ƏBÜLFƏZ ƏZİMLİ


Romantizmi  subyektiv  meyl hesab  edənlərin özləri  sub-



Yüklə 2.8 Kb.

səhifə2/12
tarix15.05.2017
ölçüsü2.8 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

Romantizmi  subyektiv  meyl hesab  edənlərin özləri  sub-
yektivizmə  qapılmışlar.  Məsələn,  9-ci  sinif  “Ədəbiyyat”  dərs-

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
16 
liyində  romantizm  yaradıcılıq  metodu  belə  izah  edilir:  ”ro-
mantizm yaradıcılıq metodu ilə yazılan əsərdə təsvir olunan həyat 
hadisəsinə  yazıçının  subyektiv  münasibəti  üstünlük  təşkil  edir. 
Romantik  sənətkar  öz  qarşısına  həyatı  olduğu  kimi,  dəqiq  təsvir 
etmək  vəzifəsini  qoymur.  O  daha  çox  həyatın  öz  xəyalında 
canlandırdığı,  arzuladığı  kimi  dəyişdirilməsinə  çalışır.  Sənətkar 
real  varlığa  öz  münasibətini  bildirmək,  öz  xəyalında  reallıqdan 
uzaq bir dünyanın obrazını yaratmaq və bu yolla oxucuya arzu və 
istəklərini  çatdırmaq  istəyir”  (Ədəbiyyat”,  IX  sinif  üçün  dərslik. 
B.Həsənli, N.Nəcəfov. Bakı, ”Xəzər” nəşriyyatı, 2009, səh.52).  
Nə  qədər  yanlış  və  diqqəti  azdırmağa  xidmət  edən  yanaş-
ma tərzi!  
Necə  yəni  “romantik  sənətkar  öz  qarşısına  həyatı  olduğu 
kimi,  dəqiq  təsvir  etmək  vəzifəsini  qoymur”?  Əgər  romantik 
sənətkar bu dərəcədə canlı və dəqiq əks etdirməsəydi, onda niyə 
onun təsvirlərindən qorxurdular? Hansı romantik sənətkarın əsə-
rində xəyalın canlandırdığı, gerçək olmayan məzmun var? Hansı 
romantik  sənətkarın  əsərində  “reallıqdan  uzaq  bir  dünyanın  ob-
razı  yaradılıb”?  Xeyr,  hörmətli  nəzəriyyə  quraşdıranlar,  roman-
tiklər həyatın ən real və tipik  məzmunlarını  əks etdirmişlər, on-
lar faciələrə passiv və ətalət halında yanaşa bilməzdilər.  
Vissarion  Qriqoriyeviç  Belinski  poeziyanı  bədii  məzmun 
və  ifadəsinə, həyat hadisələrini qavrama,  əksetdirmə tipinə görə 
iki yerə ayırır: 
1) ideal poeziya; 2) real poeziya.  
İdeal olan realdan üstündür. Romantik poeziya-ideal poezi-
ya  növüdür. Çünki  “romantik  yaradıcılıq tipi, hər şeydən əvvəl, 
varlığın yenidən canlandırılması meyli ilə xarakterizə olunur” və 
romantik  sənətkar  “varlığa  tam,  real  münasibət”  bəsləyir  (Qısa 
estetika lüğəti, səh.229-230). 
Romantizmə də bu konseptuallıqdan yanaşmaq gərək idi.  

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
17 
1.2. ROMANTİZMİN TƏDQİQİNDƏ ELMİ TƏZƏLİ-
YİN POETİKASI: ƏDƏBİ QƏHRƏMANIN SƏCİYYƏSİ. 
 
Azərbaycan Romantizminə münasibətin yeni mərhələsi hə-
lə ötən yüzilliyin 80-cı illərində başladı.  
XX əsr də Böyük Romantizm əsridir.  
Romantizm həm də gerçək sözün vahiməsi, harayı idi: heç 
olmasa,  Romantizm  sözü  birbaşa  deyirdi.  Ona  görə  ki,  roman-
tizm  həyatı və cəmiyyəti,  insanı  ən sərt və sərrast,  ən gerçək və 
dolğun məzmunlardan ifadə edirdi. 
Həyatda  və  cəmiyyətdə  hər  şeyə  zidd  olan  məzmunlar  fa-
ciələrin məzmunudur.  
Həyati gerçəklikləri  ifadə tərzinə görə hər yazıçının  və şairin 
özünəməxsus fərdi yaradıcılıq aləmi vardır. Romantizm estetikasın-
da bütün fərdi keyfiyyətlər gerçəklikləri ifadə tipinə görə üzə çıxıb. 
Bu  mənada, romantizmi gerçəkliklərdın kənar hesab etmək,  yaxud 
romantizmə  gerçəkliklərdən  uzaq  təsniflər  vermək  XX  əsr  ədəbiy-
yatşünaslığının ən ciddi metodoloji, elmi-nəzəri qüsurlarından idi.  
Bütün  bədii  məzmunlar  gerçəkliyin  inikas  məzmunlarıdır. 
Romantizm də, Realizm də həyati gerçəklikləri-həyati məzmun 
və  formaları  ifadə  etmək  tərzinə  görə  vahid  və  bütöv  bir 
poetika strukturlarına malikdir. 
Faciələr  Romantizmin  həm  məzmunu,  həm  də  təsvir-tə-
rənnüm  mənbəyi  idi.  Azərbaycan Romantizminin  Poetikasını  bu 
strukturdan təhlil etmədən heç bir elmi gerçəkliyi açıqlamaq olmaz. 
Bədii ədəbiyyatda həyatı bütün gerçək məzmunları ilə təs-
vir  etmək  tələbi  bədii  yaradıcılığın  əsas  prinsipdir.  Həyatı  və 
cəmiyyəti  faciələr  və  iztirablar,  zülmlər,  haqsızlıq  və  ədalətsiz-
liklər kontekstindən əks etdirmək heç bir siyasi məqsəd güdmək 
demək deyil. Lakin cəmiyyətdə siyasi, sinfi, şəxsi və qrup, dəstə 
mənafeyi güdənlər Romantizmi qəbul edə bilməzdilər.  

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
18 
XX  əsr  həm  də  Romantizmə  qarşı  mübarizə,  romantizmi 
ittiham,  romantizmi  öldürmək,  qazamatlara  saldırmaq,  Sibirə 
göndərmək əsri oldu. 1920-ci ildən 90-cı illərə qədər Romantiz-
mə  münasibətin  sərt,  irticaçı  və  acıqlı  hökmü  davam  etmişdir. 
Yanlış yanaşma Böyük Ədəbiyyata münasibətlərdən deyil, siyasi 
qulluq,  sinfi  və  irticaçı  xidmət  canfəşanlıqlarından,  diktatura 
korafəhmliyindən törəmişdir.  
Və nəhayət, XX  əsr həm də  Romantizmə sağlam  təfəkkür 
və məntiqdən yanaşma, qiymətvermə mərhələsinin başlanğıcı ol-
du.  Bu  mənada,  ötən  əsrin  80-cı  illərin  ədəbiyyatşünaslığında 
bəzi  ədəbiyyatşünasların  təriqində  Romantizmə  təzə,  yeni  əla-
mətlər,  baxışlar  kriteriyasından  yanaşma  halları  üzə  çıxdı.  Bu 
sahədə üzə çıxan əsas tədqiqatların müəlliflərindən biri də filolo-
giya elmləri doktoru Kamran İmran oğlu Əliyev oldu.  
Ötən əsrin səksəninci illərindən başlayaraq, Kamran Əliye-
vin bir ədəbiyyatşünas kimi, Azərbaycan romantiklərinin nəzəri-
estetik  görüşləri,  Romantizmdə  qəhrəman  problemi,  romantik 
poetikada obrazlar sistemi, bədii  ifadə, üsul, ideya, forma, məz-
mun və digər struktur tərkiblər, nəzəriyyə kateqoriyaları ilə bağlı 
axtarış və tədqiqlərinin xüsusi dəyəri vardır. 
Hər şeydən əvvəl, bu tədqiqlərdə o, Romantizmə sağlam mən-
tiqdən düzgün yanaşma taktını əsas götürmüşdür. “Azərbaycan Ro-
mantizminin poetikası” (Bakı, “Elm”, 2002; bax: 9) monoqrafiyası 
filologiya  elmləri  doktoru  Kamran  Əliyevin  80-cı  illərdə  apardığı 
araşdırmaların dəyərli nəticəsi kimi üzə çıxdı. Tədqiqatçı monoqra-
fiyada Romantizmin elmi-nəzəri, estetik, poetik, lirik-epik xüsusiy-
yətlərinin  gerçək,  doğru-düzgün  əlamətlərini  şərh  etməyə  çalışmış 
və öz istəyinə nail ola bilmişdir. Bu mənada, romantizmşünas Kam-
ran Əliyev Romantizm estetikasını, yaradıcılıq aləmini Məhəmməd 
Hadi  (1879-1920),  Hüseyn  Cavid  (1882-1941),  Abbas  Səhhət 
(1874-1918), Abdulla Şaiq (1881-1959), Abdulla bəy Divanbəyoğlu 

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
19 
(1883-1936),  Abdulla  Sur  (1882-1912),  Səid  Səlmasi  (1882-1909) 
kimi dahilərin yaradıcılıqları daxildən araşdırır, məsələyə yeni elmi 
səciyyələr,  müqayisələr,  tətbiqlər,  təsvirlər  nəzərindən  yanaşır.  Bu 
anlamda, Kamran Əliyevin tədqiqlərinin əsasında Romantizm poe-
tikasının spesifik sahələrindən birinin-romantizmin obrazlar sistemi-
nin söz, bədii təsvir və ifadə spesifikası, bədii təsvir və tərənnümdə 
sözün məna, məzmun, üslub çalarlarının şərhi problemləri dayanır.  
Bədii  yaradıcılıq  aləmində  obraz-təbiət,  obraz-təsvir,  ob-
raz-qəhrəman, obraz-məzmun, obraz-ideya, obraz-cəmiyyət, ob-
raz-həyat,  obraz-dünya,  obraz-obraz  münasibət  və  bağlılıqları 
poetikanın daxili və xarici komponentlərində mühüm əhəmiyyət 
daşıyan məsələlərdəndir. 
Ümumilikdə,  bu,  Realizm  üçün  də  xarakterikdir,  Roman-
tizm  üçün  də.  Romantizm  poetikasının  tədqiqində  bu  məsələlə-
rin  sistematik  olaraq  şərh  edilməsi  bilavasitə  Romantizmin  bə-
dii-poetik,  estetik  və  ideoloji  təbiətini  təqdim  etmək,  indiyədək 
Romantizmə  münasibətdəki  yayğınlıqları  və  çaşqınlıqları  sərf-
nəzər etmək səciyyəsi daşıyır.  
Romantizmə və romantiklərə münasibətin 20-30-cu illər tə-
cavüzkarlığı – ümumilikdə, milli ədəbiyyatımıza qarşı yanlış vul-
qar-sosioloji, kommunist-sinfi, siyasi repressiya təcavüzləri idi.  
Müəllif  tədqiqatın  əvvəlində  “öz  düşüncə  və  mühakimə-
lərində sərbəst” (Seyid Hüseyn) olan romantiklərin yaradıcılığına 
münasibətin  yanlış  və  qeyri-obyektiv,  qeyri-səmimi  cəhətlərini 
ümumiləşdirir.  Romantizmə  sağlam  münasibətin  təşəkkülündə 
Məmməd  Cəfər  Cəfərov,  Mir  Cəlal  Paşayev,  Əziz  Mirəhmədov, 
Kamal Talıbzadə kimi tədqiqatçıların elmi fikir və mülahizələrinə 
istinad  edən tədqiqatçı  diqqəti  Romantizmin  bədii  ifadə  məxsus-
luğuna  yönəldir.  Yuxarıda  adları  çəkilən  müəlliflərin  simasında 
Romantizmə  münasibətin  tövrü  dəyişilirdi.  Kamran  Əliyev  bunu 
dərindən  dərk  etmiş  və  özünün  elmi  təhlil  və  analizlərində  yeni 

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
20 
ədəbiyyatşünaslığın  konseptual  simasını  üzə  çıxarmağa  çalışmış-
dır.  Buna  nəzərən,  60-80-cı  illərin  tədqiqlərini  nəzərdə  tutaraq 
yazır  ki,  “Romantizmə  baxışın  mövqeyi  və  miqyası,  elmi-nəzəri 
prinsipləri,  sağlam  məfkurəvi  münasibətləri  dəyişildikcə,  roman-
tiklərin yaradıcılığının doğru və düzgün təhlili də təmin olunmuş-
dur”  (9,  səh.10).  Beləcə,  romantizmşünas  Kamran  Əliyevin  təd-
qiqləri də bu münasibətin nəticəsi kimi üzə çıxmışdır.  
Monoqrafiyanın  birinci  hissəsi  romantik  qəhrəman  proble-
minə həsr edilib. Nəsrdə və poeziyada romantik qəhrəmanların hə-
yat  və  cəmiyyətdaxili  mövqeləri,  bədii-poetik  ifadə  xüsusiyyət-
lərinin izahı baxımından tədqiqatçının aydın elmi-metodoloji möv-
qeyi  vardır.  Kamran  Əliyev  ilkin  olaraq,  Romantik  nəsrdə  ədəbi 
qəhrəmanın  mövqeyi,  həyatı  və  taleyi  məsələlərini  araşdırır;  bu 
zaman problemə janr, ədəbi növ baxımından deyil, əsasən, ümum-
romantizm kriteriyalarından yanaşır. Bu zaman Abdullabəy Divan-
bəyoğlunun “Əbdül və Şahzadə” povestində Romantizmin ilk ədə-
bi qəhrəmanlarının həyat və mübarizə amalları önə çəkilir. “Əbdül 
və Şahzadə” XIX əsrin sonu, XX əsrin ilk illərinin qəhrəmanlarıdır. 
Yazıçının  həyat  mövqeyi  ilə  qəhrəmanların  mövqeyi  arasında  bir 
uyarlıq  vardır.  Əbdülün  və  Şahzadənin  həyatında  irəliyə-ucalara, 
yüksəkliklərə, dağa doğru hərəkət məramı var. Şahzadə bu qalxın-
maya üz tutduğu anda həyatı tərk edir. “Şərqdə Şəfəq sökülərkən” 
dünyanı tərk edən qəhrəmanın taleyinə acımaq münasibəti roman-
tik  sənətkarların  cəmiyyətdaxili  milli  mövqeyinin  ifadəsidir.  Bu, 
romantik faciənin insan taleyilə bağlı tipoloji təzahürüdür.  
Tədqiqatçı diqqəti ona yönəldir ki, Romantizmin ilk nüma-
yəndələri  (ədəbi  qəhrəmanı)  olan  obrazların  xarakterləri  hələ 
“tam  formalaşmamış”  haldadır.  Lakin  ümumilikdə,  qəhrəmanın 
xəyali  və  rəmzi  olaraq  “dağın  zirvəsinə  doğru  hərəkətini  hələ 
formalaşmamış” bir hal kimi səciyyələndirsə də, yüksəliş və irə-
liləyiş başlanğıcını Romantizmin, ilkin olaraq, onun nəsr tipinin 

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
21 
xarakterik cəhəti hesab edir. 
Burada bu məsələni qeyd etmək istərdik ki, həyatın daxilini, 
insanın  cəmiyyətdaxili  yaşamlarını  əks  etdirmək  baxımından 
romantizmin  aydın  yaradıcılıq  kredosu  vardır.  Mövcud  həyatın 
faciələri içərisində insanın faciələrindən başqa bir məzmun olmaz. 
Abdullabəy  Divanbəyoğlunun  Əbdül  və  Şahzadəsi  də  faciə  qəh-
rəmanları kimi cəmiyyətin daxili simasını aydın inikas etdirir.  
Cəmiyyətdə iki tərəf vardır: “bir tərəfdə qaya, digər tərəfdə 
uçurum”.  “Ətrafa  qatı  qaranlıqlar  çökürdü”  –  deyən  yazıçının 
qəhrəmanları  həm qaranlığın  vahiməsini,  həm də  işığın ümidini 
aydın görürdülər. Bu cür görüm yazıçının, ümumilikdə, Roman-
tizmin  milli  və  bəşəri  simasını  aydın  inikas  etdirmirmi?  “Can 
yanğısı”  (A.Divanbəyoğlu)  povestində  “Romantik  plan  daha 
güclüdür” – qənaətinə də tədqiqatçı, nəzərimizcə, təsvir və bədii 
ifadənin  yeniliyinə  görə  gəlmişdir.  Bu  cür  kontrast  (qaranlıq  və 
işıq,  uçurum  və  dağ)  XIX  əsrin  sonları  və  XX  əsrin  əvvəlləri 
ədəbiyyatının ən tipik ifadə-inikas məsələlərindən biridir.  
“Can  yanğısı”nda tədqiqatçının qənaətinə görə “ucalmaq eş-
qi-dağlara qalxmaq istəyi...” başlıca məqsəddir; lakin bunun müm-
kün olmaması sonluğunu tədqiqatçı ədəbi qəhrəmanın bir insan ki-
mi  normal  yaşayışının  olmaması  ilə  bağlayır.  “Ruqiyyə  də  təsəl-
lisini  yüksəklərin  seyrində  tapırdı”  (9,  səh.  20)  deyərkən,  Kamran 
Əliyev  səciyyəni  belə  verirdi  ki,  bütün  bunlar  ucalıq,  yüksəklik 
seyrləri, dağ, qaya, yer-göy “ricətləri” obrazın daxili hissləri ilə mü-
qayisələr şəklində verilir və bu “Romantik inikas üsulu” kimi yeni 
bədii  keyfiyyət  idi. Tədqiqatçıya görə, Abdullabəy  Divanbəyoğlu-
nun  sənətkar  mövqeyində  “əsas  diqqət  bütövlükdə  Şərqə  yönəl-
mişdir”  (9,  səh  21).  Şərqin  həyat  tərzi  deyil,  şərqlinin-  Əbdül  və 
Şahzadənin, Əhməd və Ruqiyyənin, Mina və Nisə kimi obrazların 
həyat şəraiti, cəmiyyətdə düşdükləri təbəddülatlar və onların səbəb-
ləri  Romantik  nəsrdə  başlıca  məzmundur.  Qəhrəmanlar  öz  iradə-

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
22 
lərinin deyil, cəmiyyətin təzyiq və təsiri, hökmü altında yaşayırlar.  
Tədqiqatçı  “Əbdül  və  Şahzadə”  povestindəki  məzmunu 
belə  xarakterizə edir ki, burada  “qabaqcıl düşüncə və azad  fikir 
ətalət  və  geriliklə  üz-üzə  dayanmışdır.  İrəliyə  doğru  hərəkət-
tənzim  olunmaqdan  çox,  geriyə  doğru  çəkilirdi.  İşıq  qaranlıqlar 
içərisində bəzən zəif görünür, bəzən də yox olurdu” (9, səh. 24). 
Yazıçı Abdullabəy Divanbəyoğlunun “Can yanğısı” poves-
tindəki  qəhrəmanların  həyatının  bədii  inikası  məsələsini  təd-
qiqatçı bir neçə yöndən şərh edir: birinci yön: Əhmədin əhvalatı 
nəqletmə prosesidir.  Əhməd  nəql etdiyi  əhvalatların  baş  iştirak-
çısıdır.  Əhməd öz  yurdundan didərgin düşür. Bir  kənddə qonaq 
olur,  orada  yaşayan  Ruqiyyə  ilə  eşq  macərası  yaşayır.  Ruqiyyə 
ilə  evlənəndən  sonra  Əhməd  vətən  xiffəti  edir.  Ruqiyyə  mə-
həbbəti ilə vətən məhəbbətinin romantik qəhrəmanda inikası mə-
sələsinə  səciyyə  verən  tədqiqatçı  qeyd  edir  ki,  “hər  iki  obrazın 
vətən eşqi yazıçının idealı kimi səslənir” (9, səh. 28). 
Mənəvi-iradi  keyfiyyətlərin  inikasından  bəhs  etsək,  belə 
deyə  bilərik:  Əhməddə  məhəbbət  davamsızdır.  Əhməd  başqasını 
alır; Ruqiyyə üçün həm eşq, həm də vətən məhəbbəti tamdır. Ru-
qiyyənin  atılması,  ona  işgəncə  verilməsi  faktı  əsərdə  cəmiyyətin 
gerçək  insan  münasibətinə  düşmən  kəsildiyini  göstərir.  Nəticədə 
Ruqiyyə Əhmədə və “bütün eybəcər cəmiyyətə nifrət edir”. 
Ədəbi qəhrəmanın taleyi və seçimi ilə bağlı olaraq, Azərbay-
can Romantizmi özünün ən tipik və xarakterik strukturuna malikdir. 
Abdullabəy Divanbəyoğlu və Abdulla Şaiqin nəsr əsərləri bu struk-
turologiyada  ayrıca  yer  tutur.  Abdulla  Şaiqin  “iki  müztərib,  yaxud 
əzab və vicdan” romanı epistolyar janr nümunəsi olmaqla, yazıçının 
bədii-poetik  ifadə  məxsusluğunu  əks  etdirən  əsərdir.  Abdulla  bəy 
Divanbəyoğlunun da, Abdulla Şaiqin də forma, üslub seçimini Ro-
mantizm poetikasında səciyyəvi forma hesab edən tədqiqatçı Azər-
baycan Romantizminin poetikasında  xüsusi əlamətlərdən olan  “üs-

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
23 
lub rəngarəngliyi” məsələsini öndə saxlayır. Cavad və Sitarə “Əzab 
və vicdan” (Abdulla Şaiq) romanının baş qəhrəmanlarıdır. Cavad və 
Sitarənin  simasında  məhəbbət  münasibətlərinin  ifadəsi  yazıçının 
üslub, forma-süjet, kompozisiya seçiminin uğurlu inikasıdır. Müqa-
yisəli  poetik  təhlillər  aparan  Kamran  Əliyev  bu  inikas  məsələsini 
Abdulla Şaiqin “romantik təsvir üsulunun” əsas əlamətlərindən biri 
kimi  qiymətləndirir.  Cavadın  iki  qadın  arasında  qalması  süjetinin 
inikas  strukturunu  romantizm  ədəbiyyatında  obrazlar  üçün  “daxili 
qarşılaşmaların” tipik səciyyəsi hesab edir. Tədqiqatçının nəzərincə, 
bu  qarşılaşmalar  “romantik  qəhrəmanların”  daxili  gərginliklərinin, 
psixoloji  əlamətlərinin  açılışına  kömək  edir;  bunu  o  həm  də  yazı-
çıların bədii qayəsinin ifadə üsulu olduğunu söyləyir. 
Romantik nəsrdə İblis obrazı yeni keyfiyyətlərdəndir. Təd-
qiqatçı,  Abdulla  Şaiqin  “İblisin  hüzurunda”  hekayəsini  “iblisli-
yin mahiyyətinin açılması” baxımından özünəxas ifadə tərzi olan 
bir əsər kimi təhlil edir. İblis obrazı təkcə nəsr üçün deyil, ümu-
milikdə, romantizmin mövzu və obraz qaleriyasında mühüm yer 
tutur.  Kamranın  qənaətinə  görə,  “İblis  ruhi  bir  qüvvə  kimi  hə-
mişə  romantizm  ədəbiyyatında  insanların  ürəyinə  girən  şərin 
rəmzi kimi çıxış etmişdir” (9, səh. 33). 
Ümumən,  Kamran  Əliyev romantik  nəsrin qəhrəmanların-
da təklik problemini səciyyəvi hallardan biri hesab edir və nəsrin 
səciyyəvi  xüsusiyyətlərindən  biri olmaqla,  “Romantizmin təklə-
nən  və  tənhalığa  can  atan  qəhrəmanların  ilk  dəstəsi”nin  nəsrdə 
meydana  çıxdığını  göstərir.  Bu  qəhrəmanlar  “yalnız  fiziki  mə-
nada  deyil,  düşüncələri,  duyğuları  ilə  də  təklənirdilər,  hətta  bə-
zən cəmiyyətdən belə ayrılırdılar”-qənaətinə gəlir. 
Bütün  bunlar  ədəbi  qəhrəman  və  həyat,  qəhrəman  və  cə-
miyyət kontekstində ədəbiyatın faciələr Romantizmi deməkdir. 
Romantik  qəhrəmanlar  ona  görə  yüksəkliklərə  qalxmağa 
meyllidirlər  ki,  cəmiyyət,  mövcud  durum  alçaqlıqlarda-aşağı-

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
24 
larda çabalayır, insan əzilir, ona həqarətlər edilir; həqarət və zil-
lətlər artdıqca insanın qiyməti azalır. 
Kamran  Əliyev  Romantizmdə  lirik  qəhrəman  məsələsini 
Romantizm  poetikasının  ən  tipik  və  geniş  bir  sahəsi  kimi  tədqiq 
edir.  Məhəmməd  Hadi,  Abdulla  Şaiq,  Hüseyn  Cavid,  Səid  Səl-
masi  kimi  şairlərin  lirizminin  bədii  ifadə  poetikasına  xas  olan 
cəhətləri  də  qəhrəmanın  təsviri,  tərənnümü,  cəmiyyətdaxili  mü-
nasibətlərdə yeri, ədəbi qəhrəman və zaman, mühit və lirik qəhrə-
man  problemləri  daxilindən  açıqlayır.  Bu  zaman  Romantizmdə 
həm bədii ifadə tipologiyasını, həm də sənətkarın ideoloji mövqe-
yini diqqət mərkəzində saxlayır. Tədqiqatçı, ilkin olaraq, Roman-
tik şairlərin lirik qəhrəmanlarının düşdüyü vəziyyəti-halı xarakte-
rizə  edir.  Məsələn,  Məhəmməd  Hadinin  lirik  qəhrəmanı  cəmiy-
yətin tərəqqisi naminə “Biz nə haldayıq?” sualını verir, hürriyyət 
naminə “El fəryadı” çəkir, millətin səadəti üçün “Məni mükəddər 
edən  var  könüldə  bir  əməlim”-  deyir,  “bir  sürü  ərbabi-vəhşətin” 
əlindən qurtarmaq üçün “Dad istibdaddan” harayına sığınır.  
Hüseyn  Cavidin  lirik  qəhrəmanı  “cəfadan,  riyadan  başqa 
bir  şey”  görmür;  Abdulla  Şaiqin  qəhrəmanı  bir  quşun  “cəfadan 
əfqanə gəlməsi” haqqında həqiqəti düşünür (9, səh. 37). 
Kamran Əliyev romantik qəhrəmanın cəmiyyətə, ətraf alə-
mə, adamlara münasibətinin məzmununu açıqlarkən diqqəti bila-
vasitə  Romantizm  sənətkarının  həyati  məramına  yönəldir.  Hər 
bir obraz, sözsüz ki,  yaşadığı cəmiyyətin əhvalını, rəngini  ifadə 
etmiş olur. Bu münasibət-mövqe şairin milli vətəndaşlıq mövqe-
yinin məzmunu baxımından da səciyyəvidir. Romantik sənətkar-
lar  “mövcud  həyatın  mənzərəsinə,  eybəcərlik  və  çirkinliklərə 
qarşı biganə qala bilmir”, onları ən sərt və tipik boyalardan təq-
dim edirlər. Lirik qəhrəmanla həyat və cəmiyyət arasındakı bağ-
lılıqlar  mənəviyyat,  vətəndaşlıq,  bəşəri  mahiyyət  daşıyır.  Ona 
görə  də tədqiqatçı  məsələyə  konkret olaraq  mənəviyyat,  ictimai 

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
25 
hadisələrə  münasibət  meyarını  təhlil  üçün  xüsusi  obyekt  hesab 
edir.  Psixoloji  baxımdan  mənəvi-əxlaqi,  iradi  mövqe  hər  bir 
qəhrəmanın  daxilini,  bir  şəxsiyyət  kimi  ruhi  aləmini  aydın  xa-
rakterizə  edir.  Məsələn,  tədqiqatçı,  Hüseyn  Cavidin  lirik  qəhrə-
manına xas  əlamətləri  belə şərh edir ki, o “lirik qəhrəman  mən-
liyini sarmış sakit, durğun, sükünətli ruha qarşıdır” (9, səh.39). 
Bütün bu hallarda romantik təsvir və tərənnümün əsasında 
təzadlar,  kontrastlar  dayanırdı.  Kamran  Əliyev  təsvir  və  üslub 
meyarlarından  çıxış  edərək  hər  şairin  özünəməxsus  yaradıcılıq 
keyfiyyətlərini  analiz  edir.  İndiyədək  haqqında  qeyri-səmimi 
münasibətlərdən söz açılan Səid Səlmasidə təzadın, hüzn və ələ-
min  ifadəsinin  məzmun-məntiqini  belə  açıqlayır:  “Səid  Səlma-
sinin  yaratdığı  bədii  təzad-hüzn  və  ələmin,  qəhr  edən  nalələrin, 
boş  davaların,  hiylələrin  yenə  nəfəs  aldığı  ictimai  şəraiti  bütün 
çılpaqlığı ilə açıb göstərir” (9, səh.40). 
Hər  bir  şəxs  özlüyündə  bir  güc  və  qüvvə  məzmunudur. 
Kamran  Əliyev  romantik  şeirin  lirik  qəhrəmanında  “Mən”  kon-
tekstinin  üstün  olduğunu  göstərir.  Çünki  Romantizmdə  lirik 
“mən”  yüksəlmək,  hüdudlardan  böyük  olduğunu  sübut  etmək 
fəallığındadır. Romantik şeirdə obrazlar müxtəlifdir, hər obraz da, 
sözsüz ki, bitkin və dolğun poetizmin ifadəsi olaraq yaranmışdır. 
Qəhrəmanın  daxili  dünyası  onun  yaşadığı  həyatın  və  cə-
miyyətin hökmü, məzmunu içərisində formalaşır. Romantik şei-
rin bədii ifadə spesifikasını ayrı-ayrı poetik forma və şəkillərdən 
şərh  etmək  kredosu  Kamranın  təhlil  və  araşdırmalarının  əsas 
məxrəclərindəndir. 
Cəmiyyət və şəxsiyyət-insan, fəryad qarşıdurmalarını lirik-
romantik  şeirin  başlıca  mövzulardan  olduğunu  ön  cərgədə  sax-
layan  tədqiqatçı  obrazların  daxili  aləminin  açılışında  tipik  sə-
ciyyə daşıyan ifadə əlamətlərinin mühüm rol oynadığını göstərir. 
Bu  aspektdə  ilkin  əlamət  kimi  müraciət  və  xitab  formalarının 

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
26 
ideya, məzmun və məna, ifadə çalarlarını şərh edir. Vətənə mü-
raciət,  insana  müraciət,  hürriyyətə  müraciət,  pəriyə  müraciət, 
sübhə  müraciət,  qadına,  anaya,  yerə,  gülə,  çiçəyə,  kainata,  ul-
duzlara müraciət-bu müraciətlərin sayı-hesabı yoxdur.  
Bu  təhlil  təsvirlərilə  tədqiqatçı  hər  müraciətin  öz  lirizmini, 
məzmun və ideya tutumunu ayrıca qeyd edir. Tanrıya, ərşə-zamana 
müraciət-xitablarda bir vüqar, güc, inam vardır. Mücərrəd obyektlərə 
müraciətdə  Romantiklərin  məqsəd  və  məramlarına, baxışlarına  dair 
mülahizələrində tədqiqatçı, ümumilikdə, milli romantizmin bədii sə-
nətkarlığı məsələlərini təqdir edir. Bu zaman həqiqət və xəyala mü-
raciətlərdə  Məhəmməd  Hadi,  Hüseyn  Cavid,  Abdulla  Sur,  və  Ab-
dulla  Şaiqin  lirik  qəhrəmanları  üçün  ümid  və  inamın  ideoloji  məz-
mununu, poetik ifadə əlamətlərini önə çıxarır. Bu təhlil strukturuna 
görə lirik qəhrəmanın daxili aləminin psixoloji ifadə poetizmində hər 
obyektin  özünün  ayrıca  yeri  vardır.  Lirik  qəhrəmanın  təkliyi  prob-
lemi bu tipologiyada ayrıca yer tutan məsələ kimi şərh edilir. 
Tədqiqatçı sükutla təklik bağlılıqlarının da Romantik lirikada 
ən  mühüm  təsvir  və tərənnüm  obyekti  olduğunu  göstərir.  Məhəm-
məd  Hadinin  qəhrəmanında  sükutun  “fərdi-intim  hisslərlə  bağlı” 
olmadığını söylərkən tədqiqatçı, sözsüz ki, məsələnin köklü tərəflə-
rini nəzərdə tutur: “qəhrəmanı narahat edən, “təfəkkür dəqiqələri”nə 
aparan, heç şübhəsiz, ictimai-siyasi mətləbdir”- qənaətinə gəlir. 
Hüseyn Cavidin lirik qəhrəmanı üçün də bu hal xarakterik-
dir. Onun lirik qəhrəmanının təbiətində sükutun həm ictimai, həm 
də mənəvi-iradi  məzmunu inikas edir. Bu mənada: Cavidin “Ge-
cəydi”  şeirində  ifadə  edilən  məzmunun  şərhinə  verilən  aşağıdakı 
fikir  də  Romantizm  poetikası  üçün  xarakterikdir:  “Bu,  həzin  sü-
kut” (“Gecəydi...hər yeri sarmışdı bir sükuti-həzin”-Ə.T.Ə.) arxa-
sında həyatın sərtliyi, insanın acı taleyi dayanmışdır (9, səh.62). 
Şair  Abdulla  Şaiqin  lirik  qəhrəmanı  da  yalqızlığın, tənhalı-
ğın  sükutunda  daha  düşüncəli,  müdrikdir.  Ümumiyyətlə,  roman-

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
27 
tiklərdə sükut özü də söz deməyin, düşünməyin bir növüdür; da-
xili  gərginlik  və  mübarizlik  tənhalıqda  və  sükutda  əriyib  gedər. 
Sükut lirik qəhrəmanın ağıl və idrakının, düşüncələrinin qidasıdır. 
Kamran  Əliyevə görə, müəlliflə  lirik qəhrəman arasındakı 
bağlılıqların  xüsusi  estetik  və  ideoloji  tərəfləri  vardır.  Bu  bila-
vasitə  Romantizm  estetikasının  əsasında  dayanan  məsələlər-
dəndir.  Çünki  romantik  şairin  həyat  və  sənətkarlıq  mövqeyinin 
əlamətləri  lirik  qəhrəmanın  simasında  təcəssüm  edir.  Bununla 
bağlı Məhəmməd Hadi, Hüseyn Cavid və Abbas Səhhətin müəl-
lif mövqeyinə azadlıq ideolojisindən yanaşmaq meyarı tədqiqat-
çının ümumi elmi qənaətlərinin əsasında dayanan sahələrdəndir. 
Bu meyarda-nizamda tədqiqatçı müəlliflə lirik qəhrəman arasın-
da “tam yaxınlıq, hətta eyniləşmə hallarının” olduğu bildirilir. 
Romantik  qəhrəmanın  dramaturgiya  tipi  də  tədqiqatın  əsa-
sında  dayanan  məsələlərdəndir.  Nəsrin  və  poeziyanın  romantik 
qəhrəmanı ilə dramaturgiyanın qəhrəmanı bütövlükdə bir ideoloji, 
mənəvi-əxlaqi  və  ictimai-siyasi  mövqeni  təmsil  edirlər.  Lakin 
poetika baxımından dramaturgiyada  ədəbi qəhrəmanın özünə xas 
tipoloji  cəhətləri  vardır.  Kamran  Əliyev  məsələnin  bu  aspektini 
ayrı-ayrı  obrazların  həyat  və  mübarizə  dramları  prizmasından 
açıqlayır.  Bu  zaman  konkret  olaraq  Hüseyn  Cavidin  ayrı-ayrı 
əsərləri  üzərində  dayanır  və  Şeyx  Sənan,  Afət,  İblis,  Arif,  Topal 
Teymur, Knyaz, Xəyyam kimi obrazların həyat və cəmiyyətdaxili 
mövqe  və  münasibətlərinin  bədii  ifadə  poetizminə  dair  bəzi 
əlamətləri  diqqət  mərkəzinə  çəkir.  Məsələn,  Şeyx  Sənandakı 
dəyişikliyin Xumarla başladığını, ona qarşı maneələrin səbəbinin 
əsasında Xumara vurğunluğun dayandığını söyləyir. Sənana qarşı 
baş  qaldıran  maneələr  ümumən  məhəbbətə,  eşqə,  humanizmə 
qarşı tuşlanan  təcavüzkarlıqdan  irəli  gəlir.  “İblis”  əsərində  insan, 
bəşəriyyət  üçün  ən  təhlükəli  və  güclü  maneə  iblisdir.  “Topal 
Teymur” əsərində romantik qəhrəman “güclü və qüvvətlidir”. 

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
28 
Məhəbbət  qəhrəmanları  həm  də  cəmiyyətdə  ictimai,  mə-
nəvi-iradi  mövqeləri olan  insanlardır. Və buna görə də təsadüfü 
deyil  ki,  tədqiqatçı,  Şeyx  Sənan,  Xumar,  Cəlal  və  Göyərçin, 
Səyavuş və Firəngiz, Xəyyam  və Sevda  münasibətlərində birin-
cilərin  məqsəd,  amal,  mübarizə  ideallarının  qabarıq  olduğunu 
göstərir və bu qabarıqlığı romantik qəhrəmanın maraqları dairə-
sinə xas olan əlamət hesab edir. Gücü, qüvvəni artıran ilkin əla-
mət  qəhrəmanların  özünü  anlamasıdır.  Özünü  anlamada  mə-
həbbət,  eşq,  insanlara  sevgi  prinsiplərinin  xüsusi  yeri  vardır. 
Tədqiqatçıya  görə,  Hüseyn  Cavidin  yaradıcılığında  “məhəbbət 
problemi  qlobal  xarakter”  daşıyır:  “dramaturqun  qələmə  aldığı 
sevgi hadisələri sənətkar fikrinin açılışına, dünyanın dərki məsə-
lələrinə  və  daha  çox,  baş  qəhrəmanın  yaşadığı  münasibətlərin 
təhlilinə, onun hərəkətinin tənziminə xidmət edir” (9, səh. 95).  
Şeyx  Sənanın  münasibətlərindəki  məqamlar,  dərəcələr  ən 
düşündürücü  və  hərəkətdə  olan  problemlərdir.  Cəmiyyətin  idrak 
səviyyəsi,  adamların  zahirlər  içərisində  özlərini  ağıllı  sanması, 
Şeyx  Sənanların  idrakında  çox  dəyərsiz  və  primitivdir.  Şeyx 
Sənan  ucalığını  onun  xarakteri,  idealı  ilə  bağlayan  tədqiqatçıya 
görə,  birinci  parçada  Şeyx  Sənan  ona  görə  Zəhranın  suallarına 
cavab vermir ki, Zəhra onun düşündüklərini dərk etməyəcək; çün-
ki, “Şeyx Sənan öz idealında özünü tək hesab edir” (9, səh.100). 
Qəhrəmanların  romantik  gücü  onların  həyat  ideallarına, 
uca  məqama,  yüksəklik  ehtişamına  bağlıdır.  Dramaturji  struk-
turuna görə hadisə və əhvalatların mərkəzində bu ucalıq məqam-
ları dayanır. Cəmiyyətdə insanlar mal-mülkü, sərvəti, ucalıq he-
sab  etdiyi  bir  zamanda  Şeyx  Sənanlar,  Ariflər,  Səyavuşlar  və 
Xəyyamlar öz ucalıqlarında qərar tuturlar. 
Məsələlərə  nəzəri-maddi,  ideya-estetik  bağlılıqların  struktur 
məzmun  kontekstindən  yanaşan  Kamran  Əliyev  bədii  mətnə  həm 
nəzəri, həm də metodoloji yönlərdən yanaşır: yazımının bədii möv-

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
29 
qeyi  ilə  ədəbi  qəhrəmanların  xarakterləri  arasındakı  müvafik 
əlamətlərə geniş bucaqlardan təsnif verir. Tədqiqatçının təhlil-təsnif 
qurumlar romantizm qanun-qaydaları üzərindən təqdim edilir. Bu-
nun nəticəsidir ki, Kamran Pomantizmə dair əlamətlərin xassələrini 
müxtəlif  ölçümlərdən  araşdırır.  Hər  bir  obraz-insan  özünəməxsus 
daxili-mənəvi aləmə mənsubdur: o obraz, hər şeydən əvvəl, fərddir, 
sonra  cəmiyyətin  bir  parçasıdır,  sonra  bir  vətəndaşdır:  cəmiyyətlə 
onun  arasındakı  bağlılıqlarda  aktiv,  ya  passiv  bir  əməl  sahibidir; 
sonra  bir  düşüncə  əhlidir:  hansı  halda  olursa-olsun,  onun  düşün-
cəsində cəmiyyətin məzmun forması inikas edir. 
Kamran Əliyev, ilkin olaraq, romantik sənətkara və roman-
tizm estetikasına aktiv meyardan yanaşır. İkinci halda, o faktlara 
obrazların  və  cəmiyyətin  məzmunu  yönündən  xarakteristika 
verir.  Cəmiyyətdə  insan  münasibətləri  ilə  bağlı  təzahürlərin 
hamısı romantizm Poetikasının daxilindədir. Tədqiqatçının təhlil 
məziyyətlərində  əlamətləri  seçmə  poetizmi  xüsusi  yer  tutur.  Bu 
mənada,  Kamran  Romantizm  qəhrəmanlarına  xas  olan  keyfiy-
yətləri  də  doğru  olaraq,  onların  mənəvi  təmizlik  və  ucalıq 
mərtəbələri kriteriyasından analiz edir. Bu səciyyəyə görədir ki, 
Şeyx  Sənanın  Xumara  bağlılığının  əsasında  ucalıq,  eşq  mərtə-
bəsi  dayanır:  “Şeyx  Sənanın  Xumara  münasibətini  Xumara  qo-
vuşmaqdan  çox,  yüksəlmək  eşqi,  ucalmaq  məsləki  təyin  edir” 
(səh.101). Kamranın bu cür təhlillərində poetik seçimi obrazların 
daxilindəki seçimlərin şərhi kimi xüsusi dəyər kəsb edir. 
Dramlarda  qəhrəmanların  simvolik  qəhqəhələri  rişxənd,  al-
çaqlığa, ləyaqətsizliyə qarşı hayqırtıdır. Hüseyn Cavidin qəhrəman-
larında qəhqəhə-gülüş özü bir kinayə, rəddetmə üsuludur. Tədqiqat-
çı bu məzmuna uyğun olaraq belə bir bənzətmə verir ki, “simvolik 
qəhqəhələr,  gülüşlər  qəhrəmanın  xarakter  dəyişmələrini  göstərir”. 
İblisin  qəhqəhələrinin  isə  başqa  rəngləri  vardır:  “İblisi  müşayiət 
edən qəhqəhələr  məmnun, çılğın,  məğrur, istehzalı, laübalı, qızğın, 

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
30 
kinayəli, acı qəhqəhələrdir və bunlar hamısı yalnız öz məqamlarında 
meydana  çıxır”  (9,  səh.105).  Söz  açıqdır-  mənaların  daxilinə  var-
maq  üçün  sözlərin  gərək  mətnaltı  simvollarını  da  xarakterizə  edə 
biləsən. Kamran bu tərz açıma diqqət yetirən ədəbiyyatşünasdır. 
Ümumiyyətlə, Kamran  Əliyev  şair-dramaturq Hüseyn Ca-
vidin  qəhrəmanlarının  xarakterik  və  tipik  xüsusiyyətlərini  araş-
dırarkən  onların  timsalında  insan  və  cəmiyyət  münasibətlərinin 
şəkil  və  əlamətlərini,  mənzərə  və  tablolarını  incələməyə  çalış-
mışdır.  Və  buna  əsasən  belə  bir  konkret  nəticəyə  gəlmişdir  ki, 
“H.Cavidin  romantik  qəhrəmanları  bütün  fəaliyyətlərində  cə-
miyyətin normalarına qarşı çıxırlar” (9, səh.107).  
Sözsüz ki, romantik qəhrəmanlar cəmiyyətin bütün norma-
larına qarşı çıxmırlar. Lakin hansı normalara qarşı çıxırlar? Yenə 
də  sözsüz  ki,  zülmün,  ədalətsizliyin,  haqsızlığın,  şərin  norma-
larına qarşı çıxırlar. Əgər cəmiyyətin normaları hüquqi (ədalətli, 
humanist)  normalar  deyilsə,-ona  qarşı  çıxırlar.  Bu,  romantik 
qəhrəmanın  fəal  həyat  normasıdır.  Əgər  cəmiyyətdə  azadlıq, 
insanlıq  normaları  yoxsa,  insanın  passiv  qalması  onun  eybi  və 
əfəlliyidir. Cavidin qəhrəmanları aktiv və fəal həyat mövqelərinə 
malikdirlər: cəmiyyətdəki haqsızlıqlara qarşı seyrici qala bilmir-
lər:  onların  həyat  iztirabları  ifadə  edilir,  gizlədilmir.  Bu roman-
tizmin poetikasının ən aktiv və dramatik məzmunudur. 
Hər  hansı  bir  bədii  simvolizmdən  deyil,  konkret  məntiqlər-
dən  yanaşsaq,  Romantizmdə  qəhrəmanın  taleyi,  həyat  və  müba-
rizə amalı, şəxsiyyəti, mövqe və münasibətləri sənatkarların  yük-
sək estetik ideallarının tipik məzmun-mahiyyətini inikas etdirir. 
Əsas məziyyətlərdən biri budur ki, Kamran Əliyev Roman-
tizmdə  ədəbi  qəhrəmanın  mövqeyi,  yaşayışı,  xarakteri  məsələ-
sinə  mətndaxili  aspektdən  yanaşmışdır.  Ümumiyyətlə,  ədəbi 
qəhrəman  Romantizmdə,  hər  şeydən  əvvəl,  bədii  məzmun  və 
münasibət, ideya poetikasının varlığı demək idi. 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə