadlı olmalı, mənalar 
ən  təsirli  sözlər,  bəzənmiş  deyimlər  şəklində  dilə  gətirilməlidir. 
Bədii ifadə poetikası məntiqindən yanaşsaq, bunu obrazlı deyim, 
obrazlıq  qanunu  kimi  anlamalıyıq.  Bədii  təhkiyə,  təsvir  və 

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
10 
tərənnümdə sözlər qanad açır, mənalar ləl-cəvahiratlarla bəzənir, 
həyati canlılıq ilə söz canlılığı bir-birinə müvazi-uyğun olur. Bu- 
sözün, mənanın poetikası deməkdir.  
Xəyal  coşqunluğundan,  dərin  hissiyyatdan  kənar  olan  söz 
poetik  libasdan  məhrumdur;  bu  cür  sözlərlə  təsirli  mənalar  ver-
mək  olmaz.  Söz  bəzəndikcə  daha  mənalı  və  təsirli  olur.  Bütün 
bədii  sözlər  ən  gözəl  bəzənmiş,  süslənmiş  xəyal  və  hissiyyatın, 
duyğunun,  düşüncənin  poetika  məhsuludur.  Ona  görədir  ki,  bü-
tün  xalq  ədəbiyyatları  poetik-nəzmli  deyimlər  şəklində  yaran-
mış,  zənginləşmiş  və  genişlənmişdir.  Xalqın  söz  zövqü  o  qədər 
yüksək  olmuşdur  ki,  insanlar  adi,  bəsit  deyimləri,  primitiv  fikir 
söyləməni  bacarıq  hesab  etməmişlər.  Bu,  ümumilikdə,  ədəbiy-
yat, poetika aləminin Şərq qanunudur. 
Romantizm də söz, təsvir və tərənnüm coşğunluğudur. Hə-
yatın ən tipik və gerçək məzmununu yalnız dramatik coşğunluq-
dan əks etdirmək olar. 
Və istər lirik, istər epik, istərsə də dramatik formada olsun 
–  fərqi  yoxdur,  bütün  hallarda  ədəbiyyat  öz  vəzifəsini  yerinə 
yetirir. Lakin, ümumilikdə, XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatşünas-
lığı  nəzəri  və  bədii poetika baxımından  bunu düzgün aspektdən 
səciyyələndirə bilməmişdir.  
 Romantizm estetikasına məxsus əlamətləri yanlız bədii ya-
radıcılıq  psixologiyasına  xas  olan  qanunlar,  meyarlar  kontek-
stindən şərh etmək olar. Təsvir və əksetdirmənin forma və məz-
mun  kriterlərindən  asılı  olmayaraq,  bütün  hallarda  söz  yalnız 
xəyal, düşüncə və duyğu ilə qanad açır. Bu, romantizm üçün də, 
realizm üşün də eyni dərəcədə əhəmiyyət daşıyır.  
XX  əsr  ümumsovetet,  o  cümlədən  Azərbaycan  ədəbiyyat-
şünaslığında  romantizmə  nünasibətdə  nəzəri-metodoloji  qüsurlar 
var idi. Bunlar hər hansı eyibtutmadan irəli gələn qüsurlar deyildi; 
bu hər şeydən əvvəl, romantizm adı ilə azad sözə, azad təsvirə və 

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
11 
bədii  əksetdirməyə  qarşı  qarayaxma,  düşmənçilik  siyasəti  idi. 
Qüsurları  törədən  əsas  amil  təkcə  romantizmə  qarşı  baş  qaldıran 
mənfi təzahürlərdən irəli gəlmirdi; bu, ümumilikdə, ədəbiyyat və 
həyat münasibətlərinə yanlış yanaşmaların törətdiyi bəlalar idi. 
Ədəbiyyatın həyata münasibəti onu təsviretmə, inikasetdir-
mə  taktikasından  ibarətdir.  Həyati  gerçəklikləri  əksetdirmə  tipi-
nə  görə,  bədii  ədəbiyyatda  təsvir  və  tərənnüm  təzadları  axtarıl-
mışdır. Bu, bədii sözün, bədii inikas poetikasının təsvir və tərən-
nüm üsullarına sxematik yanaşma qüsurlarından irəli gəlmişdir. 
Qüsurları  törədən  münasibət:  nəyə  görə  romantik  metoddan 
söz açarkən müəlliflər, ilk növbədə, onun realizmdən fərqliliyi mə-
sələsini önə çıxarmışlar? Məsələn, “Ədəbiyyat nəzəriyyəsi” (Ş.Mi-
kayılov.  Bakı,”Maarif”,  1981,  272  səh.)  dərslik  kitabında  deyilir: 
”Əgər realist metod bilavasitə real həyat hadisələrinə, onların ayrı-
ayrı  detallarına  əsaslanırsa,  romantik  metod  sənətkarın  xəyalına, 
təxəyyülünə əsaslanır. ...Romantik metodu seçən yazıçı həyat hadi-
sələrinin  bütün  detallarını  incəliyinə  qədər,  olduğu  kimi  təsvir  et-
məyi qarşıya  məqsəd qoymur, onunla  bağlı özünün düşüncələrini, 
onu xəyalən necə təsəvvür etdiyini bildirir. Daha doğrusu,romantik 
metod  həyatı,  ictimai  quruluşu,  insanın  məişət  tərzini  yazıçının 
gördüyü  kimi  deyil,  görmək  istədiyi  şəkildə  verməyi  tələb  edir” 
(213). Guya romantik hesab edilən “bir əsəri oxuduqda, yaxud bir 
obrazı  xatırladıqda”  təsvir  olunan  əhvalatın  və  obrazın  “həyatda 
müşahidə olunmadığını başa düşmək o qədər də çətin deyil”.  
“Ədəbiyyatşünaslıq terminləri  lüğəti”ndə deyilmiş fikrə uy-
ğun olaraq, burada da müəllif (Ş.Mikayıkov) yazır ki, “romantik” 
sözü  “kitabda  olduğu  kimi”  mənasını  verən  “roman”  sözündən-
diir.  Ardınca  yazır  ki,  “romantik  metoda  əsasən  yazılmış  əsərdə 
təsvir olunan hadisələrə real varlıqda, həqiqətdə olduğu baxımın-
dan  yanaşmaq,  onu  bu  qəbildən  qiymətləndirmək  olmaz”  (səh. 
213). Nə qədər yanlış və qaba hökm! Yəni romantik metodda hə-

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
12 
yati  gerçəkliklər  olmaz;  yəni  romantik  əsərdə  təsvir  edilən  hadi-
sələr uydurmadır. Bu cür yanaşma həmin müəllifin özünün uydur-
masıdır.  Səbəbini  isə  belə  bir  lüzmsuz  məntiqlə  əlaqələndirir  ki, 
romantik  əsərdə yazıçının “subyektiv münasibəti” üstünlük təşkil 
edir. Məgər bütün bədii əsərlərdə yazıçı subyektivizmi əsas faktor 
deyilmi? Romantizmə münasibətdə ədəbiyyatşünaslıq özü uydur-
malar uydurmuş və özü də o uydurmalara heyran kəsilmişdir. 
Romantizmə  aid  daha  bir  fərqli  cəhət  söylənir:  “romantik 
metod  mənəvi  aləmin  xarici  mühit  üzərində  çaldığı  qələbəyə 
əsaslanır”.  Görəsən,  hansı  tipli  əsərlərdə  mənəvi  aləmin  xarici 
mühit  üzərində  qələbəsi  əsas  estetik  ideal  deyil?  “Ədəbiyyatşü-
naslıq terminləri lüğəti” kitabında da tərtibçi “subyektiv mövqe” 
şərtini  əsas  fərq  hesab edir (Tərtib edəni: Ə.Mirəhmədov. Bakı, 
”Maarif”, 1978, 200 səh.) və romantizmin nəzəri-estetik prinsip-
ləri  haqqında  belə  şərh  verir  ki,  realizm  metodunda  “təsvir  olu-
nan  həyat  hadisəsinə  münasibətdə  yazıçının  subyektiv  mövqeyi 
üstünlük  təşkil  edir,  yazıçı  həyatın  dəyişdirilib  təzələnməsinə, 
onu  olduğu  kimi  təsvir  edib  canlandırmaqdan  daha  artıq  can 
atır” (səh.150). Guya yazıçı həyatı canlandırmaq – təsvir etmək-
lə deyil, daha çox həyatı dəyişdirilməsinə çalışmaqla məşğuldur. 
Yazıçının  işi-sənəti  inqilabçılıq  deyil  və  yazıçının  işi  həyatı 
dəyişdirmək yox, həyatı təsvir etməkdir. Həyatı, varlığı əksetdirmə 
üsuluna və prinsipinə görə romantizm ilə realizm arasında yaxınlıq 
və  bağlılıq  görən  müəllif  nəzər-diqqətə  bunu  çatdırır  ki,  realizm 
kimi, romantizm də ədəbiyyat və incəsənətdə varlığı tipikləşdirmə 
və  inikas  üsuludur:  yəni  bunların  hər  ikisi  həyatı  dərk  və  inikas 
etdirir,  göstərir  və  onlar  “bu  məqsədə  müxtəlif  yollarla,  müxtəlif 
təsvir vasitələri ilə nail olurlar”. Niyə məhz “realizm kimi”?  
Tədqiqatçılar bu cür təsniflə guya ramantizmi təqdir etmək 
istəmişlər:  bununla  həm  də  romantizmin  bir  pillə  aşağıda  ol-
masını  bildirmişlər.  “Realizm  kimi”  yanaşma  heç  bir  halda  ro-

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
13 
mantizmin məxsusluğunu ifadə etmir. Romantizm yalnız öz ger-
çəkliyinə məxsusdur. Tədqiqatçılar təqlid yolu ilə bütün hallarda 
Romantizmə Realizm kriteriyasından münasibət bildiriblər. 
“Ədəbiyyatşünaslıq  terminləri  lüğəti”ndə  yuxarıdakı  fikrin 
ardınca  belə  bir  qeyri-real  fikir  də  söylənir:  ”əgər  realizm  həyat 
həqiqətini düzgün, olduğu kimi göstərməyi tələb edirsə, romantizm 
daha  çox  sənətkarın  arzu  etdiyi  xəyali  həyatın,  xəyali  surətlərin 
təsvirinə əsaslanır, romantik sənətkar yaratdığı surətlərin simasında 
o  şeyləri  canlandırmağa  çalışır  ki,  onları  həyata  keçirmək  istəyir, 
onların həyatda əsas və həlledici yer tutmasını arzulayır” (səh.151).  
Ümumiyyətlə,  həyata,  real  varlığa  münasibətdə  romantiz-
mə  nöqsan  söyləməyi  müqayisə,  fərqləndirmə  əmsalı  kimi  təq-
dim edən  müəlliflər öz metodoloji, nəzəri  və təcrübi qüsurlarını 
aşkar etmişlər.  
Aşağıdakı fikirdə bu təzahürün daha başqa bir əlamətini də 
görmək olar: ”...romantik hərəkatın bütün iştirakçıları üçün baş-
lıca xüsusiyyət real varlıqla barışmazlıq və öz romantik  idealını 
ona  qarşı  qoymaqdır.  Xəyal,  coşğun  hiss-həyəcan,  üslubda 
təmtəraq, bədii nidalar və suallar, kəskin təzadlar, ümumiyyətlə, 
romantik  ədəbiyyatın  səciyyəvi  keyfiyyətlərindəndir  (səh.152). 
Əgər real varlıq faciələrlə doludursa, onunla necə barışmaq olar? 
Sadalanan  o  bədii  keyfiyyətlər  bədii  ifadə  dramatizminə,  poeti-
kaya  aid  əlamətlərdir  və  onlardan  xali  olan  əsərdə  hansı  bədii 
mükəmməllikdən söhbət gedə bilər.  
Göründüyü  kimi,  romantizm  nəzəriyyəsindən  danışanlar  ro-
mantizm üçün səciyyəvi olanları ümumi yaradıcılıq poetikasından, 
əgər  belə  demək  mümkünsə,  kənar  amillər  kimi  səciyyələndir-
mişlər: əslində həmin bədii əlamətlərdən kənarda bədiilik yoxdur.  
Romantizm  faciələrin  ən  dramatik,  şiddətli  formasını  əks 
etdirən ən ciddi ifadə üsuludur. 
Realizm  də  ən  ciddi  ifadə  üsuludur  və  belə  demək  caizsə, 

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
14 
realizm faciələrə təmkinlidir. Romantizm estetikasında bu təmkinə 
təmkinlə  yanaşmaqdan  başqa  bir  də  ciddi  dramatizm  vardır.  Bu 
halda belə deyə bilərik ki, təmkin hədlərini aşmaq, gizli bir lövhə, 
guşə  saxlamağa  belə  səbr  göstərə  bilməmək-romantizmdir.  Yəni 
bütün real təfsilatların daxili dərinliyinə getmək, gizlin və psixoloji 
halı təsvir etmək romantizm poetikası üçün xarakterik cəhətlərdər.  
Realizm  poetikasında  da  bu  əlamətlər  səciyyəvi  və  xarak-
terikdir:  lakin romantizm gerçəkliyin  faciə məzmunlarını  xüsusi 
ifadə  tərzlərilə  əks  etdirmək  baxımından  coşğun  və  sərt,  eyni 
zamanda məhrəm və yumşaq ifadə psixologizminə malikdir. Bu 
anlamda,  “dünyanın  sarsıntılar  içində,  qərarsız  olduğu  barədə 
hiss və qənaətlər romantizm üşün səciyyəvi idi”(səh.152).  
Bununla  belə  aşağıdakı  daha  bir  subyektiv  yanlışlığa  fikir 
verin,  görün  Məhəmməd  Hadinin  və  Hüseyn  Cavidin  yaradıcı-
lığında  hansı  cəhətlər  “kəskin  ziddiyyət”  hesab  edilir:  ”M.Hadi 
və H.Cavid  yaxşı  əsərlərində köhnə dünyanı  lənətləyir, zülm  və 
ədalətsizliyə  qarşı  çıxır,  xoşbəxt,  işıqlı  gələcək  arzulayır,  azad 
məhəbbəti tərənnüm  edir, dini  mövhumatı (! - Ə.) pisləyirdilər” 
(səh.152). Görəsən, zülm və ədalətsizliyə qarşı çıxmaq, xoşbəxt, 
işıqlı  gələcək  arzulamaq,  azad  məhəbbəti  tərənnüm  etmək  nə 
vaxtdan qüsur hesab edilib? 
“Qısa  estetika  lüğəti”ndə  də  romantik  sənətkarın  gerçəkliyə 
münasibətinə yanlış, birtərəfli baxış vardır. Orada belə deyilir: ”Ro-
mantizm həyatı əks etdirməyin elə bir metodudur ki, burada sənət-
karın  təsvir  obyektinə  münasibətini  bildirmək  səyi  gerçəklik  fakt-
larının özünü göstərməyə nisbətən üstünlük təşkil edir, bu da bədii 
əsərin  özünəməxsus  coşqunluğuna,  yüksək  emosionallığına  səbəb 
olur”  (B.,  Azərnəşr,  1970,  463  səh.,  səh.  329).  “Təsvir  obyektinə 
münasibət bildirmək”, ümumiyyətlə, yaradıcılıq poetikası üçün tipik 
haldır. Bədii əsərdə yazıçının “özünəməxsus coşqunluğu” və “yük-
sək emosionallığı” da bədiiliyin ən ali keyfiyyətlərindən deyilmi? 

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
15 
Halbuki elə həmin yerdə deyilir ki, realizm də, romantizm 
də  “həyati  prosesin  eyni  qanunauyğunluqlarını  əks  etdirir”.  Ro-
mantik  sənətkarların  cəmiyyətə,  ictimai-mənəvi  həyatda  hökm 
sürən  təbədüllatlarına  münasibətində  tam  real  bir  münasibət 
vardır; və yenə də həmin estetika lüğətində deyildiyi kimi, ”Ro-
mantik cərəyanın  meydana gəlməsi  ictimai  mübarizənin kəskin-
ləşməsi  ilə,  ictimai  varlığın  qeyri-kamilliyinə  qarşı  cəmiyyətin 
mütərəqqi  qüvvələri  içərisində  etirazın  artması  ilə  bağlı  olmuş-
dur” (s.331). Deməli, romantizm elə bir yüksək ifadə poetikasına 
malikdir  ki,  orada  “ictimai  mübarizənin”-ictimai  ziddiyyətlərin 
kəskin  və  sərt  məzmunları  ifadə  edilir,  “ictimai  varlığın  qeyri-
kamilliyinə qarşı” etiraz canlı və aktivdir; bu, romantik sənətka-
rın mövqeyini və maraqlarını daha aydın ifadə edir. 
Romantizm obrazlarının “yeni ictimai amallar təbliğ etmə-
si romantik sənətkarların  fəal  həyat  mövqelərindən  irəli gəlmir-
mi?  Elə  isə,  romantizmin  meydana  gəlməsini  subyektivizm 
əlaməti olduğunu söyləmək hansı ədəbi normaya sığır?  
Başqa bir halda, göstərilir ki, romantizmin meydana gəlməsi 
“sənətdə  subyektivizm  meyllərinin  güclənməsinə,  sənətkarın  onu 
təmin etməyən varlığa qarşı, bir çox hallarda, dumanlı və şərti olsa 
da, yeni ictimai amallar təbliğ edən obrazlar silsiləsi irəli sürməsinə 
səbəb olmuşdur. Romantizmin şərti, fantastik, mübaliğəli obrazlara 
meyl göstərməsi də buradan irəli gəlir” (Qısa es.lüğ. səh.331). Bu-
rada romantik sənətkarın obrazlar silsiləsinin cəmiyyətdəki haqsız-
lıqlara qarşı mövqeləri “dumanlı və şərti” adlandırılması da roman-
tizm  qarşısında  şərt  qoyma  meylindən  irəli  gəlmişdir.  Halbuki  nə 
realizmin, nə də romantizmin qarşısında şərtlər qoymaq olmaz: bu, 
hər hansı bir siyasi subyektivizmdən başqa bir şey deyil: bizdə si-
yasi bir doktrina olmaqla romantizm tənqid hədəfi kimi seçilmişdir.  
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə