Elman Rzayev Bəzi xəstəliklərin



Yüklə 1.06 Mb.
PDF просмотр
səhifə1/10
tarix26.05.2017
ölçüsü1.06 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
18604

Elman  Rzayev
Bəzi  xəstəliklərin 
müalicəsində 
bitkilərin  şəfaverici  rolu
B A K l - 2 0 1 3

Elman Rzayev
Bo/i  xəstəlikbrin  müalicosindn  bitkilorin  şofaverici  rolu
Bakı:  Qanıın Noşriyyatı, 2013,  132 soh., 
il/ustrcısiyalı,
 400 tiraj
Yaşaciığmuz  dünya  öz  əsrarəngiz  təbiəti  ilə  bizimlə  daima  təmas- 
dadır.  Insan  həyatı  ilə  ayrılmaz  vəhdətdə  olan  bu  təbiət  insantn  əp 
yaxın  dostu,  sirdaşı  və  xilaskarıdıı:  "Bəzi  xəstəliklərin  müalicəsində
 
I
bitkilərin  şəfaverici  rolıı”  adlı  bu  kitab  da  məhz  xUaskannuz  olan 
ana  təbiətin  insan  sağlamlığı  üçiiıı  əhəmiyyətli  rol  oynayan  zəngin 
bitki  aləmindəki  niimayəndələrinin  bir  qismi  haqqında,  onların xiisu- 
siyyətləri,  zahiri  görkəmləri  və  şəfaverici  əhəmiyyətləri  barədə  oxu- 
cuları  tanış  etmək  məqsədi  daşıyır.
©  R z a y e v   E.,  2013
©  Q anıuı  N o şriy y alı,  2013
Bakı, AZ  1102, Tbilisi  pros.,  II Alatava 9
Tel:  (+994  12) 431-16-62; 431-38-18 
N
Mobil: (+994 55) 212 42 37
c-mail:  info@qanun.az
www.qanun.az
ISBN  978-9952-26-452-4

Kitabın  içindəkilər
1. 
Ön  s ö z ....................................................................................... 3
2. 
Qaraciyər vo  öd xostəliklorinin  müalicosindo
faydalı  olan  bitkilor................................................................. 8
3. 
Cinsi  zoiflik,  cinsiyyot üzvlori  vo prostat
xostoliklorinin  müalicosindo  faydalı  olan  bitkilor.......... 18
4. 
Ürok vo qan-damar sistcmi  üzvlori  xostoliklorinin
müalicosindo vo yüksok  qan  tozyiqinin  aşağı 
salınmasında  faydalı olan  bitkilor......................................30
5. 
Böyrok,  sidik  yolları,  sidik  kisosi xostoliklorinin 
müalicosindo  vo daşların  salınmasıııda  faydalı
olan bitkilor............................................................................ 44
6. 
Sinir sistemi  xostoliklorinin  müalicosindo
faydalı  olan  bitkilor............................................................   57
7. 
Şokor (Diabct)  xostoliyindo  faydalı  olan  bitkilor........... 70
8. 
Modo-bağırsaq  xostoliklorindo  faydalı  olan  bitkilor....  87
9. 
Qobizlik xostoliyinin  müalicosindo  faydalı
olan  bitkilor............................................................................ 101
10.  Revmatizma vo oynaq ağrılarma qarşı  faydalı
olan bitkilor....................................................................... 106
11.  Tonoffüs üzvlori  sistemi  (Asma-bronxit,  Ağciyor,
vorom) xostoliklorinin  müalicosindo  faydalı  olan 
bitkilor.................................................................................... 115
12.  İnsanlara gorokli  olan digor moslohotlor.....................124
13.  Son  sö z...................................................................................131
14.  İstinad edilon  monbolor..................................................... 132

ON SOZ
Ulu  babalarımızdan  bclo  biı*  dcyim  vardır  “ Min  dordin 
ırıin  bir dormanı  var.” “ Bos  bu  dərmanları  haradan  axtaraq?” 
sualımn  cavabı  iso  çox  sadodir.  Bu  dormanları  bizo  tobiotin 
varlıqları  olan  bitki  vo  hcyvvanlar  boxş  etmişlor.  Biz  homin 
dormanları bitki  vo heyvanlar alomindo axtarış axtarmalı  oldo 
cdo  bilorik.
Holo  çox  qodim  vaxtlardan  bu  giino  qodor  insanlara 
molum  olan  vo  molum  olmayan  bir  çox  xostoliklor  insanlara 
qonim  kosilmiş,  osirlor boyu  ozab-oziyyot  vo  ağrı-acı  vcrmiş, 
onları  yaşadıqları  hoyatdan  vaxtsız  aparmışdır.  Lakiıı  bozi 
ağıllı  insanlar  bclo  xostoliklorin  qarşısm  almağa  çalışmış  vo 
bir  çox  hallarda  buna  müvoffoq  olmuşlar.  Bu  sahodo  onlara 
bitkilor  yaxın  kömokçi  olmuşdur.  Hom  xalq  tobabotindo  hom 
do clmi tobabotdo şofalı  bitkilor halhazırda da öz ohomiyyotini 
itirmomişdir.
Çoxlu  araşdırmalar  vo  toplanmış  tocrübolor  tosdiq  cdir 
ki,  hor  hansı  bir  şofavcrici  bitki  yalnız  bir  torofli  tosiro  ma- 
lik  dcyil,  onlar  hom  do  çoxşaxoli  tosiro  malikdirlor.  Yoni  bir 
bitki  bir ncco xostoliyin  sağalmasma  vo ya  qarşısının  alınma- 
sıııa  yardımcı  ola  bilir.  Ogor  hor  bir  insan,  gonc  yaşlarından 
tanıdığımız  şofalı  bitkilordon  doğru-düzgiin  istifado  cdorso, 
onun xostolikloro tutulmamaq şansı çox yüksok olar vo homin 
şoxs uzun ömür qazanar.  Uııutmamaq lazımdır ki, qabaqlayıcı 
todbirlor  sağlam  yaşamağııı  tominatçısı  vo  sonrakı  ozablann 
qoruyucusdur.  Şofalı  bitkiloıdon  istifado  ctmok  iiçün  onları

dözgün tanımaq, düzgiin  toplamaq,  düzgün  qurutmaq və sax- 
lamaq qaydaları osas şərtlordon hesab olunur. Tanıdığımız hər 
hansı  bitkinin  hissolərini  yoni,  gövdə,  yarpaq  vo  çiçokloıini 
onun  çiçoklomo dövründo,  torpaqaltı  hissəlorini, yoni  köküm- 
sovlarmı,  kök  yum rularım   və  soğanaqlarını  isə  payız  vaxtı 
yığmaq  moqsodo  uyğun  sayılır.  Bitkilərin  toxumlarını  yığ- 
maq  istədikdə  bu  zaman  çox  gecikmok  olmaz.  Çünki  yetiş- 
miş  toxumaların  oksoriyyəti  bitki  üzorindən  tökülmüş  olar. 
Şəfalı  bitkiləriıı  qurudulması  üçün  onların  orqanlarmın  qa- 
lın vo incoliklərino diqqət yetirilməlidir.  Qalın  gövdoli  vo yar- 
paqlı  bitkilor  seyrok,  ııazik  vo  incə  hissoli  bitkilor  bir  qodər 
qalın  sərilmolidir  ki,  buxarlanma  vo  quruma  normal  get- 
sin.  Bitkilərin  qurudulması  üçün  işıq  düşən  açıq  vo  ya  qa- 
palı  aynabondlərin  seçilməsi  daha  soməroli  sayılır.  Açıq 
gtinoş  altında  bitkilorin  qurudulması  bitkilərdoki  toplanmış 
vitaminlor  vo  digor  maddolərin  azalmasına  sobob  olar.  Ona 
göro  do  bitkiloıi  çox  günoş  altında  və  çox  qaranlıqda  qurut- 
maq  moslohot  dcyildir.  Belə  etdikdə  bitkidə  olan  maddəlorin 
itkisi  və  bir-birinə  çcvrilməsi  baş  vermoz.  Toplanmış  vo  qu- 
rudulmuş  bitkilori  saxlamaq  qaydasına da  düzgiin  omol  olun- 
malıdır.  Belə  ki,  onları  uzun  müddət  saxlamaq  istodikdə  na- 
rın hala salıb ayrı-ayrılıqda ağzı yaxşı bağlanaıı şüşo qablarda 
sorin və quru yerlordo saxlamaq lazımdır. Ayrı-ayrı xəstoliklor 
üçün  göstorilon  bitkilorin  hamısını  toplayıb  istifadə  etmək 
məcburi  sayılmır.  Onlardan  bir  ncçosini  toplayıb  həmin 
xostolik  üçün  istifado  etmok  olar.  Bu  moqsodlə  4-5  bitkidən 
də  istifado  cdilə bilor.  Bitkilori  topladıqda  oııların  beynolxalq 
latın adlarına əsaslanmaqla şəkillorinə və biologiyasma diqqot 
cdilmolidir.  Bitkiləri özloıino oxşar digorlorindon  ayırd etmok 
vo  doqiqləşdirmok  lazımdır.  Bitkilərdon  çay  hazırlandıqda

toplanmış  vo  narınlanmış  homin  bitkilordon  borabor  miqdaı- 
da götiirülüb  qarışıq hazırlayır vo bu  qarışıqdan  bir çay qaşığı 
götürüb  bir  stokan  qaynar  su  hesabı  ilo  çay  domloyib  sohor- 
axşam  ycmokdon  on  azı  yarım  saat  qabaq  ilıq  halda  qurtum- 
qı^rtum  içmok  faydalı  sayılır.  Çay  qobulunun  müddoti  1-3 
ay  davam  ctdirilo  bilor.  Lazım  goldikdo  6  aya  qodor  fasilo 
vermoklo davam ctdirmok olar.
Molum  olduğu  kimi  şofalı  bitkilor  bütün  dünyada  yayıldı- 
ğı  kimi  Azorbaycanın  da  hor  bir  bölgosindo  kifayot  qodordir. 
Onlardan  somoroli  istifado  etmok  lazımdır.  Bu  halda  hor  kos 
öz  sağlamlığını  oldo  ctmiş  olar.  Ümid  cdirik  ki,  şofa  axtaran 
hor  kos  bu  kitab  vasitosi  ilo  bozi  xostoliklordo  işlodilon  şofalı 
bitkilorin  adları,  onların  tosvirlori  vo  digor  xüsusiyyotlori 
ilo  tanış  olacaq  yayıldığı  orazilor  haqqında  molumat  oldo 
edocok  vo bunlardan  bohrolonocoklor.  Kitabçada  şorti  vcrilon 
bitkilorin  adları  osason  Azorbaycan,  Latın  vo  Türk  dillorindo 
göstorilmişdir.  Buna göro do güman edirom ki, şofalı bitkilorin 
axtarışında hcç kim  çotinlik çokmoyocokdir.

Qaraciyər və  öd  xəstəliklərinin 
müalicəsində  faydalı  olan  bitkilər
IIolə  çox  qodim  zamanlardan  bu  güııo  qodor  xalq  toba- 
botindo  qaraciyor,  öd  vo  digor  xostolikloriıı  müalicosindo  bir 
çox  bitkilordon  istifado  olunmuşdur.  Tanıdığımız  bclo  bitki- 
loriıı  bir  ncçosinin  adlı  siyahını  sizo  toqdim  ctmoklo,  onlar- 
daıı  bozi  niimunolor  haqqmda  bir  qodor  gcniş  bilgi  vcrmok 
istoyirom.
Dovotikanı  (Astcraccac)  vo ya  Ala qanqal 
Andızotu (İnula hclcnlum)  vo ya  Atgözü 
Atquyruğu (Eguisetum arvcnse.L)  vo ya Qatırquyruğu 
Ənginar (Cynara  scolymus.L)
Koroviz (Apium  gravcolcns)
Quşqonmaz (Asparagus)
Cofori  (pctroselinum  sativum Hafm)
Zoncofil  (Zingibcr offıcinalis  )  vo ya Zcnccbil
Adi kasni (Cichorium intybus.L) vo ya Çırtdaquş,yabanı
Hindiba
Hibiskus (Hibiscus)
Nano  (Mcntha pipcrita L)
Toro (Lepedium  Sativum)
Zordaçal  (Curcuma  longa)  vo  ya  Turmeric,sarı  boya, 
sarıkök
Çörokotu  (Nigella  sativa)
Qov göboloyi  (Kırmızı  Rcishi  mantari)
•  •  
»
Uzüm  (Vitaccac )  vo ya  incb 
Qoyunotu  (Agrimonia Eupatoria)  vo ya quzu ptrağı 
Zoncirotu  (Taraxacum  officinalc)  vo ya  karahindiba 
Lavanda  (lavandula  angustifolia  vo  ya  lavandula  offı- 
cinalis  L)

©  Dəvotikanı  (Astcraccac)
Bu  bilki  Ala  qanqal,  qanqal,  Marianum,  Moriyomotu,  Mü- 
barokolu  vo  digor  adlarla  da  lanınır.  Dovotikanı  vo  ya  Hşşok 
qanqalı  adı  ilo  tanıdığımız  bu  bitkini  taıixi  monboloro  göro 
ilk  dofo  İbni-Sina  öyronmişdir.  Alimlorin  nozoriııi  colb  cdon 
bu  bitki  sonıalardan  da  öyroııilmiş,  bir  çox  xostoliklorin 
müalicosindo,  o  cümlodon  qaraciyorin  müalicosindo  vo  bozi 
zohoıionmolordo  müvolToqiyyotlo  totbiq  cdilmişdir.  Dovo- 
tikaııı  birillik  vo  ya  ikiillik  bitkidir.  Hündürliiyo  boy  atan,  ti- 
kanları  ilo  scçilon  bu  bitkinin  toro  hissosində  qırmızımtıl 
çiçoklori  nozori  colb  cdir.  Dovotikanı bitkisinin  osason  toxum- 
larından,  az  hallarla  yaıpaqlaıdan  istifado  cdilir.  Dovotikanı 
çox  tolobkar bitki  dcyil.  Ona  Azorbaycamn  bozi  bölgolorindo, 
qurıı  yamaclarda,  okinlordo,  qumlu  dinco  qoyıılmuş  torpaq- 
larda  vo  s.  ycrlordo  ıast  golmok  olur.  Çox  vaxt  haqqında  da- 
nışdığımız  qanqalın  bıı  növıinün  digor  növlorlo  qarışıq  sa- 
lanlar  olur.  Bilmok  lazımdır  ki,  bu  bitkinin  uzunsov  yarpaq- 
ları  üst  torofdon  köndolon  vo  uzununa  voziyyotdo  ağ-yaşıl 
rongdo  haşiyolori  vardır.  Yarpaqlarının  konarları  digor qanqal 
növlorindoolduğu kimi  kosik-kosik vo tikanlıdır. Ağ rongli na- 
xışlarma  göro  do  oııu  ala  qanqal  adlandırniar.  Tam  tanımadı- 
ğınız  halda  onun  yaşıl  qurudulmuş  hissolorini  vo  toxumlarım 
bitki  satışı  moııtoqolorindon  vo ya aptcklordon oldo ctmok olar. 
Bitkidon  istifado  moqsodilo  onun  qurudulmuş  vo  narınlaşdı- 
rılmış  toxumlarından  bir  çay  qaşığı  göttirüb  bir  stokan  suda
10  doqiqo miiddotindo domloyib gündo iki  dofo sohor vo axşam 
ycmokdon yarım  saat qabaq qurtum -qurtum  içmok  lazımdır.
•H ibiskus  (Hibiscus)
Bu  bitki  Ambcrçiçoyi,  Mokkogülü,  Miskotu,  Narçiçoyi 
kimi  adlarla  da  tanınır.  Çox  qodimdon  xalq  tobabotindo  şo-

favcrici  bir  bitki  kimi  tanmmaqdadır.  Hibiskus  cinsi  omok- 
ömocilor  fosilosino  daxil  olan  ağac,  kol  vo  otşokilli  bitki- 
kordondir.  Onun  Azorbaycanda  yayılan  bir yabanı  vo  modoni 
halda  bozok  bitkisi  kimi  bccorilon  bir  ncço  növüno  tosadüf 
olunur.  Sohv olaraq bozon hibiskusu gülxotmi  kimi  tanıyanlar 
da olur.  Bu osla belo deyil.  Əkilib  becorilon  Hibiskus vo digor 
növlordo  tok-tok  ycrloşon  müxtolif rongli  çiçoklor yarpaqların 
qotluğunda  görünür.  Çiçoklor  qırmızımtıl  bonövşoyi,  çohrayı 
qırmızımtıl  vo  ağ  ronglordo  ola  bilir.  Adoton  loçoklorin  orta 
hissosindo  olan  bonövşoyi  rongli  lokolor  nozori  colb  edir.  Əsil 
hibiskusun  loçoklorinin  dadı  turşmozodir.  Azorbaycanın  bir 
çox  bölgolorindo  bozok  bitkisi  kimi  onun  okin  saholorini 
gcnişlondirmok  lazimdır.  O  şofa vcrici  vo  hom  do  gözol  bozok 
bitkisidir.  Parkların bozoyidir.  Hibiskusun osason kök, yarpaq 
vc çiçoklorindon, bozon meyvo vo toxumlarından  istifado cdi- 
lir.  Hibiskus  çay  domlomosi  vo  sorinloşdirici  hibiskus  şorboti 
kimi  işlodilir.  Çay  domlomosi  zamanı  üyüdülmüş  toz  halında 
olan çiçoklordon bir çay qaşığı götiirüb bir stokan qaynar suda 
domloyib  gün  orzindo  2  dofo  yemokdon  yarım  saat  qabaq  ilıq 
halda  qurtum-qurtum  içilir.
•A n dızotu  (jnula  heleıılum).
Bu bitki  At gözü, Andızotu, Andız, Devyasil vo s.  kimi  ad- 
larla  da  tanınır.  Çoxillik,  hündürboylu  ot  bitkisi  olan  Andız 
yoğun  kökloro  vo  otli  kökümsovlu  gövdoyo  malikdir.  Gövdo 
iizorindo növbo  ilo düzülmüş yaşıl rongli  iri  yarpaqları  vardır. 
Gövdosinin  topo  hissosindo  sarı  rongli  sobot  şokilli  çiçoklor 
nozori  colb  cdir.  Sobotşokilli  çiçoklorin  konarları  dilcikli,  orta 
hissosi  iso  borucuqlu  çiçoklordon  ibarotdir.  Bu  bitkiyo  Azor-

baycanın  dağotoyi  bölgolordo  çoxluq  halında  tosadiif olunur. 
Andız bitkisinin yaş vo qurudulmuş köklorindon istifado cdilir. 
Bu bitkidon holo çox qodimdon qaraciyor vo öd xostoliklorindo, 
eloco  do  digor bir çox xostoliklorin  müalicosindo  işlodilmişdir 
vo bu gün do öz ohomiyyotini saxlamaqdadır. Mtialico moqsodi 
ilo Andız kökündon  hom  tok halda,  hom  do Gülxctmi  kökü  vo 
şirin  biyan  kökü  qarışdırılmış  halda  çay  domlomosi  hazırla- 
maq  vo  istifado  ctmok  olar.  Qarışıq  çay  hazırladıqda  hor  üç 
bitkidon  borabor miqdarda götürüb xırdalamaq  vo ya  toz halı- 
na saldıqdan sonra çay domlomosi moqsodo uyğun sayılar. Çay 
domlodikdo  bir çay  qaşığı  bitkidon  götürüb  bir  stokan  qaynar 
suda  5-10  doqiqo müddotindo  domo  qoyulur.  Hazırlanmış  çay 
sohor vo axşam yemokdon  30 doqiqo qabaq  ilıq halda qurtum- 
qurtum içilir.
•Ə nginar (Cynara  scolymus L)
Bir  çox  növü  olaıı  bu  bitki  Enginar,  Artischockc,  Cynara 
scolumus  vo  s.  adlarla  tanınır.  İkiilik  vo  çoxillik  sayılan 
onginar bitkisi hündürlüyü  50 sm-don bir metro qodor vo daha 
çox ola bilir. Azorbaycanda az yayılmışdır.  Ən çox Avropanın 
gi'ıney, Afrikanın qüzcy bölgolorindo vo Ağdoniz sahillorindo, 
eloco  do  digor  ölkolordo  yabanı  vo  modoni  halda  yayılmış- 
dır.  Ənginar  otli  qalm  gövdoyo  malikdir  vo  üzori  tüklüdür. 
Yarpaqları  növiindon  asılı  olaraq oval  vo ya sivridir,  konarları 
tam vo ya dişlidir. Yarpaqların üst üzü mavi yaşıl,  alt üzü tük- 
lü  vo  qırmızımtıl  yaşıl  rongdodir.  Bitkinin  çiçoklor  tok-tok 
gövdoııin  topo hissosindo yeıioşmiş  olur.
Tarixi  monboloro  göıo  holo  çox  qodim  zamanlarda  Engi- 
narın  yarpaq,  çiçok  vo  toxumlarından  qaraciyor  vo  öd  xos-

tolikbrinin  müalicosindo  istifado olunmuşdu.  Son  lodqiqallaı* 
bunu  bir  dalıa  tosdiqlomişdir.  Enginar  hom  do  yaxşı  qidadır. 
Onun  topo  hissosindo  ycrloşin  iı i  toppuz  formah  yaşıl  çiçoyi 
torovoz  kimi  ycyilir.  Doyorli  olan  bu  bitkinin  hissolori  vo  to- 
xumlarım  bitki  satışı  yorlorindon  oldo  ctmok  olar.  Toxumları 
ilo  onu  foıdi  tosorrüfatlarda  vo  digor  saholordo  yctişdirmok 
miimkündür.  Ənginardan  çay  domlomosi  hazırlamaq  üçün 
bir  xörok  qaşığı  qurudulmuş  bilki  hissolorindon  götıırüb  bir 
stokan  qaynar suda  domloyib  gCin  orzindo  iki  dofo  ycmokdon 
yarım  saat  qabaq  ilıq  halda  bir stokan  qurtum -qurtum   içmok 
olar.
•Zoncirotu  vo  ya  acıqovuq  (Taraxacum  officinale).
Zoncirotu  bitkisi  doıman  acıqovuğu,  Dormanzonciıotu, 
Aslandiş,  Qarahindiba, Golingöboyi,  Rodika, Gi'ınlük odiban- 
çik  vo s.  kimi  adlaıia da tanınır.
Zoncirotu  çoxillik  ot  bitkisidir.  Ona  Azorbaycanın  aran, 
dağ  vo  dağotoyi  bölgolordo yabanı  halda  rast golmok  olar.  Su- 
ya  çox  da  tolobkar  olmayan  bu  bitki  yol  konarlarında,  az  rü- 
tııbotli  torpaq  vo  çomonlikdo,  okin  saholorindo  tok-tok  vo  ya 
qrup  halında  yayılmış  olur.  Zoncirotu  diıyünlü  mil  kökloro 
malikdir.  Gövdosi  yoxdur.  Rozctşokilli  yarpaqları  torpağa 
yatmış  voziyyotdo  olub  lanctşokillidir  vo  konarları  kosik-ko- 
sikdir.  Yarpaqlarından  yuxarıya  doğru  qalxaıı  bir  ncço  çiçok 
oxu  ycrloşir.  Onlarm  baş  hissosindo  sarı  rongli  sobotşokilli 
çiçoklor  nozori  colb  cdir.  Mürokkob  quruluşu  bu  çiçoklor  an- 
caq  dilcikşokilli  çiçoklordoıı  ibarotdir.  Çiçoklonmo  vo  toz- 
lamadan  sonra  omolə  gəlon  donocikli  uzunsov  vo  paraşütə 
bənzor  toxumlar  biıiikdo  bir  qovuq  kimi  görünür.  Bclo  qo-

vuqları  üfüıdükdo  onların  asanlıqla  aralandıqlarını  vo  uçaraq 
ətrafa yayıldığını  görmok  olar.
Xalq tobabotindo çoxdan bori  bu bitki qaraciyor vo öd, böy- 
rok,  sidik  yolları,  sidik  kisosi,  modo-bağırsaq  vo  s.  xostolik- 
lorin  müalicosindo  işlodilmokdodir.  Zoncirotunun  miialico 
moqsodilo  bütün  yerüstü  vo  ycraltı  hissolorindo  yaş  vo  ya 
qurudulmuş  halda  çay  domlomosi  kimi  istifado  cdilir.  Bclo 
halda bir stokan  qaynar suya  bir çay  qaşığı  bitki  götürmok  la- 
zımdır.  Hazırlanmış  çayı  gün orzindo  2-3  stokan  almaqla  ilıq 
halda  ycmokdon  qabaq  vo  ya  sonra  içmok  olar.  Heç  bir  oks 
tosiri yoxdur.
•Q atırq u yru ğu   (Eguisetum   arveııse).
Bitki Atquyruğu, Qırxkilid, Silica, Zonborokolu, Ulma otu, 
Şam olu, Tülkiiqyruğu otu kimi  adlaıia da tanınır.  Görüniişco 
yazın  ilk  aylarında  lciçik  şam  ağacı  vo  ya  yolkam  xatııiadan 
çoxillik  ot  bitkisidir.  Sort  gövdo  vo  budaqları  vardır.  Çiçoksiz 
bitkidir.Gövdosinin  içorisi  boşdur.  Gövdonin  topo  hissosindo 
payız  aylarında  qohvoyi  rongli  sünbül  vo  ya  başcıqlar  inki- 
şaf  cdir.  Bclo  başcıqlarda  sporlar  ycıioşir.  Sporlar  çoxalma- 
ğa xidmot  cdon  kiçik  mikroskopik  hissociklordir.  Demoli,  bu 
bitki  spoıiu  bitkilordir.  Qatırquyruğunun  btittin  bodoni  saıı- 
ki  üskük-iiskük kilidlonmişdir.  Onları dartdıqda asanlıqla bir- 
birindon aralanır.  Qırxkilid  adı da bununla  olaqodardır.
Çox  qodim tarixi  olan  bu  bitki  yaxşı  inkişaf etmiş  köküm- 
sovlara  malikdir.  Onlar asanlıqla  toıpağa  işloyo  bilir vo  asan- 
lıqla  öziino  su  vo  qida  maddolori  oldo  edir.  Bitkinin  iımu- 
mi  hündüıiüyü  şoraitdon  asılı  olaraq  20-30  sm  vo  daha  çox 
ola  bilor.  Qatırquyruğu  Azorbaycanın  aran,  dağ  vo  dağotoyi 
biitün  bölgolordo  yayılmışdır.  Ona  on  çox  çay  vo  ya  arx  ko-

narlarında,  dorə  aralarında,  okinlordə,  rütubotlı  yerlordo  rast 
golinir.  Bu  qiymotli  bitki  holo  qodim  vaxtlardan  qaraciyor  vo 
öd  xostolikloriııin,  elocodo  bir  çox  digor  xostoliklorin  müa- 
licosindo  şofaverici  kimi  qiymotlondirilmişdir.  İndi  do  öz 
ohomiyyotini  saxlamaqdadır.
Müalico  moqsodilo  yaş  vo  ya  qurudulmuş  ycrüsti'ı  hisso- 
lorindon  istifado  cdilir.  Ən  çox  hallarda çay  domlomosi  geniş 
işlodilir.  Bu moqsodlo qurudulmuş vo xırdalanmış bitkidon bir 
çay  qaşığı  götürüb  200  ml  isti  suda  yaxşıca  domloyib,  gün 
orzindo  yemokdon  qabaq  2-3  dofo  içilir.  Qatırquyruğunun 
bozon  siğırquyruğu  ilo  qarışıq  salanlar  olur.  Nozoro  almaq 
lazımdır  ki,  siğırquyruğu  bal  vcron  çiçokli  bitkidir.  Ən  çox 
quraqlıq  yerlordo  rast  golinir.  Ancaq  qatırquyruğu  rütubotli 
yerlordo  yayılan  alçaqboylu  çiçoksiz  bitkidir.  O  konardan  çıl- 
paq  vo  yarpaqsız  kimi  görünon  sporlu  bitkidir.  Qatırquyruğu 
sporlarla çoxalan bitkidir.
•Q u şq on m az  (Asparaqııs  officinalis).
Bu  bitki  Qulancar-moroşüyüd,  topayarpaq,  quşqonmaz, 
Morövco  kimi  adlarla  da  tanınır.  Quşqonmazm  çox  yoğun- 
laşmış vo  şaxoli  kök sistcmi vardır.  Ehtiyat qida maddolori  ilo 
zongin  olur.  İllorco  yaşlaşaıı  köklor  sonrakı  illordo  çiirüyorok 
mohv  olurlar.  Lakin  yanlarından  yeni  köklor  omolo  golir  ki, 
onlar  çürümüş  köklori  ovoz  edirlor.  Bitkinin  gövdosi  do  çox 
budaqlanmış  olur.  Əlverişli  şoraitdo  100-150  sm  vo  daha  çox 
hündürlüyo çata bilir.  Iioyatının birinci ilindo onun bir gövdosi 
omolo golir. Sonrakı illordo onların sayı çoxalır. Payızın sonun- 
da  soyuqlar  düşdükdo  gövdo  quruyur.  Kökümsovları  torpaq 
altmda  qışlayır.  Erkon  yazda  ycni  gövdolor  omolo  gotirirlor. 
Demoli  bitki  çoxillik olmaqla hor il  ycniloşir.

Quşqonmazın  çoxlu  sayda  iynoşokilli  yarpaqları  nəzori 
colb  edir.  Havaların  soyuması  ilo  olaqodar  saralıb  tökülürlor. 
Yazda  yeni  gövdo  vo  yarpaqlar  omolo  gotirirlor.  Quşqonmaz 
bir cinsli, ikievli bitkilordir. Onların erkok vo dişi fordlori ayrı- 
ayrıdır.  Çiçoklor  kiçik  sarımtıl  yaşıldır,  qurluşca zongvaridir. 
Çiçoklorin  tozlanması  vo  mayalanmasmdan  sonra  onun  gilo- 
meyvolori  omələ  golir.  Onlar  yetişdikdə  qırmızımtıl  vo  ya 
qırmızımtıl-qonur  rəngli  olurlar.  Azorbaycanm  aran,  dağ  vo 
dağotəyi  bölgələrindo  bir neço növüno  tosadüf olunur.  Çay  və 
arxlarm konarında,  kolluqlarda,  qumsal  ycrlordo  okinlərdə  və 
bağlarda  tosadüf olunur.  Bir  çox  ölkolordo  modoni  halda  gc- 
niş  miqyasda  okilib  bccərilir.  Bir  çox  xəstoliklərin,  cloco  do 
qaraciyər  xəstoliklorinin  müalicosindo  işlodilir.  Bu  moqsodlo 
onun sürünon gövdosi, kökü vo tumurcuqlarından istifadə edi- 
lir.  Yaz  aylarında  yığılıb  qurudulur.  Quşqonmazın  yaşıl  zoğ- 
ları  qida  olaraq  da  bişirilmiş  vo  ya  qızardılmış  halda  yeyilir. 
Bu  faydalı  bitkinin  okilib  artırılmasmı  hoyata  kcçirmok  la-
zımdır.
. .  . 
.  f   • 
■  ^  •
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə