ƏBÜLFƏZ ƏZİMLİ



Yüklə 2.8 Kb.
PDF просмотр
səhifə3/12
tarix15.05.2017
ölçüsü2.8 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

1.3.  ROMANTİZMDƏ  SİMVOLİK  OBRAZLAR  VƏ 
POETİK QARŞIDURMALAR ÜZRƏ TƏHLİL-TƏSNİF 
 
 
Bədii  ədəbiyyatda  obrazlar  stilistikası  poetika  sənətinin 
tərkib hissələrindən  biridir. Çünki,  məlum olduğu kimi,  ədəbiy-
yat  bədii  obrazlar  sistemindən,  obrazlı  ifadə  poetizmindən  iba-
rətdir. Bu mənada, “Azərbaycan Romantizminin  poetikası”  mo-
noqrafiyasında  Kamran  Əliyevin  obrazlar  sistemini  ayrıca  bir 
sahəsi kimi tədqiqata cəlb etməsi təsadüfi deyil.   
Poetika  strukturunda  realizm  kimi  romantizmin  də  özünə-
məxsus  obrazlar  qaleriyası  vardır.  Bədii  ifadə  tipinə,  növ  və 
əlamətlərinə  görə  Romantizmin  obrazlar  sistemi  Realizmdən 
zəngin və rəngarəngdir. 
Obrazların  tipi,  forma,  növ  və  üslub  təsnifində  bir  var  in-
san obrazları, bir də var – əşya, əlamət obrazları. Və obrazlılığın 
başqa bir növü-stili də vardır: bu,  insan obrazlarını,  xarakterləri 
səciyyələndirən  obrazlar  tipidir.  Bunu  biz  obrazın  obrazı  da 
adlandıra bilərik. Obrazın özü ilə ona aid olan obrazlar bədii ifa-
də  strukturunda  bir-birini  səciyyələndirir.  İnsan  obrazlarına  əla-
mət verən, ona timsal, təmsil  semantikası aşılayan obrazlar təq-
dim–təsvir,  tərənnüm-tərif  tipinə  görə  bədii  ifadə  sintaksisində 
bir-birindən  fərqli  əlamətlərə  malikdir.  K.Əliyev  Romantizmin 
ədəbi  qəhrəman  obrazlarından  sonra  bədii  ifadə  poetikasının 
ikinci və üçüncü sahəsi olaraq, “simvolik-poetik obrazlar”, “poe-
tik  qarşıdurmalar”  problemlərinə  sistematik  təhlillər  verir.  Sim-
volik obrazlar sistematikasında o, obrazları iki tip üzrə təsnif və 
təhlil etmişdir. Birinci obrazlar sistemi “təbiət obrazları”dır. 
Simvolik  obrazlar  romantizmin  həm  “bədiilik  amili  kimi”, 
həm  də  “romantik  sənətkarın  ictimai  ideallarının,  qayə,  məqsəd 
axtarışlarının”  ifadəsi  kimi  xüsusi  yer  tutur.  Tədqiqatçı  məsələni 
həm  də  romantiklərin  nəzəri-estetik  görüləri  dairəsindən  dəyər-

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
32 
ləndirir,  romantizmin  poetikasında  sənətkarların  “yaradıcılıq  əla-
qələrinin”,  onlara  xas  olan  üslubun,  ümumilikdə,  romantizmin 
bədii  ifadə  xüsusiyyətlərinin  inikasında  xüsusi  yeri  olduğunu 
söyləyir.  Təbiət  obrazları  şairlərin  təsvir  və  tərənnümündə  lirik 
qəhrəmanın  həyat  mövqeyini,  cəmiyyətə  münasibətini,  istək  və 
arzularını  ifadə  etmək  baxımından  Romantizmdə  yeni  keyfiyyət-
lərdən  üzə  çıxırdı.  Məsələn,  bu  ifadə  dinamizmində-təbiətin  təs-
virində ağrı və əzabı göstərmək başlıca xəttə çevrilir. Məhəmməd 
Hadi,  Abdulla  Sur,  Hüseyn  Cavid  və  Abbas  Səhhətin  təbiət 
təsvirində “mənzərə” rəsm etməyin əsas məqsəd olmadığı fikri də 
məntiqə  uyğundur.  “Gül”  simvolik  obrazına  romantik  təsvir–
tərənnüm  kontekstindən  yanaşarkən  onun  cizgilərə  müncər  (aid) 
edildiyini də bu məntiqdə aydın dərk etmək olar. Gülün rəngləri, 
forması, məzmun-məna simvolikası  obrazın-lirik qəhrəmanın da-
xili aləmi, həyatı, düşdüyü vəziyyətlə bağlı təhlil edilir; bu, elmi-
poetik səpkisinə görə müəllifin uğurlu müqayisələridir. 
Hüseyn Cavidin dram  əsərlərində təbiət bağlılıqları obraz-
ların  xarakterini  səciyyələndirmək baxımından  bir vasitəyə çev-
rilmişdir. Romantik sənətkarlarda təbiət özü canlı obrazlardır: bu 
özündə  obraz  məntiqinə  bağlı  bir  məsələdir;  çünki  insan  zatən 
təbiətin  rənglərini,  nəfəsini  özündə  təcəssüm  etdirən  varlıqdır; 
təbiətin  rəngləri  ilə  insanın  rəngləri  arasında  daxili  uyarlıq  var-
dır.  Təbiətin  ölməsi  və  baharın  gəlişi  mənasını  verən  dirilməsi, 
insanın ölməsi  və (axirətdə) dirilməsi gerçəkliyinin  məntiqi təs-
diqi  demək  deyilmi?  Bizcə,  romantizmdə  ruhaniyyət  məzmunu 
bütün rəmzi və müstəqim mənalandırmaların əsasını təşkil edir. 
Ümumiyyətlə,  təbiət  simvolları  romantik  təyin  və  təs-
virlərin söz, məna, üslub və ideya təzahürləri üçün başlıca vasi-
tədir.  Başqa  bir  halda,  tədqiqatçının  dediyi  kimi,  “romantiklər 
daha  çox  sosial  problemlərin,  insani  münasibətlərin  təhlilində, 
öz gələcək arzularının ifadəsində simvollardan istifadəni mühüm 

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
33 
sənatkarlıq  amili  kimi  götürmüşlər”  (9,  səh.150).  Bu  fikirlərin 
məntiqi  daxilində  tədqiqatçı  Kamran  Əliyevin  şərhlərinin  incə 
müşahidələrdən  doğan  rəngli  nəticələrini  görmək  olar:  bu  rəng-
lər  işıqlı  və  məzmunludur. Hər şeydən öncə, tədqiqatçı  Kamran 
Əliyev romantik  şair Məhəmməd Hadinin  şeirlərinin poetik  ifa-
də,  məzmun-məna  və  ideya  simvolikasının  səthlərini  və  bu 
səthlər  altındakı  qatların  şəkillərini  görür  və  onların  funksiyaca 
təhlil-tərkib şərhlərini verir. 
Başqa  bir  poetika  məntiqində  Kamran  Əliyev  simvolik 
obrazların  çoxşaxəli  və  çoxnövlü  əlamət-nişanlarını  açıqlamaq 
mənasında  romantizmin  bədii-poetik  xüsusiyyətləri  sırasında 
mifoloji obrazlar məsələsinin də obrazlar sistemində mühüm yer 
tutduğunu  göstərir.  Ümumiyyətlə,  folklora,  mifoloji  məzmuna 
malik  olan  simvolik  obrazlar  bütün  ədəbi  minilliklərdə  xüsusi 
yer tutmuşdur. Bunu nəzərə alan tədqiqatçı məsələyə bu ənənəvi 
ifadə  tiplərinin  romantizmin  poetikasında  yeni  əlamətlər,  səciy-
yələr daşıması kontekstindən yanaşmışdır.  
Kamran  Əliyev  Romantizmdə  bədii  məzmun,  ifadə  və  ideya 
tərzinə görə obrazlar  sistemi üzrə poetik qarşıdurmaların  üç tipindən 
bəhs edir. Birinci tip qarşıdurma Şərq və Qərb tərəfləridir.  
Şərq  və  Qərb  obrazları  Romantizmdə  konkret  məkan  və 
zaman anlayışlarından çox– fikir, bədii forma və məzmun, ideya 
mahiyyəti daşıyır. Qərblə Şərqin hərfi  mənada qarşıdurması de-
yil,  münasibət,  mənafe,  ümummilli  və  ümumbəşəri  bağlılıqlar 
konteksti bu münasibətlərin əsasını təsbit edir.  
Avropa klassiklərinin yaradıcılıqları, elmi fikirləri və bədii 
əsərləri  ilə  tanışlıq  Azərbaycan  romantiklərinin  həm  “dünya-
görüşlərində”, həm də “bədii əsərlərinin strukturunda” müəyyən 
yenilik  yaratmışdır.  Monoqrafiyada  təhlil-təqdim  edilən  bütün 
məsələlər  də  bilavasitə  bu  yeniliklərin  sənət,  poetika,  sənatkar 
mövqeyi kontekstindən izahına bağlıdır.  

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
34 
Tədqiqatçı  ilkin  olaraq  məsələyə  romantiklərin  Avropa, 
Qərblə tanışlığı prizmasından yanaşır. Yada salır ki, Məhəmməd 
Hadi,  Hüseyn  Cavid,  Abbas  Səhhət,  Abdulla  Şaiq  kimi  roman-
tiklərin  Qərb  mütəfəkkirləri  ilə  tanışlığı  onların  yaradıcılıq-
larının  sosial-siyasi  istiqamətləri,  hər  şeydən  əvvəl,  mövzu  və 
ideya  təsirlərilə  bağlı  idi.  Buradaca  qeyd  edək  ki,  romantizmdə 
cəmiyyət, həyat və insan ziddiyyətləri, faciələri və bunun ifadə-
sində  böyük  ədəbiyyatlar  ruhən  və  mövqe,  münasibət  baxımın-
dan bir kökə bağlı idi.  
Qeyd  edək  ki,  eybəcərliklər,  faciələr  məkandan  asılı  olma-
yaraq  hər  yerdə  hər  zaman  eyni  olub.  Burada  Qərb  ədalətli  idi, 
Şərq ədalətsiz, yaxud Şərq adamı kölə idi, Qərb adamı azad– qar-
şıdurması deyil, sənətkarın ədəbi mövqeyi, həyatı və insanı əks et-
dirmək  münasibətlərinin  qarşılıqlı,  yaxın  və  fərqli  amilləri  məsə-
ləsi diqqət mərkəzində saxlanmalıdır. Tədqiqatçının doğru qənaə-
tinə görə “mövcud cəmiyyətdəki eybəcərliklərin qəti inkarına gə-
lib çıxandan” sonra romantiklərin Qərbə rəğbəti və ehtiramı artdı. 
Eybəcərlikləri görmək və tənqid hədəfi seçmək, həyatın və 
cəmiyyətin faciələrini əks etdirmək məsələsi romantiklərin Qərb 
mütəfəkkirlərinin  əsərləri,  yazıçı  və  şairləri  ilə  tanışlığından 
sonra  başlamışdır.  Faciələri  əks  etdirmək  hələ  Qərbi  tanımadan 
əvvəl konkret xarakter daşıyırdı.  
Avropaya-Qərbə  münasibətdə  təqdir  edilən  əsas  amil  in-
qilabdır.  Milli  azadlıq  ümumbəşəri  azadlığın,  fərdin  azadlığının 
ilkin  mənbəyidir.  Əsarətə,  hüquqsuzluqlara  qarşı  barışmazlıq 
Qərbin  inqilablarının  yaranmasında  başlıca  səbəbdir.  Şərqdə  bu 
inqilab  olmadığına  görə  məyusluq  yaranırdı.  Qərbin  inqilabi 
düşüncələrinə rəğbətlə yanaşmaq və belə bir dialektizmin Şərqdə 
də baş qaldırmasının həsrətini çəkmək romantizmin ilkin mərhə-
ləsində  xarakterik  hal  idi.  Məsələyə  bu  simvoldan  yanaşarkən 
tədqiqatçı belə bir doğru qənaətə gəlir ki, 1908-ci ildə İranda in-

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
35 
qilabi hərəkatın güclənməsindən sonra “romantiklər Şərqi Qərb-
lə bərabər tutmağa başladılar” (9, səh.189).  
Şair  Məhəmməd  Hadinin  “Şərq  ilə  Qərbi  müqayisə”  şei-
rində Qərb ilə Şərqin fərqli cəhətlərini açıqlayan tədqiqatçıya görə 
şeirin  misrasının  “bir  tərəfində  Qərb,  digər  tərəfində  isə  Şərq 
obrazı  ucalır”.  Bu  tərəflərin  hərəsinin  özünəməxsus  məzmunu 
vardır:  “bir  tərəfdə  maarif,  azadlıq,  hərəkət  və  işıq  var,  digər 
tərəfdə  isə  cəhalət,  əsarət,  donuqluq  və  zülmət  hökm  sürür”  (9, 
səh.190).  Məhəmməd  Hadinin  şeiri  1914-cu  ildə  yazılmışdır. 
Kamran  Əliyev bu cür məzmun-mənalı şeiri onun yaradıcılığının 
son  nümunəsi  hesab  edir.  1914-cü  ildə  birinci  cahan  müharibəsi 
başladı  və  bundan  sonra romantiklərin  bədii  irsində  “Qərb-Şərq” 
qarşıdurması  da  yoxa  çıxır,  nəticədə,  “Qərbə  olan  maraq  son 
dərəcə azalmış, heçə çıxmış və əks istiqamətə yönəlmişdir”. 
Tədqiqatçıya  görə,  Qərblə  Şərq  arasındakı  fərqlərin  daxili 
simasının  mənəviyyat,  əxlaq,  sədaqət  kimi  mənəvi-əxlaqi  key-
fiyyətlərin zəminində əks etdirmək tərzi bu dövr romantizminin 
Şərqə  rəğbətlə  yanaşmaq  mənasında  başqa  bir  keyfiyyəti  kimi 
üzə  çıxır.  Buna  nümunə  olaraq  Hüseyn  Cavidin  “Uçurum” 
(1917) pyesinin Qərb və Şərq  münasibətlərilə  bağlı  məzmun  və 
ideya  xüsusiyyətlərini  açıqlayır.  Əsərdəki  hadisələr  İstanbul  və 
Parisdə  cərayan  edir.  Əsərin  əvvəlində  Qərb  və  Şərq  arasındakı 
fərqlərdən bəhs edilir. Cəlal rəssamdır və bu sənətlə bağlı bilgi-
lərini daha da artırmaq üçün Parisə getmək istəyir; yenicə evlən-
diyi Gövərçin buna etirazını bildirir. Tədqiqatçının doğru qənaə-
tinə görə, Gövərçinin bu etirazı “şəxsi xarakter daşısa da, Avro-
pa  mühitinin  Cəlalın  əxlaqına  mənfi  təsir  göstərəcəyi  barədə 
şübhəni də ifadə edir” (9,  səh.193). Yıldırım, Cəlal və Əkrəmin 
Qərbə  münasibətdə  mülahizələrini  də  aydınlaşdıran  tədqiqatçı 
sənətə və sənatkarlığa baxışın konkret tərəflərini onların fikirləri 
kontekstindən şərh edir; onların mülahizələrindəki fərqləri xatır-

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
36 
ladır:  “mülahizələr  bir-birinin  tamamilə  əksidir”.  Yıldırım  və 
Cəlal  Qərbə  üstünlük  verir.  Qərb  həyatında  rəssamlıq  üçün  bir 
əsrarəngizlik  görürlər.  Şərq  ellərini  qarış-qarış  gəzib  dolaşan 
Əkrəm isə görüb tanış olduğu bu ellərin “həqiqi lövhələr” yara-
dılmasındakı roluna daha çox güvənir” (9, səh. 194) 
Qərbi  yeni  həyat timsalı kimi  anlayanların  və təbliğ edən-
lərin  qənaət  və təsəvvürləri,  gec-tez,  gerçək  münasibətlərdə  alt-
üst olur: “Cəlalla Anjel arasındakı bu yenilik Cəlalın çirkinliklər 
içərisinə  düşməsi  şəklində  tamamlanır,  “Gövərçinin  taleyi  isə 
Şərq təmizliyinin”  real  məzmununu  ifadə  edir:  “Cəlalın  Gövər-
çindən ayrılması, Parisdə Anjelə uyması və nəhayət, Qərbin ona 
bəxş  etdiyi  çirkin  əxlaq  vərdişləri  ilə  geriyə  qayıtması  və  öz 
ailəsininin, səadətinin məhvinə bais olması Qərb və Şərq arasın-
dakı təzadı tam çılpaqlığı ilə meydana çıxarır” (9, səh. 196). 
Bununla  Kamran  Əliyev  Azərbaycan  romantiklərinin  Şərq 
və  Qərb  tənasübləri  üzrə  mövqeyini  düzgün  şərh  etmiş  ədəbiy-
yatşünaslıq  tarixində  Romantizmə  münasibətin  aydın  və  dürüst 
xarakteristikasını  vermişdir.  Bütün  hallarda  təhlil  və  münasibət-
lərdə  obyektivlik  vardır.  Tədqiqatçı  müqayisə  və  qarşıdurmaları 
hər  hansı  bir  siyasi  təəssübkeşlik  daxilindən  deyil,  romantik  sə-
natkarların  yaradıcılığının  ideoloji,  milli  pozitivizmi  mənziləsin-
dən şərh etmiş və bu zaman Azərbaycan Romantizmində Qərb və 
Şərq  obrazlarının  ən  xarakterik  və  tipik  cəhətlərini  diqqət  mər-
kəzinə  çəkmişdir.  Kamran  Əliyev  bu  təhlilləri  ilə  romantizmin 
ideoloji  konsepsiyasının  daxili  məzmununda  “Şərqin  bu  gününü 
və  gələcəyini  xilas  etmək”  məramını,  bədii  inikasını  vermişdir. 
Bununla  həm  də  Romantizmə  qərəzli  və  yanlış  münasibətlərin 
qarşısında  özünün  doğru-düzgün  elmi  səciyyələrini  verə  bilmiş-
dir.  Tədqiqatçı  “Yaxın  və  Uzaq”,  “Həyat  və  Ölüm”  qarşıdurma-
larının da bədii inikasına bu aydınlıqdan yanaşmışdır.  
Romantizmin obrazlar sistemində xüsusi məziyyət daşıyan 

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
37 
“Yaxın  və  Uzaq”  qarşıdurması  ilə  bağlı  mülahizələrin  əsasında 
təbiət, yer və səma, ilkin olaraq, Dağ, Dəniz, Günəş, Ay, Ulduz, 
Gecə,  Gündüz  obrazları  dayanır.  Romantiklərdə  insanın  zaman 
və mühit, cəmiyyət içərisində keçirdiyi iztirablar, əzab və faciə-
lər bu obrazların bədii-poetik və ideoloji məzmunu üçün ən tipik 
cəhətlərdir.  Tədqiqatçının  elmi  qənaətinə  görə,  romantiklər  hu-
manizmi təbliğ və  müdafiə etmiş, “zamanın, dövrün sistemi,  iş-
gəncəsi altında  inləyən  insanların dərdlərini, arzu və  xəyallarını 
əks  etdirmişlər”  (9,  səh.214). Tədqiqatçı  bu  aspektdə romantik-
lərin “cəmiyyətin fövqündə durmağa layiq olan təmiz, saf insanı 
öz  yerində”-yüksəklikdə  görmək  ideyasının  irəli  sürüldüyünü 
göstərir. Yüksəklik, ucalıq, saflıq  ideyasının Günəş, Ay, Ulduz, 
Dağ, Dəniz obrazlarının timsalında  inikası  məsələsini  müqayisə 
və tutuşdurmalarla aydın məntiqdən şərh edən Kamranın fikir və 
mülahizələri,  əsasən,  poetik-ideoloji,  bədii  məzmun  obyektləri 
üzərində cəmləşir: “XX əsr Azərbaycan romantizmində insanla-
rın daxili dünya, daxili düşüncə  və duyğularının təhlili  forması, 
mənəvi aləmlərdəki  sarsıntı  və narahatlıqların təsəllisini tapmaq 
eşqi  poetik  ilhamın  əngin  səmalara  “uçmaq”  ehtirasında  daha 
güclüdür” (9, səh.200).  
Tədqiqatçı  romantiklərdəki  “Yaxın  və  Uzaq”  qarşıdurma-
larının,  məna  və  ideya  poetikasının  yüksəlmək,  paklıq,  aydınlıq 
içərisində  yaşamaq  prinsipilə  bağlılığının  Ay,  Günəş,  Ulduz, 
Dağ, Dəniz, Göy kimi obrazların  simasında  inikas etdiyini gös-
tərərkən  konkret  əlamət-məzmunları  da  səciyyələndirir.  Məsə-
lən, qeyd edir ki, romantiklərdə “Göyə doğru canatmalar”, “Də-
niz  və  Dağ”  və  başqa  obrazlar  “qəhrəmanların  daxili  dünya-
larının  və  duyğularının  qabarıq  ifadəsi  vasitəsi  kimi  canlı  idi. 
Dəniz  obrazı  bu  əlamətlər  sırasında  rəmzi  səciyyə  daşıyaraq, 
gözəllik, ülvilik genişlik kimi  mənaları  ifadə edir”  (9,  səh.206). 
Deməli,  Hər  şeydən  əvvəl,  əsl  məzmun  qatı  buna  bağlıdır  ki, 

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
38 
dəniz “gözəllik, ülvilik, genişlik” mənaları daşıyır. 
Lakin  Dəniz  adi  görünüm  deyil,  Dəniz  canlıdır-onun  özü-
nün  dərin  məna-məzmun  rəngləri-sirləri  vardır.  Bu  müqayisə-
təhlillərdə  Kamranın  elmi  məntiqi  aydın  və  tutarlıdır.  Onun 
fikirləri romantizmin  ifadə poetikasına  yanaşmanın  həm  nəzəri-
estetik, həm də ideloji, məzmun-məna formalarını inikas etdirir.  
Bədii  inikasda  hər  obrazın  özündə  bir  bədii  tipizm  var. 
Məsələn:  Dəniz  və  Dağ  obrazları  “qəhrəmanların  daxili  yanğıla-
rını kifayət qədər söndürə bilmir”, buna görə də “Yer adamlarına 
“həmdəm” olan Günəş, Ulduz və Ay obrazlarına üz tuturlar. Təd-
qiqatçı bu münasibəti belə şərh edir ki, bu obrazlar “romantiklərin 
bədii sistemində yeni poetik çalarlar yaradır” (9, səh. 207).  
Romantizmin obrazlarına həyat və cəmiyyət kredolarından 
yanaşmaq  baxımından  Kamranın  müqayisə  və  tutuşdurmaları, 
poetik qarşıdurmaların səciyyəvi cəhətlərini önə çıxarır. Uzaq və 
Yaxın  mənalandırmaları  romantik  poetikada  hansı  məzmunu, 
ideyanı  əks  etdirirsə, tədqiqatçı  da  məsələyə  o  istiqamətdən  ya-
naşır.  Tədqiqatçı  doğru olaraq  belə  nəticəyə  gəlir  ki,  “uzaq  ob-
yektə  maraq  mövcud  cəmiyyətə-yaxına  etirazın  nəticəsi  kimi 
başa düşülməlidir” (9, səh.211). 
Romantik  qəhrəmanların  niyyətləri  ilə  əməlləri  arasında 
daxili bağlılıq var. Kamranın bu obrazlara münasibətdə romantik 
qəhrəmanların  işıq,  ümid  axtarışları  ilə  bağlı  olduğu  qənaəti  də 
təhlildə  önə  çıxan  tezislərdəndir.  İşıq  axtarışları  təsadüfi  deyil, 
çünki  işıq  romantik  qəhrəmanların  “həyatda  gördüklərinin 
müqabilinlində daha cəlbedici və ümidvericidir” (9, səh.211). 
Bütün  hallarda  romantik  qəhrəmanın  düşüncələri  cəmiy-
yətin  məzmunu  ilə  bağlıdır.  Kamranın  romantizmin  obrazlar 
sistemində ideya və məzmun kontrastlarını poetik qarşıdurmalar 
səpkisindən  açıqlaması  məsələyə  elmi  baxımdan  dialektik  ya-
naşma  poetikasıdır.  Bu  mənada,  “romantiklərin  uzaqlıqla  bağlı 

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
39 
qeydləri bilavasitə eybəcərliyə, çirkinliyə, ədalətsizliyə qarşı eti-
razla  əlaqədardır.  Bu  uzaqlıqda  həm  də  sərbəstlik,  müstəqillik, 
azadlıq duyğuları ifadə edilir” (9, səh.217). Ümumiyyətlə, ideo-
loji  struktura  əsasən,  məsələyə  daha  çox  tipik  və  xarakterik 
amillərdən  yanaşmaq  lazımdır.  Hər  şeydən  əvvəl,  poetik  qarşı-
durmalar bir-birinə zidd cəhətlərindən daha çox bir-birini aydın-
laşdıran  və  bir-birini  tamamlayan  komponentlərdir:  “məzar”, 
“məmat”,  “qəbir”,  “məqbərə”,  “mədfən”,  “kəfən”  və  b.  ifadələr 
adi  sözlər  deyil,  məna,  fikir,  qayə  yükü  daşıyır.  Tədqiqatçının 
qənaətinə görə bu ifadələr “adi detallar deyildir”, burada “spesi-
fik cəhətlər” vardır. Məhəmməd Hadidə “məzar” sözü cəmiyyəti 
və insanları “Ağuşuna almış” dərəcədədir. 
“Məzlumlar  üçün”  şeirində  ölümün  əlamətlərində  dolğun 
bir  məqamın  hifz  edildiyini  göstərən  tədqiqatçı,  fikrini  belə  bir 
konkret stimul üzərində cəmləşdirir; bu şeirdə ölümün iki  faktını 
açıqlayır:  birinci  faktda  şair  “məzlumların  taleyini”,  ikincidə  isə 
“qışın  ölüm  kimi”  qiyas  edilməsini.  Şərhin  daha  bir  detalı  buna 
bağlıdır  ki, ölüm  həyatla  üz-üzədir;  həyat (canlılıq) anlamını  ve-
rən “al  lalələr” ifadəsində həyat –bahar qalib gəlmək üzrədir. Bu 
məzmun  spesifikasına  əsasən,  tədqiqatçı,  Abdulla  Şaiq,  Abdulla 
Sur və Hüseyn Cavidin şeirlərində, Abdullabəy Divanbəyoğlunun 
“Can  yanğısı”  povestində  Ölüm  və  Həyat  problemlərinə  həm 
bədii-poetik,  həm  də  fəlsəfi-məntiqi  gerçəkliklərdən  yanaşır. 
Məsələn,  bir  gerçəkliyi  buna  bağlaya  bilərik  ki,  həyat  istəyi  ilə 
ölüm  arasında  bir  təzad  varsa,  romantiklərin  poetikasında  bir  də 
bir-birinə  uyarlıq,  bir-birinə  bağlılıq  idealizmi  yaşayır.  Digər  bir 
halda,  məsələn,  Hadinin  şeirinin  şərhi  zamanı  tədqiqatçının  söy-
lədiyi  kimi,  “ölümə  sürüklənən  həyat”  var.  Romantiklərdə  həyat 
sevgisi özünü anlamaq (dərketmək) fəlsəfəsinə bağlıdır.  
Romantiklərin şanlı ölümü şərəf, şöhrət hesab etməsi onla-
rın  həqiqət,  gerçəklik,  vətən  sevgisi  ilə  bağlı  idi.  Kamran  Əli-

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
40 
yevin  məsələni  mövzu,  obyekt  kimi  bu  aspektdən  ön  xəttə 
çəkməsi romantizmə münasibətdə yeni yanaşma, təqdiretmə stili 
idi. Ölüm və Həyat qarşılığının bədii ifadə tipinə görə hər şairin 
fərdi  cəhətlərini  ayırmaq  tərzi  Kamranın  təhlillərinin  əsas 
keyfiyyətlərindən  biridir.  Məsələn,  Hadinin  məxsusluğunu  belə 
ifadə  edirdi:  “Hadi  ölümdən  əvvəl  azadlıq  əldə  etməyi,  sərbəst 
yaşamağı  insan  üçün  vacib  sayırdı...O,  ölümə  gedən  hər  hansı 
bir  insanın  heç  olmasa  çarpışıb-vuruşub  ölməyini  daha  müvəf-
fəqiyyətli hesab edirdi”.  
Yazıçı Abdullabəy Divanbəyoğlunun “Can yanğısı” poves-
tində,  Hüseyn  Cavidin  “Öksüz  Ənvər”  şeirində  obrazın  faciəsi 
cəmiyyətdən-həyatdan gəlmədir, bu cəmiyyətdə xəstəlik, bəla və 
müsibətlər  o  qəhrəmanların  həyat  istəklərini  söndürür.  Roman-
tizmdə  həyata  münasibətin  gerçəkliyini  insan  və  həyat  bağlılıq-
larına  əsasən  şərh  etmək  baxımından  Kamranın  fikirləri  bəzi 
yanlış  yanaşmalara  aydın  cavabdır.  Məsələn,  o,  yazır  ki,  “ro-
mantik bədii fikrin özündə olan qarşıdurma romantizmin həyata 
necə və hansı yollarla bağlandığını aydın göstərir və işıqlı gələ-
cəyə  doğru  atılan  addımların  məna  və  məzmununu  aydın  dərk 
etməyə geniş imkanlar açır” (9, səh.243). 
Ümumiyyətlə,  bütün  sovet  dövrü  baxışlarında  romantizm 
həyatdan, gerçəklikdən kənar hesab edilmişdir. Kamran romantiz-
min daxili simasını məna və məzmun, fikir-ideya baxımından bir-
birinə zidd olan tərəflərin bədii əksi problemindən yanaşır; işıq və 
qaranlıq,  gecə  və  gündüz,  həyat  və  ölüm,  mələk  və  iblis  qar-
şıdurmalarının romantizm poetikasında ciddi və gerçək mətləbləri 
doğru-düzgün inikas etdirən əlamətlər süzgəcindən açıqlayır. 
Gerçəkliyin  digər  bir  tərəfi  insanın  azadlığı  məsələsidir. 
Kamranın təhlilində romantizmin insanın fərd və millət azadlığı 
probleminin,  Romantizmdə  insanın  bir  fərd  və  millət  kimi 
azadlığı  ideyasının  qoyuluşu  məsələsinə  də  konkret  prizmadan 

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
41 
yanaşılmışdır.  Onun  şərhinə  görə  “romantiklər  azadlığı  milli  və 
mənəvi  azadlıq  kimi  başa  düşürdülər.  Bu  idrakın  özündə  də 
gerçəklik  və  mövcud  cəmiyyət,  onun  eybəcərlikləri  və  bütün 
bunlara qarşı etiraz, üsyan başlıca amil idi” (9, səh.245). 
Romantiklər  eybəcərliklərlə,  haqsızlıqlarla  barışmaz  bir 
ideolojiyə  bağlıdır.  Tədqiqatçı  romantiklərin  barışmazlıq,  etiraz 
və  üsyan,  mübarizə  aparmaq  ideallarını  onların  sənətkar  möv-
qeləri kontekstindən dəyərləndirir. 
Kamran  Əliyev cəmiyyət və insan probleminin  bədii  inika-
sında  gerçəkliyin  dayandığını  anlamaq  baxımından  da  romantiz-
mə  dair  konseptual  məsələləri  obrazlar  semantikasından  izah 
etmişdir.  Bu  zaman  o  belə  nəticəyə  gəlir:  “Mövcud  cəmiyyətə 
etirazın yüksək bədii  forması kimi  meydana çıxan  Qərb və Şərq, 
Yaxın və Uzaq, Həyat və Ölüm qarşıdurmaları XX  əsr Azərbay-
can  Romantizminin  özünəməxsus  obrazları  olmaqla  yanaşı,  ro-
mantik bədii düşüncənin də spesifikliyini aşkarlayır” (9, səh.252).  
Romantizmin  tədqiqi  sahəsində  yeni  konseptual  yanaşma 
xəttilə fərqlənən Kamran Əliyev ümumi ədəbi bağlılıqların tipik 
bir sahəsinə – bədii ifadə strukturunda mühüm estetik əhəmiyyət 
daşıyan  obrazlar  sisteminə  konkret  tərkiblərdən  yanaşmışdır. 
Məsələyə  həm  ideoloji,  həm  də  məzmun  və  mündəricə,  bədii 
təsvir  və  ifadə  vasitələri  kontekstindən  yanaşma  meyarı  da 
ədəbiyyatşünaslıqda  yeni  elmi  yanaşma  meyllərindən  idi.  Bu 
meyl  hər  şeydən  əvvəl,  romantizmdə  əvvəllər  də,  bu  gün  də 
sxematik  boşluqlar,  çərçivələr  və  bədii-ideoloji  nöqsanlar  “gö-
rənlərin” ənənəvi yanlışlıqlarına qarşı bir cavabdır.  
           
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə