ƏBÜLFƏZ ƏZİMLİ



Yüklə 2.8 Kb.
PDF просмотр
səhifə8/12
tarix15.05.2017
ölçüsü2.8 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12

məxsus  izahlarını  kompozisiyalı  hala  salır,  məsələlərə  mətn 
dramatizmi sintezindən açıqlama verir, bədii sirrə, mətnaltı məz-
muna  ardıcıl  müqayisələrlə  aydınlıq  gətirir;  məsələn,  məzmun-
ları  tutuşdurur,  əhvalatların  xarakterindəki  sabitliyi  nəzər-diq-

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
101 
qətə çatdırır. Bununla o təsbit olunur ki, hər bir faktın içərisində 
bir gizli  məntiq  məzmunu  vardır. Məsələn, ardıcıl olaraq, süjet-
dəki  dinamiklik,  əhvalatların  yüksək  dramatik  səciyyə  alması  – 
bütövlükdə  Dastandakı  struktur  poetikanın  əlamətləridir.  Digər 
bir poetika  inikasından götür-qoy etsək, bu aşkar olar ki, Qazan 
xanın oğlu Uruza göstərdiyi  maraq və diqqəti Uruzun şəxsiyyət 
kimi  formalaşması  istəklərinin  nəticəsidir.  Belə  ki,  dördüncü 
boyun  –  “Qazan  bəyin  oğlu  Uruz  bəyin  dustaq  olduğu  boy”un 
əvvəlində  Qazan  xanın  öz  oğlu  Uruz  haqqındakı  “düşüncələri, 
yəni  onun  gələcəkdə  taxt-taca  sahib  çıxmağı  barədə  arzusu  bir 
daha sübut edir ki, eposun mətnində Uruza olan ardıcıl marağın 
real  bir  səbəbi  var:  çünki  Uruz  Qazanın  oğlu,  Bayındır  xanın 
nəvəsidir” ( *Əliyev  K.,səh.57). Bu müqayisəli açımda  Kamran 
Əliyev  faktları  bir  düzən  üstünə  yığır  və  hər  bir  faktın  özü-
nəməxsus  yerinə,  ifadə  taktına  və  məqamına  dair  məzmunlara 
aydınlıq  gətirməyə  çalışır:  və  bu  təzahürdə  aydın  olacaq  əsas 
məzmun  tərkibi  budur  ki,  Uruz  Eposda  təsadüfi  fiqur–obraz-
qəhrəman deyil; Uruz bir şəxsiyyət kimi, tipik Oğuz qəhrəmanı-
dır, o, atası Qazan xana və babası Bayındır xana layiq övladdır.  
Müqayisə-tutuşdurmanın  daha  bir  səhnəsinin  on  birinci 
boyda – “Salur Qazanın dustaq olduğu və oğlu Uruzun onu xilas 
etdiyi boy”unda əks olunduğunu söyləyərkən Kamran Əliyev bu 
faktı vurğulayır ki, boyda “gənc Uruz özü-özünü tanıyır: 
“–  Məgər,  xanım,  Qazanın  bir  oğlancığı  vardı,  böyüdü, 
yigidcik oldu. Bir gün ata binib divana gəlürkən bir kişi aydır:  
– Məgər sən Qazanın oğlu degilsən?”-dedi. 
Uruz  qaqdı,  aydır:  ”Mərə  qavat,  mənim  babam  Bayındır 
xan degilmidir”.  
Ayıtdı: “Yox ol, ananın babasıdır, sənin dədəndir”.  
Uruz: “Mərə, ya bənim babam ölümüdür, dirimidir?—dedi.  
Böylə  degəc  oğlan  məlul  oldu,  atını  qayıtdı,  gerü  döndi” 

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
102 
(*Əliyev K., səh.57). 
Tədqiqatçının şərhi: “Beləliklə, təfəkkürdəki qəfil dəyişik-
lik əsl qəhrəmanlığa yol açır. Həyat sabit və sakit formadan qəh-
rəmanlığa imkan və şərait yaradan mərhələyə keçir”. Kamran bu 
cür dəyişiklik və formalaşmanın başqa boylarda da yer tutduğu-
nu  söyləyir:  məsələn,  “Uşun  Qoca  oğlu  Səgrək  boyu”ndakı  əh-
valatları  müqayisə  nöqtəsinə  çəkir:  “Məgər,  xanım,  Uşun  Qo-
canın kiçik oğlu Səgrək eyü, bahadır, alp, dəlü  yigid qopdı. Bir 
gün  yolu  bir  dərnəgə  uğradı,  qondılar.  Yemək-içmək  etdilər. 
Səgrək məst oldu. Tışra ayaq yoluna çıqdı. Gördü kim, öküz oğ-
lan bir qızanı çəkişür. “Mərə, noldunuz”-deyü bir şillə birinə, bir 
şillə birinə urdı. Əski tonun biti, öksüz oğlanın dili acı olur. Biri 
aydır:  ”Mərə,  bizim  öksüzlügimiz  yetməzmi,  bizi  niyə  urarsan? 
Hünərin  var  isə,  qardaşın  Əlincə  qələsində  əsirdir,  var,  anı  qur-
tar!” – dedi” (*Əliyev K., səh.58). Bundan sonra Səgrək qardaşı-
nın əsirlikdə olduğunu öyrənir və gedib onu azad edir.  
Tədqiqatçı  müqayisələri  tutuşdurur  və  belə  nəticəyə  gəlir 
ki,  “tipoloji  baxış  nöqtələri  eyniyyət  təşkil  edir:  Uruz  atası 
haqqında  səhih  məlumat  alır  və  onun  əsl  qəhrəmanlığına  yol 
açılır,  həmçinin  Səgrək  əsirlikdə  olan  qardaşı  Əgrək  haqqında 
eşidir  və  onun  qəhrəmanlığına  şərait  yaranır:  Uruz  atası  Qazan 
xanı  xilas  edir,  eyni  zamanda  Səgrək  də  qardaşı  Əgrəyin  xilas-
karı olur” ( *Əliyev K., səh.58). Məsələnin bəzi hallarda bu cür 
müqayisəli açımları Eposa xas olan Poetika sisteminin  vahid və 
bölünməz bir kompozisiya quruluşuna malik olduğunu göstərir. 
Kamran  apardığı  müqayisə  və  tutuşdurmalarda  məzmun 
təhlilinə  üstünlük  vermişdir.  Bu  təsadüfi  deyil,  çünki  məzmun 
təhlili Eposun Poetikasına məxsus olan struktur dinamizmi açıq-
lamağa  xidmət  edir.  Daha  bir  halda,  Məzmun  strukturu  –  bədii 
strukturun bütün tərkiblərini, həm onun ifadə, üslub tipizasiyala-
rını, həm də ideya, məzmun-məna qovuşaqlarını təzahür etdirir.  

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
103 
Oğuzun həyatı üçün xarakterik və vacib olan nə varsa, hamı-
sı obrazların fərdi bacarıqları, onların həyat tərzi, mübarizəsi, mə-
nəvi-əxlaqi  və  iradi  keyfiyyətləri,  milli  xarakterləri  ilə  zahir  olur. 
Məsələn,  Uruz  bütün  hallarda  cəsarətli,  inamlı,  dönməz  və  qorx-
maz şəxsdir; o bir igid, qəhrəman kimi bütün keyfiyyətlərilə sabit 
və  dramatik  obrazdır.  Bu  keyfiyyətlər  Türklüyün  xarakterinə  aid 
əlamətlərdir.  Kamran  Əliyev  apardığı  müqayisə  və  paralellərlə 
xətlərin ucunu belə bir məlum fakta düyünləyir ki, necə olur – Də-
də  Qorqud  Dirsə  xan  oğlu  Buğaca  ad  verir  (Buğac  adı),  Baybö-
rənin oğlu Beyrəyə ad verir (Beyrək adını), Aruz Qocanın oğluna 
“Basat” adı verir, amma bu ənənəvi münasibətin tamamilə əksinə 
olaraq, gəlib Uruza ad vermir. Və cavabı da burada nöqtələyir ki, 
Uruz  tanınan  bəylərdəndir:  o,  Qazan  xanın  oğlu,  Bayındır  xanın 
nəvəsidir. Yəni Uruz adlı-sanlı nəsildəndir, adı da var, məqamı da. 
Kamran Əliyev bütün bu təhlil-təfsirləri onunla bağlayır ki, 
Uruz öz yaşıdlarından fərqlənir və “Eposun strukturunda aparıcı 
bir  mövqe  daşıyır”.  Eposda  qəhrəmanlara  məxsus  struktur 
mövqelərin  bir  qismi  Uruzun  şəxsiyyəti,  milli  mənsubiyyəti 
məsələləri  ilə  bağlıdır.  Uruzun  qəhrəmanlığının  bütün  tipoloji 
əlamətləri Oğuz xarakterindən irəli gəlir. 
Bu fakt strukturunu tədqiqatçı, doğru olaraq, belə bir seman-
tikada  yekunlaşdırır  ki,  bütün  bunların  sayəsində  “bəlkə,  belə  de-
mək olar ki, “Dədə Qorqud” eposunun mətnində ayrıca bir “Uruz” 
Oğuznaməsi  var. Düşünmək olar ki, eposla  bağlı epik  ənənə daha 
çox hakimiyyət şəcərəsinin təsiri ilə yaranan ənənədir. Uruz isə, hər 
şeydən  qabaq,  eposda  epik  ənənənin  qoruyucusudur.  Həyatda 
sayılıb seçilən  nəsil ənənəsi,  yəni şəcərəsi olan  və həyatda şəcərə-
sini qorumağı bacaran eposda da epik ənənəni qorumağa daha çox 
səlahiyyətlidir” (*Əliyev K.,səh.60-61). Deməli, Uruz bütün başqa 
qəhrəmanlardan fərqli daha bir qəhrəmanlıq keyfiyyətinə malikdir: 
Uruz səlahiyyətli qəhrəmandır.  

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
104 
Ümumi  estetik  qənaətimizə  nəzərən,  belə  deyə  bilərik  ki, 
Kamran Əliyevin təhlillərinin yeni bir əlaməti konkret olaraq, belə 
bir əlamətə bağlıdır ki, bu təhlillərdə qəhrəmanın təbiəti ilə əla-
qədar  sintezlərdə  Epos  Poetikasına  məxsus  tipoloji  koordina-
siyalar müəyyənləşdirilir və açıqlamalar da bu əsaslarda aparılır.  
Və bütün bunlar bir daha onu inikas etdirir ki, Kamran “Ki-
tabi-Dədə  Qorqud”dakı  qəhrəmanlara  onların  həyatdakı  və  cə-
miyyətdəki  çəkiləri  mizanından  yanaşır  və  dastanlardakı  bədii 
ifadə sistemində əks olunan təqdimləri də bu meyardan açıqlayır.  
Beləliklə,  əsas amil o olur ki,  hər  bir  obraz  öz  nüvəsinə 
malikdir  və  həmin  obraz  yalnız  zahiri  məzmunlardan  deyil, 
ən əsası daxili məzmunlar qatından araşdırılmalıdır. Hər ob-
razın  içində  də  bir  obraz  var:  bu,  yuxarıda  işarə  etdiyimiz 
kimi,  hər  bir  məzmunda  başqa  bir  məzmunun  da  inikas 
etməsi  deməkdir.  Bu,  struktur  poetika  məntiqinə  daxildir. 
Bu strukturalizmdə Oğuz qəhrəmanlarının hər biri müxtəlif məz-
mun və ifadə-inikas bucaqlarına malikdir: bütün məzmunlarda o 
obrazlar tipik və dramatikdir.  
Digər  bir  mühüm  nişan  da  vardır:  hər  bir  Öz  məzmun 
başqa  bir  Öz  məzmunla  rabitəlidir.  Bu,  məzmun  və  özündə 
məzmun  deməkdir:  məzmun  içində  məzmun  bədii  inikasın 
batini dilidir: batini dil poetikanın üslub yatımında xüsusi rol 
oynayır və bu batini dili anlamadan mətnin məzmun və forma 
strukturundakı məna  və nişanları  açıqlamaq  olmaz.  “Kitabi-
Dədə Qorqud”  dastanlarının  poetika nişanları həm  də batini 
məzmun  nişanları  ilə  rabitəlidir.  Eposun  qəhrəmanları  bu 
məzmun vəhdətindən daha canlı və dolğun xarakterizə edilir. 
Və  ümumilikdə,  bədii  ifadə  strukturlarında  bədii  əlaqələrin 
dinamik xarakterinin düzgün şəkildə müəyyənləşdirilməsi obrazla-
rın bir tip kimi daha geniş məzmunlardan açımını təsbit etmiş olur.  
   

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
105 
2.5.  BUĞAC  OBRAZININ  MƏNŞƏ  VƏ  MİLLİ 
XARAKTER SƏCİYYƏLƏRİ ÜZRƏ TƏHLİL-TƏSNİF 
  
Kamran  Əliyevin  qəhrəmanlar  üzrə  tədqiq  və  açımları  ilk 
baxışda görünən və görünməyən, əslində mətnin məzmun struk-
turunda  inikas  edən  özəlliklərə  bağlıdır:  bu  özəlliklərdə  bədii-
psixoloji vəziyyətlər də xüsusi rol oynayır.  
Budur, digər surətlər kimi Dirsə xan oğlu Buğac obrazının 
təhlili  poetizmində  də  tədqiqatçı  obrazın-qəhrəmanın  psixoloji 
baxımdan  tipoloji  xarakterinin  inikası  problemini  əsas  götürür: 
bu  tipolojilik,  hər  şeydən  əvvəl,  Eposda  xalq  təfəkkürünün  və 
xalq həyatının inikası semantikası ilə bağlıdır.  
Kamran  Əliyevin  “Kitabi-Dədə  Qorqud”un  əldə  edilən 
mətn strukturunda birinci sırada dayanan “Dirsə xan oğlu Buğac 
boyu”nun qəhrəmanı Buğac haqqındakı təhlilləri də bədii faktlar 
və  tipoloji  açımlar  sistemi  üzərində  qurulmuşdur.  Bu  zaman 
tədqiqatçı  bir  məqsəd  olaraq  boylardakı  “süjetin,  təsvir  edilən 
hadisə  və  əhvalatın  real  çözümü  ilə”  bilavasitə  “qəhrəmanın 
özünün  mövqeyinin  açılışı  və  təyini”  məsələsinə  xüsusi  bucaq 
və guşələrdən diqqət yetirmişdir.  
Elmi-nəzəri  nizamdan  yanaşsaq,  bunu  xüsusi  qeyd  etmə-
liyik  ki,  bədii  strukturalizmdə,  habelə  bədii  poetika  aləmində 
hər hansı bir faktın məzmunu ilə bədii təsvir-tərənnüm məz-
munu bir-birini səciyyələndirir: həm də bir- birini izah edir, 
bir-birini nizamlayır, bir-birini tamamlayır. Başqa cür desək, 
fakt  məzmunu,  yaxud  məzmun  faktı  ilə  bədii  ifadə  məzmunu 
poetikada  əlahiddə  strukturdur:  onlar  (məzmunla  bədii  ifadə) 
arasındakı  sintaktik  kompozisiyalar  nizamlıdır;  bu  mənada  o 
faktlar arasında bir-birindən ayrılmaz ifadə, üslub, bədii məna və 
məzmun, bədii forma və məzmun bağlantıları vardır. 
Dastanlarda faktla bədii ifadə stili bir-birinə sığınıb, bir-birini 

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
106 
nizamlayır. Necə deyərlər, bədii  məzmunla  bədii  ifadə  poetizmi 
bir-birini bəsləyir, bir-birinə qol-budaq verir, bir-birini canlandırır; 
bir  tərəfdən  həm  də  ona  görə  ki,  onlar  (bədii  məzmunla  bədii 
ifadə  poetizmi)  bütün  hallarda  bir-birindən  törəyirlər:  və  bu  tərz 
törəyiş  nizamını  nəzərə  almadan  bədii  mətnin  poetika  nizamlarını 
doğru-düzgün açıqlamaq, onlara sistematik nizam vermək olmaz.  
Əsas məntiq buna bağlıdır ki, məzmunu daha canlı və dol-
ğun təqdim etmək üçün gözəl ifadə və üslub  sintaksisi olmalı-
dır.  Kamran  Əliyev  qəhrəmanın  təbiətindəki  məzmunları  dastan-
dakı  bədii  ifadə  strukturları  ilə  əlaqəli  təfsir  edir.  “Kitabi-Dədə 
Qorqud” bir dastan kimi ayrı-ayrı  əhvalatlar-dastanlar tərkibindən, 
əhvalatlar  strukturundan  ibarətdir;  deməli  “Kitabi-Dədə  Qorqud” 
həm ayrı-ayrı tərkiblər, həm də vahid və həm də çoxşaxəli quruluşa 
malik  olan  bir  xalq  poetikası  sistemi,  çoxşaxəli  kompozisiyalar 
şəklindədir:  buradakı  əhvalatlar-dastanlar  bir-birindən  törəmədir, 
deməli, bu dastanlar əvvəldən sonadək bir-birinə bağlıdır.  
Dastan içərisində dastan dramatizmi Dədə Qorqud Eposunun 
hərəkət sisteminin ən səciyyəvi poetika məzmunudur. Kamran Əli-
yevin təhlil  və təfsir  semantikasında  “Kitabi- Dədə Qorqud” Türk 
xalq təfəkkürünün vahidxətli, bölünməz tərkib strukturlarına malik 
olan abidədir. Buna görə də o bütün əlamətləri dastan ənənəsi, xalq 
təfəkkürü  müstəvisi  üzərindən  şərh  edir.  Ümumilikdə,  ümumtürk 
dastan  ənənəsi  dastan  poetikası  qanunları  deməkdir.  “Kitabi-Dədə 
Qorqud” abidəsi xalq bədii dühasının möcüzəsidir. Bu eposda Xalq 
bədii təfəkkürünün ən zərif və incə Poetika nizamları vardır.  
Kamran xalq təfəkkürü üzrə təsvir atributlarına Dədə Qor-
qud
 
müstəvisindən əlamətlər vermiş və qəhrəmanların bədii por-
tretlərini – bu portretlərin bütün məzmun və forma nişanlarını da 
ən  incə  detalları  ilə  təqdim  etmişdir.  Dədə  Qorqudun  təsvir-
təqdimlərində məzmun strukturları birxətli deyil-şaxəlidir. Kam-
ran da təhlillərini şaxəli şəkildə aparır. Həm dastanlara aid məz-

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
107 
mun  və  mündəricə,  həm  də  qəhrəmanın  təbiətinə  aid  təsvir  və 
fakt strukturları da bu şaxələr üzrə təhlil etmişdir.  
Bu  cür  açımlarda  Kamran  “qəhrəmanın  şəxsiyyətində  və 
fəaliyyətində  ehtiva  olunan  xalq  fikrini  və  düşüncəsini  tam  də-
qiqliyi  ilə  tapmaq  və  aşkara  çıxarmaq”  (  *Əliyev  K.,  səh.62) 
kontekstini əsas götürmüşdür.  
Qəhrəmanın  xarakteri  üzrə  təsnifdə  Advermə  əsas  meyar-
lardandır. Advermə ənənəsinin özü bir fakt kimi Oğuz elinin həyat 
və  yaşayışında  mühüm  əhəmiyyət  daşıyır.  Buğac  obrazının  da  xa-
rakter müəyyənliyini təsbit edən bu faktla qəhrəman təqdim olunur, 
başqa  sözlə  desək,  o  advermədən  əvvəl  Buğac  adlı  qəhrəman  yox 
idi.  Hər  bir  oğuz  gəncinin  daxilində,  ruhunda  saysız-hesabsız  qəh-
rəmanlıq  məzmunları  vardır.  Qəhrəman  Buğacın  xarakter  açımı 
onun cəmiyyətdə, xalq həyatında tutduğu mövqe üzrə analiz olunur.  
Kamran  Əliyev  qəhrəman  Buğac  obrazının  analizində  iki 
yanaşma taktına – məzmun əmsalına üstünlük vermişdir:  
birinci yanaşma taktı: obrazın fərdi - şəxsi keyfiyyətləri üz-
rə  məzmun  yanaşma  tərzi:  burada  qəhrəmanın  tipik  xarakterinə 
dair bədii-struktur səciyyələr açıqlanır; 
ikinci  yanaşma  taktı:  dastanın  ümumi  poetika  nizamı  üzrə 
ifadə-inikas özəllikləri: burada təhlil  faktı kimi  iki taktiki tərkib 
əsas götürülür: 
1) boyun özünün məxsusi ifadə tərzi; 
2)  ümumdastan  poetik  ifadə  sistemi  üzrə  struktur  ifadə-
inikas tərzi. 
Qəhrəmanların  təbiətilə  bağlı  eposun  poetika  nizamında 
başlıca  amil  türk  xarakterinin  bədii  tipizmi,  milli  bədii  məxsus-
luqdur:  bu  cür  açıqlanma  bilavasitə  Dədə  Qorqud  dastanının 
ümumdünya  dastan  strukturlarındakı  məxsusi  əlamətlərini  də 
üzə çıxardır. Məsələnin konseptual bağlılığında belə bir konkret 
təsbit vardır ki, qəhrəmanlar ayrı-ayrılıqda, eyni zamanda bütöv-

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
108 
lükdə özlərinəməxsus inikas-ifadə strukturuna malikdir. 
Şəxsi  keyfiyyətinə,  şücaətinə,  başqalarından  fərqli  cəhət-
lərinə  görə  advermə  Oğuzların  Ana  yasasında  ədalətin  və  ger-
çəkyanaşma  qanununun  təzahürüdür.  Kamran  da  bu  qanun  sti-
lindən  çıxış  etməklə  Buğac  obrazının  “eposdakı  mövqeyinə  bir 
az da aydınlıq gətirmək” istəmişdir. 
Buğac  boyu  da  dastanın  mətn  strukturunda  hansı  yer 
tutur?-Kamran  bu  məsələyə ümümdastan strukturu  məntiqindən 
qiymət verir: məsələyə bu meyardan yanaşır ki, ”Dirsə xan oğlu 
Buğac xan boyu”nun “Kitabi-Dədə Qorqud“un “bütöv mətni ilə 
struktur  əlaqəsi  vardır”. Bəs tədqiqatçı  bu əlaqənin  hansı tərzdə 
olduğunu göstərir? Elə  buradaca tədqiqatçı bağlılığı belə xarak-
terizə edir ki, “bu struktur əlaqələri bəzən son dərəcə incə, bəzən 
də  “gözəgörünməz”  formadadır”  (  *Əliyev  K.,  səh.63).  Sözsüz 
ki,  “Dirsə  xan oğlu Buğac boyu” öz strukturunda nə qədər dra-
matik  məzmuna  və  bədii  ifadə  stilinə  malikdirsə,  o  qədər  də 
ümumepos poetikası strukturunda xüsusi yer tutur. 
Kamran  Əliyev  bağlılığın  konkret  olaraq  iki  əlamətindən 
bəhs  edərək  vurğulayır  ki,  “Buğac  eposun  birinci  boyunu  təmsil 
edir, birinci boyun qəhrəmanıdır və eposun sonrakı boylarında tanış 
olacağımız  qəhrəmanların  ilkidir.  “Dirsə  xan  oğlu  Buğac  xan  bo-
yu“ adlanan bu birinci boyla eposun strukturu arasında iki cür əlaqə 
vardır.  Birinci  budur ki,  ilk  boydur”,  ikinci əlaqə odur ki,  “boyun 
daxilindəki  məzmunla  eposun  bütöv  strukturu”  arasında  bağlılıq 
vardır. Bir tərəfdən də ona görə ki,  “Dirsə  xan oğlu Buğac boyu” 
“eposun doğuluş boyu olduğu kimi, boyun özündə də əsas məzmun 
bu  doğuluşla  bağlıdır”  (  *Əliyev  K.,səh.  64).  Deməli,  “Dirsə  xan 
oğlu Buğac boyu” bütövlükdə epos mətninə aiddir və boyun struk-
tur  təhlili  bütövlükdə  Eposun  mətn  strukturu  kontekstində  aparıl-
malıdır.  Bağlılıq  məsələsi  birtərəfli  deyil,  çoxşaxəlidir.  Bu  anlam-
da, bütün boylar bilavasitə “Kitabi-Dədə Qorqud” Eposunun struk-

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
109 
turunda ayrılmaz yer tutur. Və bütün bunlar – istər boydaxili, istər-
sə də eposdaxili mətn məzmun və ifade tipizmi “Kitabi-Dədə Qor-
qud” un struktur poetikasının təhlilində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 
“Dirsə  xan oğlu Buğac boyu”nun təhlilində  Kamran obrazın 
doğuluşu  və  ölümü  məsələlərini  açıqlayır:  birinci  məsələ:  “Dirsə 
xan  Bayındır  xanın  təşkil  etdiyi  məclisdən  sərt  münasibət  görür: 
daha doğrusu, övladsız olduğu üçün qara otağa aparılır və bununla 
da  ikinci  bir tənəyə tuş olur: sonsuzluq dərdindən əlavə bir dərdlə 
üzləşir.  Beləcə  Dirsə  xan  Bayındır  xanın  məclisindən  çıxıb  gedir. 
Bu onu göstərir ki, Oğuz qanununda Dirsə xanın heç bir səlahiyyəti 
qalmır, yəni Dirsə xan artıq Oğuz hakimiyyətində səlahiyyət sahibi 
ola  bilməyəcək;  tədqiqatçının  sözlərilə  desək,”sonsuzluq  dərdi  bir 
yana  qalsın,  Bayındır  xanın  və  onun  tapşırığı  ilə  hərəkət  edən 
adamlar tərəfindən məclisdə Dirsə xana tənə vurulması, yəni Dirsə 
xanın hakimiyyət müstəvisindən kənarlaşdırılması da əslində onun 
üçün ictimai ölümə (kursiv bizimdir – Ə.T.Ə.) bərabərdir”. 
Dirsə  xanın  həyatında  ölüm  elementlərini  açıqlayan  təd-
qiqatçı  ölüm  aktının  başqa  bir  sahəsini  belə  səciyyələndirir  ki, 
Dirsə xan “öz ictimai ölümünün hayıfını qadınından – xan qızın-
dan çıxmaq  istəyir  və günah sahibi kimi onu görür və xanımını 
ölümlə hədələyir” ( *Əliyev K., səh.64). Kamran burada yeni bir 
“ölüm  qarğışı”ndan  bəhs  edir;  bu,  Bayındır  xanın  məclisindəki 
ölüm haqqında olan tənəli qarğışdan sonra ikinci bir qarğışdır.  
Məsələnin  izahı  üçün  Dirsə  xanın  öz  xanımına  söylədiyi 
məhrəm, eyni zamanda hikkəli sözlərin məzmununa diqqət yetirir: 
Dirsə xan aydır: 
Xan qızı, yerimdən turayınmı? 
Yaqanla boğazından tutayınmı? 
Qaba öncəm altına salayınmı? 
Qara polat uz qılıcım əlümə alayınmı? 
Öz göbəndən başını kəsəyinmi? 

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
110 
Can tatlusın sana bildirəyinmi? 
Alca qanın yer yüzünə dökəyinmi? 
Xan qızı, səbəbi nədir, degil mana! 
Qatı qəzəb edərəm şimdi sana! 
Beləcə,  yeni  bir  ölüm  qarğışı  gəlir  ortaya:  bu  halda  Dirsə 
xan son addım adır. Dirsənin bu sözlərisə xanın xanımının ağıllı 
məsləhətindən  sonra  yeni  məcraya  dönür.  Bu  hədənin  müqa-
bilində Dirsə xanın Xatunu belə cavab verir: 
Ac görsən, toyurğıl! Yalıncıq görsən, tonatğıl! 
Borcluyı borcundan qurtarğıl! 
Dəpə kibi ət yığ, göl kibi qımız sağdır! 
Ulı toy elə, hacət dilə! 
Ola kim, bir ağzı dualının alqışilə 
Tanri bizə bir yetmən əyal verə! 
Araşdırmaçı  Kamran Əliyev  bu tip  müqayisəli  mükalimə  ilə 
obrazların  baxışlarındakı  müxtəlifliyi  təqdim  edir;  lakin  bu  müna-
sibətlərdə əsas məsələ dastan poetikasındakı dramatizmin çoxrəngli 
məzmunları  ifadə  edilir.  İlkin  olaraq,  “Dirsə  xan  da,  onun  xanımı 
da sonsuzluğun qurbanı olmur” və  belə olan təqdirdə “ölüm  barə-
sindəki təsəvvürlər yavaş-yavaş çəkilib gedir”. Və bu tip gedişlərin 
hər biri ilə yeni – bir-birini törədən və bir-birindən qidalanan insani 
münasibətlər təzahür edir: beləliklə, zəncirvari dramatik bağlantılar 
vahid  süjet  xətti  düzümünə  gətirilir:  bu  zaman  bir  tərəfdən  insanı 
inkar edən, onun üçün ölüm aktına çeviriləcək münasibətlər sıradan 
çıxır,  digər  tərəfdən  obrazların  həyati  düşüncələri  şaxələnir  və 
nəhayətdə, bir tərəfdən də yeni həyat doğulur.  
Belə dramatik-dialektik proseslə Oğuzların həyatında məh-
volma deyil, –  yeniləşmə, təzələnmə, doğulma  və daha  bir  yeni 
düzəni  üzə  çıxarır.  Tədqiqatçının  məqsədi  də  həyatın  ölümü 
deyil,  həyatın təzələnməsi,  inkişaf etməsi prosesinin  aktiv oldu-
ğunu açıqlamaqdır.  

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
111 
Oğuzların həyata baxışlarının həm ölümlə, həm də yaşamla 
bağlı  məzmunları  epos  poetikasının  süjet  və  kompozisiya 
xəttinin  əsasını  təşkil  edir.  Bu  məzmun  poetikasını  tədqiqatçı 
obrazlar  arasındakı  qarşılıqlı  münasibətlərdə  axtarır  və  ən  incə, 
habelə  konkret  detalları  önə  çıxarır.  Hər  şeydən  əvvəl,  Kamran 
Oğuzların  həyatında  xüsusi  düşüncə  və  təsəvvür  aktları  olan 
ölüm və həm də yaşam məzmunlarının struktur təsnifini verir.  
Daha  bir  xarakterik  yanaşma  tərzi  buna  bağlıdır  ki,  apar-
dığı  açıqlamalarla  tədqiqatçı  bilavasitə  münasibətlərdəki  siste-
matikliyi  –  dastan  poetikasındakı  xarakterik  izləmləri  və  qəh-
rəmanlıq tiplərini  səciyyələndirir. Xarakter açımları  əsasən qəh-
rəmanlıq təsnifləri üzərində qurulmuşdur. 
Xan  qızının  məsləhət-təlimindən  sonra  Allah-Təala  Dirsə 
xana  bir  oğul  övladı  verir.  Deməli,  Dirsə  xan  yenidən  doğulur. 
Qalır  uşağa  adqoyma  mərasimi;  çünki  “adqoymanın  səbəbi  var 
və  bu  hər  hansı  mərasimlə,  yaxud  hadisə  ilə  bağlıdır.  Əvvəlcə 
qəhrəmanlıq  göstərilir,  sonra  isə,  sadəcə  olaraq,  Dədə  Qorqud 
gəlib  bunun  müqabilində,  hətta,  belə  demək  mümkünsə,  igidin 
qəhrəmanlığının  xarakterinə  uyğun  olaraq  ona  ad  verir”  (  *Əli-
yev  K.,  səh.66).  Uşağa  adqoyma  aktı  atasına  görə  deyil,  onun 
özünün şəxsi keyfiyyətinə görə yerinə yetirilir. 
Oğuz  cəmiyyəti  qaydalarına  görə  gəncə  adqoyma  onun 
şəxsiyyətinin xarakterini də nişanlayır: məsələn, Buğac adı Dirsə 
xanın  oğlunun  başqa  gənclərdən,  hətta  igidlərdən  tamam  fərq-
ləndiyini  göstərir.  Və  nəhayət,  adqoyma  xalqın  həyat  və  cəmiy-
yətdəki  mövqe  kodeksini  də  bildirir.  Obrazın  adı  onun  gələcək 
həyatı üçün də tipik səciyyə daşıyır: və ona görədir ki, tədqiqatçı 
yeniyetmə  gənc  Buğaca  verilən  adla  sonralar  onun-  qəhrəmanın 
həyatında  dövrlərdə  baş  verəcək  hadisələrin  məntiqinə  də  işarə 
edir;  hər  şeydən  əvvəl,  bu  nizamı  “Dədə  Qorqud”  eposuna  xas 
olan poetika aktı hesab edir. Buğac Bayındır xanın buğasına necə 

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
112 
qalib  gəlir?  Bu  təsadüfən  olan  bir  hadisə  deyil,  bu  fövqəladə  bir 
haldır. Oğlan buğa ilə döyüşür və buğanı məğlub edir, onun başını 
kəsir.  Bu  cür  fakt  həm  də  oğuz  kimliyinin  xarakter  səciyyəsidir. 
Kamran Əliyev bu cür hadisələrin məntiqi uyarlığını açıqlayarkən 
obrazın çox mühüm keyfiyyətlərə sahib olduğunu göstərir.  
Həyatdakı  hadisələrin  dramatik  ardıcıllığı  üç  şəxsiyyətin 
tipik cəhətlərini, mənəviyyat, milli mənsubluq xarakterini inikas 
etdirir.  Məntiqi  ardıcıllıq  qəhrəmanın  və  qəhrəmanlığın  yeni 
məzmunlu doğuluşunu ifadə edir.  
Tədqiqatçı da boydakı poetika məziyyətlərini bu kriterilərdən 
dəyərləndirir.  Müəllifə  görə,  Buğaca  qəhrəmanlığına  görə  adın 
verilməsi onun  ikinci doğuluşudur. Bununla  belə,  hadisələrin əsas 
dramatik  inkişaf  xətləri  hələ  qabaqdadır:  yənə  hələ  qəhrəmanın 
(qəhrəmanların – Dirsə  xanın, onun  xanımının da)  daha  yeni-yeni 
doğuluşları  olacaq.  Təkcə  bir  doğuluşla  –  Buğacın  anadan  olması 
ilə  neçə-neçə  əhvalat  və  xarakter  doğuluşları,  eposda  məzmun-
hadisə və əhvalat doğuluşları baş verir.  
Bunlar  öz  yerində,  ancaq  bir  məsələ  də  vardır  ki,  cəmiy-
yətdə  şəxsi  mənafe  və  nəfs  aldanışlarının  ucbatından  adamların 
bir  qismi  yeni  doğuluşları  həm  də  qəbul  etmək  istəmir.  Budur, 
yanındakı  yalançı  döyüşçü  xidmətçilərinin  fitnəsi  ilə  Dirsə  xan 
igidlər  igidi-oğlu  Buğacı  oxla  vurur:  “Bütün  bunların  müqabi-
lində  Dirsə  xan  öz oğlunu  öldürmək  təhlükəsi  ilə  qarşılaşır.  Öz 
doğuluşu  ilə ata və anasına – Dirsə  xana  və  xan  qızına  yenidən 
həyat  bəxş  edən  Buğac  özü  indi  ölümün  qucağına  atılır.  Dirsə 
xan  Buğacın  ölümü  ilə  özünün  də  öləcəyini  düşünməyə  macal 
tapmır:  onun  yanında  olan  qırx  igid  Buğacı  atasının  gözündən 
salır  və  Buğacı  atasına  oxladırlar.  Bununla  ailə  yeni  bir  ölümü 
yaşamaq  ərəfəsinə  düşür.  Yəni  əgər  Buğac  ölsə,  bu  yenidən 
Dirsə xanın ölümü demək olar. Başqa sözlə ictimai ölümü mənə-
vi ölümə keçə bilər” ( *Əliyev K., səh.67). 

____Romantizmdən eposa: tədqiqin Kamran Əliyev aydınlığı 
 
 
113 
Dirsə  xan  oğlu  Buğacın  igidliyilə  düşmənlərin  əlindən  xi-
las edilir: Buğacın gücü ilə Dirsə xan “yenidən doğulur”. Buğa-
cın Buğac olma qəhrəmanlığının  yeni  səhifələri  yazılır və Dirsə 
xan  ailəsi  “bütün  ölümlərə  qalib  gəlir”.  Deməli,  Haqq  uğrunda 
qəhrəmanlıq ölümdən üstündür.  
Tədqiqatçı ümumpoetika mənasında məsələyə belə məntiqi 
şərh verir ki, “Xızırın “ölüm yoxdur” fikri boyun məzmununa və 
yekununa  çevirilir.  Dədə  Qorqud  da  sonda  məhz  belə  söyləyir: 
”Qərə  ölüm  gəldigində  keçit  versin”.  Bu  poetikadakı  ölümə 
qalib  gəlmə  məzmunu  Oğuzların  həyat  və  yaşamının  ən  tipik 
cəhətidir, igidlik və qəhrəmanlığın daima var olması məntiqinin 
ifadəsidir. Deməli, Oğuzlarda qəhrəmanlıq hər addımda doğulur. 
Tədqiqatçının şərhi  belə  bir  məntiqlə  bağlanır ki,”boydakı 
Buğacla  bağlı  doğuluş  aktı  üç  dəfə  təkrar  olunur  –  anadan 
doğulmaq,  ad  almaq,  ölümdən  xilas  və  üç  dəfə  də təsdiq  edilir. 
Dirsə  xan  da  iki  dəfə  (oğlu  olanda  –  Dirsə  xanın  adamlarına 
qarışır və tutulub oğlu tərəfindən xilas ediləndə), xan qızı da iki 
dəfə (oğlu olanda və südü ilə oğlunu xilas edəndə) doğulur. Bu-
nunla da  “Dirsə xan oğlu Buğac  boyu”  bütün başqa tərəfləri  ilə 
yanaşı, özü eposun poetikasında doğuluş aktı kimi təsdiqlənmiş 
olur və məhz eposun da doğuluşu boyuna – birinci boyuna çevi-
rilir” ( *Əliyev  K., səh.69-70). Lakin dastanda qəhrəmanlar  hər 
addımbaşı ölüm təhlükəsi ilə qarşılaşırlar. 
Dastanlarda  obrazın  milli  mənsubluğu  onların  xarakter  və 
tipinə  dair  məzmunların  daxilində  əks  olunub.  Əhvalat-obraz 
bağlılığı  “Kitabi-Dədə  Qorqud”un  məzmun  xəttində,  süjet  və 
kompozisiya taktında  bir-birini açan  və xarakterizə edən tərkib-
lərdi.  Hər  bir  obraz  özü-özlüyündə  Oğuzlara  aid  xarakter  özəl-
liyini  təcəssüm  etdirir.  Dastanlarda  bir-birinə  bənzər  iki  obraz, 
şücaət və qabiliyyətinə görə bir-birindən zəif olan iki qəhrəman 
yoxdur. Bütün qəhrəmanlar Oğuz şəxsiyyətini simvolizə edir. 

Əbülfəz Əzimli
 _____________________________________  
 
 
114 
Bu  anlamda,  “Kitabi-Dədə  Qorqud”  dastanlarında  hadisə-
lər obrazların, obrazlar da hadisələrin daxili məzmunlarını təcəs-
süm  etdirir.  Ümumiyyətlə,  hər  bir  boy  nə  qədər  müstəqil  və 
bitkin  məzmuna  malikdir;  bu  bitkinlik  onun  poetikasının  məz-
munu daxilindədir: məsələnin dinamik qoyuluşu  da bu məzmun 
poetikası üzərinə bənd edilib.  
Lakin hər bir boy həm də Dastan sisteminin struktur tərkib 
hissəsidir.  Burada  biz  iki  tip  təhlil-tərkib  poetikasını  qeyd  edə 
bilərik: 
1) Tərkib Poetikası üzrə analiz; 
2) Sistem poetikası üzrə analiz. 
Kamran Əliyevin araşdırmalarında bu Poetika tərkiblərinin 
hər ikisindən müvazi şəkildə bəhs edilir:  
tədqiqatçı  bütün  təhlillərində  nəzəri-metodoloji  tələbləri 
diqqət  mərkəzində  saxlamış  və  bu  dialektikada  o  həm  xüsusi 
təhlil-tərkibdən,  həm  də  ümumi-genetik  təhlil-tərkiblərdən  isti-
fadə  edir.  Daha  doğrusu,  Kamranın  tədqiq  və  araşdırmalarının 
analitik poetikasının strukturunu bu sahələrə ayıra bilərik.  
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə