Elektron hökuməT



Yüklə 72.55 Kb.
tarix16.07.2017
ölçüsü72.55 Kb.
“ELEKTRON HÖKUMƏT”İN AZƏRBAYCAN MODELİ

Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyi tərəfindən elan olunan “Respublikada “Elektron hökumət”: mövcud vəziyyət, problemlər, perspektiv və gözləntilər” mövzusunda məqalə müsabiqəsinə təqdim olunur.

GİRİŞ. “Elektron hökumət” dedikdə bir çoxlarının bu fenomen barəsindəki ilkin təsəvvürü informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının geniş istifadəsi nəticəsində yaranan münasibətlər ilə bağlı olur. Lakin qeyd olunmalıdır ki, elektron hökumətin mərkəzində elektronlaşma deyil, məhz hökumət dayanır və İKT sadəcə vasitə kimi çıxış edir. Bu baxımdan elektron hökumət quruculuğuna texniki tərəqqi prizmasından deyil, vətəndaş-mərkəzli dövlət idarəetməsinin təkmilləşdirilməsi və daha effektiv fəaliyyəti kimi yanaşmaq lazımdır.

Məqalədə elektron hökumətin mahiyyəti, əsas xüsusiyyətləri, ənənəvi hökumətlə müqayisədə üstünlüklərindən bəhs olunur, Azərbaycanda mövcud olan hazırkı elektron hökumətin qarşılaşdığı problemlər sadalanır və onların həlli yolları ilə bağlı tövsiyələr verilir. Elektron hökumətin reallaşdırılması vasitəsi hesab olunan e-hökumət portalı, onun təklif etdiyi xidmətlər və bununla əlaqədar olaraq, yeni xidmət kimi təqdim olunan elektron imzanın müsbət cəhətləri analiz edilməklə, elektron hökumətin Azərbaycan modelinin perspektivləri araşdırılır.

  1. Elektron hökumət”in anlayışı, mahiyyəti və xüsusiyyətləri

İlk öncə onu başa düşmək lazımdır ki, elektron hökumət təkcə texnologiyanın inkişafı ilə bağlı fenomen deyil, o, bütövlükdə dövlət və cəmiyyətin transformasiyası ilə bağlı olan və son nəticədə elektron idarəetməyə gətirib çıxaran prosesdir. Qloballaşma və iqtisadiyyatın liberallaşması, informasiya texnologiyalarından istifadənin genişlənməsi, demokratikləşmə və sosial dəyişikliklərin təsiri altında elektron idarəetmənin 3 əsas komponenti formalaşmışdır: e-hökumət, e-biznes, e-cəmiyyət.

Elektron hökumət - informasiya texnologiyaları və xüsusən də internetdən istifadə etməklə, hökumətin təqdim etdiyi xidmət və məlumatların vətəndaşlar, sahibkarlar, dövlət qurumları və digər ictimai təşkilatlara ötürülməsini ehtiva edir. E-hökumətdə texnologiyalardan istifadə edilməsi hökumətin təqdim etdiyi xidmətlərin vətəndaşlara operativ çatdırılması, biznes və sənayə sahələri ilə qarşılıqlı əlaqələrin inkişaf etdirilməsi, vətəndaşların informasiyaya çıxışının əldə edilməsi ilə bağlı hüquq və imkanlarının genişləndirilməsi və daha effektiv idarəetməyə xidmət edir. Bunun nəticəsi olaraq, korrupsiya hallarının qarşısının alınması, şəffaflığın artması və xərclərin azalması müşahidə olunur.

Elektron hökumətin 3 əsas aktorunu fərqləndirmək lazımdır: hökumət, vətəndaş və sahibkar (biznes qurumları).

Şəkil 1. E-hökumətin əsasını təşkil edən münasibətlər


HÖKUMƏT




up-down arrow 9up-down arrow 10

down arrow 11

oval 5oval 8

oval 6

Bu baxımdan elektron hökumət 5 növ qarşılılıqlı əlaqəni özündə birləşdirir: 1. Hökumətdən-vətəndaşa; 2. Hökumətdən-sahibkara; 3. Hökumətdən-hökumətə; 4. Vətəndaşdan-hökumətə; 5. Sahibkardan-hökumətə.







Hökumət



Biznes


Vətəndaş

Hökumət

1.Mərkəzi və yerli hakimiyyət arasında qarşılıqlı əlaqə;

2. Hökumət qurumları və idarələr arasında münasibətlər;

3. Hökumət və dövlət qulluqçuları arasında əlaqələr.


1.İnformasiya xidmətləri: qayda və əsasnamələr, qanunvericilik, fərmanlar, sərəncamlar;

2. Biznes xidmətləri: lisenziyalar, sertifikatlar, nəzarət;

3. Binesin inkişafı, xırda sahibkarlığa dəstək.


1.İnformasiya xidmətləri

2.Qeydiyyat xidmətləri: doğum, nikah, sürücülük vəsiqəsi, nəqliyyat vastələri və.s.

3. Məktəblər,xəstəxanalar, kitabxanaların ünvanları və.s.


Biznes

1.Müxtəlif vergilər, formalar, statistikalar;

2. Dövlət layihələri, müqavilələr, mal və xidmətlər üçün tender;

3.Dövlət və özəl sektor arasında əməkdaşlığın qurulması.








Vətəndaş

1.Vergilər, ödəmələr, cərimələr,siyahıyaalınma və.s

2. Dövlət siyasətinin formalaşdırılması və qərar qəbuletmədə iştirak.









Elektron hökumət konsepsiyasının təşəkkülündə informasiya cəmiyyətinin formalaşması və inkişafı mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu proses kompüterləşmə, informasiyalaşdırma və ictimai məlumatlılığın artmasına, son nəticədə isə elektron hökumətin təşəkkülünə gətirib çıxarır. Elektron hökumət ənənəvi hökumətin təklif etdiyi xidmətlərin elektron formada təqdim olunması üsuludur və onun bir sıra üstünlükləri mövcuddur. E-hökumət kağıza əsaslanan sistemdən digital sistemə keçidi ehtiva edir. Belə ki, dövlət qurumlarında olan informasiyanın və formaların əldə edilməsi, sənədlərin təqdim olunması, dövlət qurumlarına rəsmi müraciət və yazışmaların aparılması, xüsusi icazə və lisenziyaların alınması və. s. kimi xidmətlər e-hökumətdə vahid portal üzərindən həyata keçirilir və bununla da, vaxta və əməliyyat xərclərinə qənaət edilir. E-hökumət hökumət və biznes strukturları arasında da əlaqələrin inkişafına şərait yaradır. Məsələn, elektron satınalmalar hökumətdən-hökumətə və sahibkardan-sahibkara səviyyəsində əlaqələrin inkişafına kömək edir. Bu isə tenderlərin əldə olunmasında xırda sahibkarlara daha böyük biznes strukturları ilə rəqabətə girməyə imkan verir və nəticə etibarilə, daha güclü iqtisadiyyat və bazar münasibətlərinin inkişafına təkan verir.

Digər tərəfdən, e-hökumət istifadəçilərinə fiziki yerləşmə yerindən və zamanından asılı olmayaraq, dövlət qurumlarına getmədən və bürokratik əngəllərlə qarşılaşmadan istənilən vaxt təklif olunan xidmətlərdən istifadə imkanı yaradır ki, bu da vətəndaş məmnunluğu və dövlət idarəetməsinə inamın artmasına, dövlətin vətəndaş qarşısında vəzifə və öhdəliklərini layiqincə yerinə yetirməsinə səbəb olur. Elektron hökumətin üstünlüklərini onun ənənəvi hökumətlə müqayisəsi cədvəlində aydın şəkildə görmək mümkündür.



Şəkil 2. Ənənəvi və elektron hökumət arasındakı fərqlər





ƏNƏNƏVİ HÖKUMƏT



ELEKTRON HÖKUMƏT

Əməliyyat prinsipi

Bürokratik prinsip (telefon, faks)

İT-dən istifadə (kompüter, internet)

Xidmət saatları

Həftəiçi, iş saatları daxilində

7/24

Məkan

İdarə, ofis

İnternetə çıxışın olduğu istənilən yer

Vasitələr

İş yerinə ziyarət, faks, telefon

Web portal

Göründüyü kimi, elektron hökumət müxtəlif səviyyələrdə həm hökumətin, həm vətəndaşın, həm də hüquqi şəxslərin mənafelərini qorumağa istiqamətlənmişdir. Lakin bununla bərabər, elektron hökumətin reallaşdırılması uzun müddət, resurs və vəsait tələb etdiyindən onun tətbiqi prosesində bir sıra problemlər meydana çıxır.

  1. Azərbaycanda e-hökumətin tətbiqi prosesində meydana çıxan problemlər və onların həlli istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər.

E-hökumətin effektivliyi prioritet hesab olunan 2 kriteriya fonunda formalaşır:

  1. Dövlətin təklif etdiyi əsas elektron xidmətlərdən onlayn istifadə imkanları;

  2. İstifadəçilər tərəfindən bu xidmətlərdən istifadə dərəcəsi.

Bu nisbətin müəyyən edilməsi elektron hökumətin tətbiqi ilə əlaqədar meydana çıxan maneə və çətinliklərin dəyərləndirilməsində mühüm rol oynayır. Dünya təcrübəsində istənilən dövlətdə elektron hökumətin implementasiyası ilə bağlı bir sıra texniki, maliyyə, təşkilati və sosial maneələr özünü büruzə verir və bu problemlər Elektron hökumətin Azərbaycan modelində də müəyyən səviyyədə özünü göstərir.

Texniki çətinliklər. E-hökumətin üzləşdiyi texniki maneələrdən başlıcası müvafiq İKT infrastrukturunun çatışmazlığı və ya onun zəif inkişafı, ümumi standartların olmaması, gizlilik və informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ilə bağlı meydana çıxan çətinliklərdir. Məlumdur ki, telekommunikasiya və internet şəbəkələri ilə nisbətən zəif təmin olunan regionlarda əhalinin internetə çıxışı da çətinləşir. Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsinin (DSK) 2012-ci ildə olan məlumatına əsasən, kompüter istifadəçiləri ümumi əhalinin 56%-ni təşkil edir və əhalinin hər 1000 nəfərinə düşən kompüterlərin sayı 103.2 ədəddir. Regionlarda bu göstərici şəhərlərlə müqayisədə daha aşağıdır. Bu baxımdan, Azərbaycanda elektron hökumətin reallaşması və ya bütövlükdə, Azərbaycanın elektronlaşmasının ilkin texniki şərtləri hələlik tam olaraq ödənməsə də, bu istiqamətdə tədbirlər görülür.

Azərbaycanda və bütövlükdə, dünyanın bir çox yerində e-hökumətin tətbiqi ilə bağlı başlıca maneələrdən biri də gizlilik siyasəti və informasiya təhlükəsizliyi ilə bağlıdır. Gizlilik və ya konfidensiallıq fərdlərlə bağlı informasiyanın qorunmasına zəmanət verilməsini tələb edir. Elektron hökumət xidmətlərindən istifadə etməsi üçün vətəndaşın inamının artırılması və şəxs barəsində istənilən şəxsi məlumatın dövlət orqanları ilə paylaşılmasında vətəndaşın razılığının əldə edilməsi e-hökumətin tətbiqində mühüm məsələlərdəndir. “İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanununun 12-ci maddəsində fiziki və hüquqi şəxslərin özləri barəsində informasiyaya buraxılmaq hüququ tanınır və bu maddənin tələblərinə əsasən, şəxsin informasiyadan kimlərin və hansı məqsədlə istifadə etdiyini bilmək hüququ vardır. Bu sahədə Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı digər normativ-hüquqi sənəd “Fərdi məlumatların avtomatlaşdırılmış qaydada işlənməsi ilə əlaqədar şəxslərin qorunması haqqında” 1981-ci il tarixli Avropa Şurası Konvensiyasıdır və onun əsas məqsədi şəxsi həyatın toxunulmazlığı hüququna hörmət edilməsini təmin etmək kimi müəyyən olunmuşdur. “Fərdi məlumatlar haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanunu (2010) da məlumatın toplanması, işlənməsi və mühafizəsi ilə bağlı dövlət tənzimlənməsinin qayda və tələblərini müəyyən edir. Göründüyü kimi, konfidensiallığın qorunması sahəsində Azərbaycanda kifayət qədər möhkəm hüquqi baza formalaşdırılmışdır. Bu normativ-hüquqi sənədlərdə nəzərdə tutulan prinsipləri rəhbər tutan elektron hökumətin gizlilik siyasəti vətəndaşların şəxsi toxunulmazlıq hüququnu qoruyur və şəxsi məlumatların yalnız qanuni məqsədlər üçün toplanması və istifadəsinə təminat verir. Buna baxmayaraq, hakerlər tərəfindən həyata keçirilən kiber hücumların qarşısının alınması və sistemə göndərilən viruslardan müdafiəyə zəmanət olmadığından informasiya təhlükəsizliyi ilə bağlı məsələ elektron hökumətin qarşısında duran əsas problemlərdən biri olaraq hələ də öz aktuallığını qoruyur.



Təşkilati məsələlər. Elektron hökumətin tətbiqi ilə bağlı problemlər daha çox təşkilati xarakterə malikdir. Dünya təcrübəsində təşkilati məsələlərlə bağlı olan problemlərə elektron hökumətin qurulması və inkişafına hökumət nümayəndələrinin dəstək verməməsi, elektronlaşmaya qarşı müqavimət göstərən təbəqənin mövcudluğu, hökumət qurumları, dövlət və özəl sektor arasında qarşılıqlı əməkdaşlığın zəif olması, bu sahədə ixtisaslaşmış mütəxəssislərin olmaması və. s. misal göstərmək olar. Məlumdur ki, İKT-nin inkişafı istiqamətində ən mühüm addımlardan biri ulu öndər Heydər Əliyevin sərəncamına əsasən, "Azərbaycan Respublikasının inkişafı naminə informasiya və kommunikasiya texnologiyaları üzrə Milli Strategiyanın (2003—2012-ci illər)" qəbul olunmasıdır. Bundan əlavə, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən “Azərbaycan Respublikasında rabitə və informasiya texnologiyalarının inkişafı üzrə 2010-2012-ci illər üçün Dövlət Proqramının (Elektron Azərbaycan)” qəbul edilməsi və 2013-cü il “İnformasiya-kommunikasiya texnologiyaları ili” elan olunması elektron hökumətin Azərbaycan modelinin qurulmasına dövlət dəstəyinin güclü olduğunun bariz nümunəsidir.

Lakin bununla belə, yeni fenomen kimi elektron hökumət ənənəvi üsullardan elektron mühitə keçidi ehtiva etdiyindən onun müqavimətlə qarşılaşması da təbii hal hesab olunmalıdır. Belə ki, dövlət müəssisələrində çalışan qulluqçu və məmurların bir qismi elektron hökumətin gətirdiyi yenilikləri öz mövqeləri üçün təhdid hesab edir və iş yerlərini itirmək qorxusu ilə üz-üzə qalırlar. Qəbul etmək lazımdır ki, İKT-nın inkişafı daim innovasiya və dəyişikliklər etməyi tələb edir və dövlət qulluqçuları e-hökumətin yeniliklərinin tətbiqi ilə əlaqədar olaraq dəyişən rollarına adaptasiya olmalıdırlar. Bunun üçün isə istənilən dövlət qulluqçusunun dövlət idarəetməsinin elektronlaşmasına tutduğu vəzifə prizmasından deyil, vətəndaş statusu ilə yanaşması üçün sosial-psixoloji mühit yaradılmalı və bütövlükdə, cəmiyyətin yeni münasibətlərə transformasiyası həyata keçirilməlidir.



E-hökumət sahəsində ixtisaslaşmış kadrların olmaması da onun tətbiqinə mane olan əsas məsələlərdən biridir. Bunun üçün təhsil proqramlarının hazırlanması və təlimlərin təşkil olunması prioritet istiqamət kimi müəyyən olunmalıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, bu problemin aradan qaldırılması məqsədilə Azərbaycan Respublikası Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyi tərəfindən maarifləndirmə kurslarının təşkil edilməsi təqdirəlayiq hal hesab olunmalıdır.

Sosial və maliyyə çətinlikləri. E-hökumətin həyata keçirilməsində ən böyük sosial problemlərdən biri gəlirlərin aşağı olması, lazımi İT biliklərinin və ya internetə çıxışın olmaması kimi səbəblərdən əhalinin e-hökumət xidmətlərindən istifadə edə bilməməsidir. Lakin problem təkcə əhalinin kompüter və texniki avadanlıqlar ilə təmin olunması səviyyəsi ilə bağlı deyil. Elektron hökumətin təklif etdiyi xidmətlərdən faydalanmaq üçün ictimaiyyət arasında İKT ilə bağlı məlumatlılığının artırılması və əhalinin informasiyaya çıxışın əldə olunmasında marağı e-hökumətin effektivliyi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanda elektron hökumətin qurulması prosesi inkişafının ilkin mərhələsində olduğundan əhalinin böyük əksəriyyəti elektron hökumətin mahiyyəti, təklif etdiyi xidmətlər və üstünlükləri barədə çox az məlumata malikdirlər. Təkcə onu qeyd etmək lazımdır ki, internet şəbəkəsindən istifadənin məqsədləri və xarakterinə dair DSK-nın 2012-ci il üçün məlumatına əsasən, hakimiyyət orqanları ilə əlaqə yaratmaq məqsədilə internetdən istifadə ölkə üzrə cəmi 12 % təşkil edir. Bu isə elektron hökumətlə bağlı ictimai məlumatlılığın aşağı səviyyədə olması və əhalinin əksər hissəsinin ənənəvi üsullardan istifadəyə üstünlük verməsinə səbəb olmuşdur. Bu qəbildən olan maneələrin aradan qaldırılması milli İT infrastrukturuna ciddi şəkildə investisiya qoyulmasını tələb edir. İctimai yerlərdə, kitabxanalarda, universitet və məktəblərdə, ticarət mərkəzlərində kompüterdən istifadəni genişləndirmək isə bu problemin həllində mühüm rol oynaya bilər. Azərbaycan Respublikasında bu istiqamətdə kifayət qədər ciddi addımlar atılmış, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 10 iyun 2008-ci il tarixli Sərəncamına əsasən, “2008-2012-ci illərdə Azərbaycan Respublikasında təhsil sisteminin informasiyalaşdırılması üzrə Dövlət Proqramı” təsdiq edilmişdir. Dövlət Proqramı çərçivəsində ölkənin ümumtəhsil məktəbləri İKT ilə təmin edilmiş, hər 20 şagirdə bir kompyuter nisbəti təmin olunmuşdur.

Cədvəl 3. E-hökumətin tətbiqindəki problemlərin əhəmiyyətlilik dərəcəsinə görə sıralaması

1

İT infrastruktrunun zəif inkişafı

2

E-hökumət barədə ictimai məlumatlılığın aşağı səviyyədə olması

3

İnformasiya təhlükəsizliyi

4

İxtisaslı kadrların və təlim kurslarının olmaması

5

Dövlət və özəl sektor arasında qarşılıqlı əlaqələrin zəif olması

6

Elektron dəyişikliklərə müqavimət

7

Maliyyə çatışmazlığı

Elektron hökumətin tətbiqində meydana çıxan əsas maneələrdən biri də maliyyə çətinlikləri ilə bağlıdır. E-hökumətə maliyyə dəstəyinin verilməsi mövcud büdcə ehtiyatlarından səmərəli istifadə edilməsini tələb edir. Belə ki, bir çox dövlətlər üçün elektron hökumətin tətbiqi külli miqdarda xərc tələb edir. Kompüter sistemlərinin saxlanması və istifadəsi, daim yeni texnologiyaların və proqramların tətbiq edilməsi zərurəti e-hökumət layihəsini həyata keçirən dövlətləri dilemma qarşısında qoyur. Texniki və proqram təminatı, təlim və kursların təşkili bu sahəyə ciddi investisiya qoyulmasını tələb etdiyindən bu hal dövlət qurumları üçün çəkindirmə faktoru kimi çıxış edir. Lakin elektron hökumətin təqdim etdiyi üstünlüklərlə müqayisədə bu amil, demək olar ki, öz əhəmiyyətini itirir.

  1. E-gov.az” gələcəyin yeganə portalı kimi

Elektron hökumətin əsas məqsədi ənənəvi hökumət tərəfindən təqdim olunan müxtəlif xidmət və məlumatları vahid virtual məkanda cəmləşdirmək və ötürülməsini təmin etməkdən ibarətdir. Azərbaycanda elektron hökuməti təmsil etmək məqsədilə “E-gov.az” adı altında elektron hökumət portalı yaradılmışdır. Portalda xidmət təminatçıları olan 43 dövlət qurumu tərəfindən vergi, gömrük, sosial müdafiə, təhsil, səhiyyə, rabitə, miqrasiya, əmlak, ədliyyə, məişət və. s. sahələrə aid olan xidmətlər təklif olunur. Portalın əsas yeniliklərindən biri digər autentifikasiya (kimliyin təsdiq olunması) vasitələri ilə yanaşı, elektron imza xidmətinin istifadəyə verilməsidir.

E-imzanın mahiyyəti. E-imza elektron sənədi göndərən şəxsin kimliyinin identifikasiyası məqsədilə istifadə olunur. Bununla, sənədin e-imzanın sahibi olan konkret şəxs tərəfindən və sənəddə heç bir dəyişiklik olunmadan alıcıya göndərilməsinə təminat verilir. Elektron imzadan istifadənin bir sıra üstünlükləri mövcuddur və onları aşağıdakı kimi xarakterizə etmək olar:

  1. Vaxta qənaət olunması: Kağız formasında olan sənədlərin müxtəlif vasitələrlə göndərilməsi müəyyən vaxt tələb edir. E-imza ilə aparılan əməliyyatlar isə müxtəlif sənədlərin dərhal imzalanmasını mümkün edir və coğrafi məkan anlayışını aradan qaldırır.

  2. Çatdırılma xərci: Poçt xidmətləri və kuryer vasitəsilə göndərilən kağız sənədlərdən fərqli olaraq, elektron sənədlərin göndərilməsi daha asan və ucuz başa gəlir. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda tətbiq olunan e-imza kartının qiyməti vətəndaşlar üçün 25 AZN təşkil edir və onun etibarlılıq müddəti 3 il müəyyən olunmuşdur.

  3. Təhlükəsizlik aspekti: E-imzadan istifadə edilən elektron sənədlərin göndərilməsində sənəddə dəyişikliklər etmək, onu oxumaq, məhv etmək və.s. risklər aşağı düşür.

  4. Vaxt möhürü: E-imza ilə sənədin nə zaman imzalandığı dəqiq təsbit olunur.

  5. Saxtakarlığın qarşısının alınması: E-imza təqlid edilə və ya saxtalaşdırıla bilməz.

  6. İnkarolunmazlıq: Elektron sənədi e-imza ilə imzalanması şəxsi imza edən tərəf kimi müəyyənləşdirir və bunun sonradan inkar edilməsi mümkün deyil.

Beləliklə, elektron imza e-hökumətin mühüm göstəricilərindən biri kimi elektron sənəd dövriyyəsində xüsusi yer tutur və ondan istifadə digital hökumətin hər bir aktoru üçün geniş imkanlar açır, elektron formada təşəkkül tapan münasibətləri sadələşdirir və daha operativ edir.

  1. E-hökumət portalının mövcud silueti.

İKT-nin sürətli inkişafı və onun dövlət idarəetməsində geniş tətbiq edilməsi ilə əlaqədar olaraq, dövlət qurumlarının əksəriyyətinin rəsmi web saytlarında müxtəlif kateqoriyadan olan elektron xidmətlər təklif olunmuşdur. Lakin nəzərə alsaq ki, bir çox hallarda bu xidmətlərdən istifadə sistemə fərdi məlumatların daxil edilməsini tələb edir və bu, son nəticədə, əlavə vaxt itkisinə gətirib çıxarır. Bu baxımdan “E-gov.az” portalı hər hansı dövlət qurumunda fərdə məxsus olan informasiyanı “şəxsi həyatın toxunulmazlığı” hüququndan irəli gələn prinsipləri qorumaq şərti ilə, avtomatik olaraq digər quruma ötürdüyündən hər dəfə eyni məlumatların daxil edilməsi kimi sıxıcı əməliyyatların təkrarlanmasının qarşısını alır. Digər tərəfdən, elektron hökumət portalı ayrı-ayrı dövlət qurumlarının təklif etdiyi xidmətləri vahid formada sistemləşdirməklə, dövlət qurumlarının rəsmi saytlarının alternativi kimi çıxış edir və üstəlik, bu funksiyanı yerinə yetirərkən, xidmətin həyata keçirilməsinə görə qanuni əsaslarla müəyyən olunmuş dövlət rüsumu və vergilər istisana olmaqla, əlavə haqq tələb etmir. Portalda informasiyanın qorunması zərurətindən irəli gələn vətəndaş kimliyinin müəyyən edilməsi isə elektron imza, e-hökumət tərəfindən verilən kod və ya mobil autentifikasiya vasitələri ilə həyata keçirilir.

Lakin sadalanan müsbət xüsusiyyətlərinə baxmayaraq, hazırda Azərbaycanda mövcud olan e-hökumət portalını bir sıra çatışmazlıqlarına görə e-hökumətə keçid prosesində tamamlanmış layihə kimi dəyərləndirmək düzgün olmazdı. Burada da texniki, maliyyə və təşkilati problemlər müşahidə olunur. Məsələnin praktiki izahını vermək məqsədilə e-hökumət portalının mövcud vəziyyəti ilə bağlı statistikaya əsaslanan ümumi problemləri aşağıdakı formada vermək olar:



  1. Dövlət qurumlarının rəsmi saytlarında yerləşdirilmiş e-xidmətlərin az bir hissəsinin portala inteqrasiyası – Portalda xidmət təminatçısı qismində çıxış edən 43 dövlət qurumu üzrə təsdiq olunmuş e-xidmətlərin sayı 417 olduğu halda, bunlardan yalnız 146-sı portala inteqrasiya edilmişdir. Təkcə onu qeyd etmək kifayətdir ki, RİTN Məlumat Hesablama Mərkəzinin (MHM) 1 avqust 2013-cü il tarixli məlumatına əsasən, təsdiq olunmuş e-xidmətlərin sayına görə birinci yerdə olan Vergilər Nazirliyinin rəsmi saytında yerləşdirilmiş e-xidmətlərin ümumi sayı 46 təşkil etsə də, cəmi 10 xidmət portalda yerləşdirilmişdir.



  1. Respublikada fəaliyyət göstərən bütün dövlət qurumlarının e-hökumət layihəsində iştirak etməməsi – icra hakimiyyəti orqanları, yerli idarəetmə orqanları və ya bələdiyyələr, qanunvericilik orqanı olan Milli Məclis, Xarici İşlər Nazirliyi, Maliyyə Nazirliyi, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi də daxil olmaqla, nazirlik və dövlət komitələrinin bir qismi hələ də heç bir elektron xidmətini portal üzərindən istifadəyə verməmişdir.



  1. Portalda qeydiyyatdan keçməklə bağlı meydana çıxan problemlər – Portala giriş üçün kod və parolun əldə edilməsi məqsədilə şəxsiyyət vəsiqəsində göstərilən məlumatlarla yanaşı, müəyyən olunmuş 5 kriteriyadan (mobil telefon nömrəsi, Sosial Müdafiə Fondu şəhadətnaməsi, sürücülük vəsiqəsi, şəhər telefon nömrəsi və ümumvətəndaşlıq pasportu) ən az 3-nə sahib olmaq şərti qoyulur və bu tələb ödənmədikdə qeydiyyat prosesi reallaşdırıla bilmir. Nəticə etibarilə, qeydiyyat tələb edən xidmətlərdən istifadə etmək məqsədilə yaxınlıqdakı poçt məntəqələrində fəaliyyət göstərən Qeydiyyat Mərkəzlərinə müraciət etmək lazım gəlir ki, bu da öz növbəsində, vətəndaşın e-hökumət xidmətlərindən istifadədəki marağının azalmasına səbəb olur. MHM-nın yanvar-iyun 2013-cü il tarixləri arasında ən çox istifadə olunan e-xidmətlər barədə məlumatında göstərilir ki, RİTN tərəfindən təqdim olunan “telefon nömrəsi üzrə axtarış” xidmətindən istifadə 139199 olmaqla, 6 ay ərzində liderliyini qoruyub saxlamışdır. Burada xüsusilə qeyd olunmalıdır ki, xidmətin qeydiyyatsız xidmətlər kateqoriyasına aid olması, daha dəqiq desək, vətəndaş üçün əlçatanlığı da az rol oynamamışdır. Doğrudur, e-gov.az portalından istifadə üçün alternativ üsullar (e-imza kartı, mobil autentifikasiya sertifikatı və smartfon ilə daxil olmaq) təklif olunsa da, vətəndaş üçün ən optimal variant Türkiyə təcrübəsində olduğu kimi, şəxsiyyət vəsiqəsi ilə sistemə girişin təmin edilməsi olardı.

Yuxarıda sadalanan çatışmazlıqlarına baxmayaraq, e-hökumətin üstünlükləri və perspektivləri nəzərə alındıqda, qeyd olunan problemlər aradan qaldırılar və müvafiq tədbirlər görülərsə, e-hökumət portalı, şübhəsiz ki, gələcəyin yeganə və əvəzedilməz portalına çevriləcəkdir.

  1. E-hökumətdən gözləntilər: e-cəmiyyət, e-demokratiya...

Elektron hökumət barəsində ictimai məlumatlılıq artdıqca, vətəndaşın və buna paralel olaraq, biznes subyektlərinin də hökumətdən gözləntiləri artır və tədricən e-cəmiyyətə keçid baş verir. E-şəhər, e-vətəndaş ideyaları konsepsiyadan reallığa çevrilir və fiziki dünyada hökumət, vətəndaş və biznes triadası rəqəmsal dünyada öz yerini müvafiq olaraq e-hökumət, e-cəmiyyət və e-kommersiyaya verir. E-cəmiyyətin başlıca determinantı kimi elektron vətəndaş çıxış edir. “E-vətəndaş” dedikdə, gündəlik həyatında informasiya texnologiyalarından istifadə edən, elektron vasitə və sistemlərdən istifadə etməklə özünə lazım olan informasiyanı müxtəlif institut və qurumlardan alan şəxs nəzərdə tutulur. Daha konkret desək, e-vətəndaş e-hökumət xidmətlərindən istifadə bacarığı və mədəniyyətinə malik olan şəxs mənasına gəlir. Azərbaycanda e-vətəndaşların formalaşması internet və kompüterdən istifadə tezliyinin statistikası ilə müəyyən edilə bilər. Belə ki, DSK-nin 2012-ci ilə dair məlumatına əsasən, kompüter istifadəçilərinin 67.9 %-i orta hesabla hər gün kompüterdən istifadə edir ki, bu da kifayət qədər yüksək göstərici hesab oluna bilər.

Lakin e-vətəndaş hələ tam olaraq informasiya cəmiyyətinin (e-cəmiyyət) formalaşması demək deyil. Mal və xidmətlərin elektron formada əldə olunmasını ehtiva edən e-kommersiya, elektron mühitdə hərəkət və ya hərəkətsizliyə görə məsuliyyəti müəyyən edən digital qanunlar, elektron prosedur və standartları nəzərdə tutan etiket qaydaları və. s. e-cəmiyyətin formalaşdırılmasında mühüm faktorlar hesab olunmalıdır. Bu baxımdan elektron hökumətdən gözləntilər böyükdür.



E-hökumət layihəsindən gözləntilər təkcə texnoloji inkişafı nəzərdə tutmadığından prosesin mümkün siyasi nəticələrini də dəyərləndirmək lazımdır. Məsələyə siyasi prizmadan yanaşdıqda, e-hökumətin ən böyük perspektivlərindən biri kimi e-demokratiyaya keçidi göstərmək olar. Məlumdur ki, islahatların həyata keçirilməsinə bürokratik əngəllər siyasi liderlər tərəfindən əhalinin ehtiyac və prioritetlərinin müəyyən olunmasında və siyasi proseslərin aktorları arasında münasibətlərin qurulmasında çətinlik yaradırlar. E-demokratiya hökumət, media, siyasi partiyalar, QHT-lər və vətəndaşların (seçici və seçilənlər) İKT-dən istifadə etməklə siyasi proseslərdə iştirakını nəzərdə tutur. Azərbaycanda e-demokratiyanın təşəkkülü hakimiyyət və qanunvericilik orqanlarına seçkilərin elektron üsullarla həyata keçirilməsinə gətirib çıxara bilər ki, bununla da, seçki prosesində tam şəffaflığa nail olunar, əhalinin siyasi proseslərə təsiri və demokratik dəyərlər bərqərar olunar.

Elektron hökumətin Azərbaycan modelində yaxın perspektivdə gözləntiləri e-hökumət infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi, e-hökumət quruculuğuna cəlb olunan aktorların sayının artırılması, ilk milli telekommunikasiya peykinin (Azerspace-1) orbitə çıxarılması ilə əlaqədar olaraq İKT-dən daha geniş istifadə imkanlarının yaradılması, regional innovasiya zonaları və texnoparkların qurulmasının nəticəsi olaraq texnoloji innovasiyaların tətbiqinin genişləndirilməsi və son nəticədə, elektron idarəetməyə nail olunması kimi dəyərləndirmək olar. Göründüyü kimi, Elektron hökumətin Azərbaycan modeli ölkənin iqtisadi inkişafı və tərəqqisinə, dövlət idarəetməsinin effektivləşdirilməsinə və vətəndaş-mərkəzli Azərbaycanın formalaşdırılmasına xidmət edir.


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə