Əlyazması hüququnda Məmmədli Nicat Nizami oğlu (magistrantin a. S. A.) «kommersiya münasiBƏTLƏRİNİN İdarə ediLMƏSİ yollari və onlarin təKMİLLƏŞDRİLMƏSİ»


§1.2. İdarəetmə qərarları: mahiyyəti və xüsusiyyətləri. İdarəetmə



Yüklə 0.57 Mb.
səhifə2/6
tarix10.07.2017
ölçüsü0.57 Mb.
1   2   3   4   5   6
§1.2. İdarəetmə qərarları: mahiyyəti və xüsusiyyətləri. İdarəetmə

qərarlarının qəbul olunması prosesi
İdarəetmə prosesi - müəyyən olunmuş sistemlə birləşdirilmiş idarəetmə subyektlərinin fəaliyyətindən ibarətdir. Bu fəaliyyət də firmanın məqsədlərinə nail olunmasına yönəldilmiş müəyyən funksiyaların həyata keçirilməsi və idarəetmə metodlarından istifadə olunmasına yolu ilə yerinə yetirilir.

Bir qayda olaraq, firmanın idarə olunması prosesləri çox rəngarəngdirlər və onlar mürəkkəb struktura malikdirlər. yəni onlar çoxlu sayda mərhələlərdən və fazalardan ibarətdirlər. Ümumi mənada idarəetmə prosesi, idarəetmə dövriliyində (tsiklində) birləşən idarəetmə funksiyalarından ibarətdir. Sxematik olaraq bunu belə göstərmək olar:



Qərarların geniş mənada qəbul olunması - bu zaman Nə etməli? sualı yaranır və bu sula cavab tapandan sonra - Perstektiv planlaşdırma funksiyası yerinə yetirilir və bundan sonra Qərarların dar mənada qəbul olunması funksiyası yaranır - Necə etməli? sualı ilə bu funksiyanın Cari planlaşdırmağa keçidi təmin olunur. Cari planlaşdırma funksiyası özündə Təşkili, Motivləşdirməni, Əməliyyatları, Nəzarət, uçot və təhlili cəmləşdirir ki, TəşkilƏməliyyatlar funksiyaları Nizamlanmanın koordinasiyası funksiyasının köməyi ilə nizamlanırlar, Nəzarət, uçot və təhlil funksiyasının vasitəsilə ilə Nizamlanma, koordinasiya funksiyasına lazım gəldikdə müəyyən dəyişikliklər və əlavələr etmək mümkün olur. Planlarda dəyişiklklərin edilməsi funksiyası lazım gəldikdə həm Perstektiv planlaşdırma, həm də Cari planlaşdırma mərhələlərinə müdaxilə etmə imkanlarına malik olan funksiyadır.


Qərarların geniş mənada qəbul olunması

Nə etməli?

Perstektiv planlaşdırma




Qərarların dar mənada qəbul olunması

Necə etməli?

Cari planlaşdırma


Təşkil







Motivləşdirmə



Əməliyyatlar


Nizamlanma, koordinasiya





Nəzarət, uçot və təhlil





Planlarda dəyişiklklərin edilməsi

Şəkil 1.3. İdarəetmə dövriliyi (tsiklləri)
Qəraın qəbul olunması - bütün idarəetmə prosesinin mərkəsi cəhətidir. Belə demək olar ki, menecer peşəsinin mahiyyəti qərarların qəbul olunmasıdır. Daha geniş mənada bu anlayış, özündə qərarın hazırlanması (planlaşdırma), dar mənada isə - alternativin seçilməsi deməkdir. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, perspektiv planlaşdırma çərçivəsində vacib və idarəetmənin əsasını təşkil eləyən qərarlar qəbul olunur (nə etməli?), sonra isə cari planlaşdırma, təşkil, motivləşdirmə, koordinasiya (əlaqələndirmə), nizamlama, planlara dəyişiklik edilməsi prosesində dar mənada qərarlar qəbul olunur (necə etməli?). Lakin qeyd eləmək lazımdır ki, bu sərhəd şərti xarakter daşıyır.

Kommersiya münasibətlərinin idarə edilməsi prosesində qərarların qəbul olunması - hər hansı bir idarəetmə funksiyasının tərkib hissələrindən biri olmaqla, formasiya ilə mübadilə kimi nəzərdə tutulur. Təcrübədə qərarın həlli problemi - işin yerinə yetirilmə müddətinin təsiri, peşəkarlığın və yaxud qərar qəbul olunması üçün informasiyanın çatışmazlığı, metodların etibarsızlığı, menecerlərin ətalətliliyi, qərar qəbul edən şəxslər (QQŞ) arasında fikir ayrılığının olması ilə spesifikdir. İdarəetmə prosesi zamanı qəbul olunan qərarların bütün növlərini aşağıdakı çoxsaylı əlamətlərə görə təsnifləşdirmək mümkündür:



  • qərarın obyektinə görə (məqsəd və yaxud vəsaitlərə istiq amətlənmiş, əsası təşkil eləyən struktur və yaxud situasiyalı);

  • ilkin informasiyanın etibarlılığına görə (etibarlı informasiya əsasında, riskli və etibarsız);

  • nəticə və fəsadların təsir müddətinə görə )uzun-, orta-, qısamüddətli);

  • planlaşdırma iyerarxiyası ilə əlaqələrə görə (strateji, taktiki, operativ);

  • təkrar olunma tezliyinə görə (təsadüfi, təkrar olunan, ətalətli);

  • istehsalat əhatəsinə görə (bütün firma üçün, dar ixtisaslaşmış);

  • qərarların qəbul olunması prosesində onların sayına görə (statik, dinamik, bir- və çoxpilləli);

  • qərar qəbul edən şəxslər (QQŞ) (təkbaşına, qrup şəklində, menecerlər tərəfindən, iştirakçılar tərəfindən);

  • məlumatların dəyişilməsinin uçotuta alınmasına görə (bərk, qıvraq);

  • müstəqilliyinə görə (avtonom, bir-birini tamamlayan);

  • mürəkkəbliyinə görə (sadə və mürəkkəb).

Firmaların menecerləri tərəfindən daha tipik qərarları aşağıdakı şəkildə təsnifləşdirmək olar:

  • situasiyalı, ətalətli qərarlar, idarə qərarları;

  • orta mürəkkəbli qərarlar (fəaliyyət sahəsinin cari dəqiqləşdirilməsi, stress altında qəbul olunan qərarlar, müddətin təsiri altında olan qərarlar, müstəsna hallarda qəbul olunan qərarlar);

  • innovasiyalı və müəyyənedici qərarlar.

Qərarların qəbul olunması prosesi, müəyyən mənada, onun strukturunun dəqiqliyi ilə bağlıdır.

Dəqiq struktura malik olan qərar şəkil 1.4.-də göstərildiyi kimi ifadə oluna bilər.




Q
Məqsədlər

Z =f (k)
ərarlar matrisası



Məlumatlar matrisası

D1

D2

...

D
Qərar

Aopt


1

A
Riskin qiymət-ləndirilməsi
lternativlər

A1

K11

K12

...

K11

A2

K21

K22

...

K21

...













An

Kn1

Kn2

...

Kn1

Şəkil 1.4. Dəqiq struktura malik olan qərar


Proqnozlaşdırılan məlumatlar paketi D üzrə alternativ A qərarları üçün proqnozlaşdırılan K nəticələri hesablana bilər. Sonradan isə, risk imkanlarına əsasən Aopt alternativi seçilir ki, bu da A məqsədinə daha yaxşı uyğun gəlir.

Zəif struktura malik olan qərar şəkil 1.5.-də göstərildiyi kimi ifadə oluna bilər. Qəbul olunmuş qərar həm də QQŞ təsir göstərir (məsuliyyətlilik, intuisiyanın dərinlişməsi, təcrübənin əldə olunması).


Ətraf mühit


Şəxsiyyət





Qərar


Qiymətləndirmə

Arzu etmə





Qavrama


Nöqteyi-nəzər

Qərar qəbu edən şəxs - QQŞ

Şəkil 1.5. Zəif struktura malik olan qərar

İdarəetmə dövrü həmişə məqsədin qoyulması və problemlərin araşdırılıb tapılmasından başlayır və onun yerinə yetirilməsinin təşkil olunması və nəzarətin həyata keçirilməsi ilə qurtarır. Əldə olunan nəticənin təhlili, daha doğrusu, qarşıya qoyulan məqsədə nail olmağın qiymətləndirilməsi, yeni problemlərin araşdırılıb tapılması və yeni qərarların qəbul olunması üçün mənbəyə çevrilir və beləliklə, idarəetmə dövrünü təzələyir. (şək.1.6).


Məqsədlər





Arzu olunan vəziyyət barədə informasiya

Qərar

Həqiqi vəziyyət barədə informasiya


İdarəetmə subyekti





Əks əlaqə



İdarəedici təsir

Vəziyyət


İdarəetmə obyektləri


Şəkil 1.6. İdarəetmə prosesləri və sahibkarlıq qərarının formalaşması

Şək.1.6.-dən göründüyü kimi, hər hansı bir idarəetmə aşağıdakı üç əsas mərhələnin müəyyən olunmuş ardıcıllığını reallaşdırır:


  • idarə olunan obyektin vəziyyətini müəyyən edir (problemin eyniləşdirilməsi);

  • mövcud vəziyyət üçün optimal təsiri müəyyən edir (qərarın işlənilməsi və qəbul olunması);

  • onu reallaşdırır (qərarın həyata keçirilməsi).

Başqa sözlə, idaretmə fəaliyyətini mahiyyəti, təsərrüfat subyektinin qarşıya qoyduğu məqsədlərə nail olunmasının təmin edilməsindən, idarəetmənin məzmunu isə bu məqsədlərin reallaşdırılmasına yönəldilən tədbirlərin müəyyən olunmasından ibarətdir. Beləliklə, idarəetmənin mahiyyəti sahibkarlıq qərarlarının işlənilməsindən, qəbul olunmasından və onların reallaşdırılmasından ibarətdir.

Qərarın qəbu olunması yolunu, qərar prosesinin qarşılıqlı əlaqədə olan mərhələlərinin və yarımmərhələlərin toplusu kimi nəzərdən keçirmək olar. Hər bir konkret halda bu proses təbii olaraq dəqiqləşdirilə və fərdiləşdirilə bilər (bax. cədv. 1.1.).

Təcrübədə isə bu, o qədər də asan keçmir:


  • yarımmərhələlər növbədə olduğu kimi keçməyə bilərlər, onlar gizlənə, o birisinin üstündən atlanıç keçə bilər, əks əlaqələrə, paralel hərəkətlərə tabe ola bilərlər;

  • qərarın qəbul olunması prosesi, qərar mürəkkəb olduqca, bir o qədər də fərdidir;

  • informasiyanın məhdud həcmi qərarın rasionallığını məhdudlaşdırır, intuisiyanın rolu artır;

  • alternativlər üzrə ilkin göstərişlər qərarın seçiminə təsir göstərir;

  • əgər təmin edici qərar varsa, optimal qərara can atma meyli yoxdur;

  • bir neçə şəxsin iştirakı və təşkilati şərtlər yarımmərhələlərin keçilməsi qaydalarını dəyişdirir;

  • menecerlər, müxtəlif yollarla qərarların qəbul olunmasının strukturuna və bu prosesə müdaxilə edirlər, və bununla da, onun keyfiyyətinə təsir göstərirlər.

Menecerlərin müdaxiləsinin daha çox rast gəlinən halları aşağıdakılardan ibarətdir:

  • qərarı icraya qəbul edən şəxsin apriori müəyyən olunması;

  • qərardın qəbul olunmasında iştirak edən şəxslərin dairəsinin müəyyən olunması;

  • QQŞ-lərin onun icrasında iştirakı;

  • qərarın qəbul olunması məqamının və yerinin müəyyən olunması;

  • qərarın qəbul olunmasının metodikasının və kalkulyasının müəyyən olunması;

  • məqsədlərin və onların nisbi mühümlüyünün verilməsi;

  • alternativlərin sayının məhdudlaşdırılması;

  • müəyyən səlahiyyətlərə malik olan şəxslərin cəlb olunması;

  • qərarın yerinə yetirilməsinə nəzarətin həyata keçirilməsi;

  • informasiyanın təqdim olunması və yaxud onun məhdudlaşdırılması;

  • oxşar qərarlara istinad edilməsi;

  • maddi və msterial təsir göstərmə;

  • qərarların qəbul olunmasında sərbəstliyin genişləndirilməsi;

  • qərarlara görə məsuliyyətin müəyyən olunması.

Cədvəl 1.1.

Qərarların qəbul olunmasının və həyata keçirilməsinin əsas fazalarının məzmunu



Faza

Fazanın məzmunu

1. Mümkün ola bilən problemlər barəsində informasiyanın toplanması

1.1. Firmanın daxili mühitinin müşahidə olunması

1.2. Xarici mühitin müşahidə olunması



2. Problemin yaranma səbəblərinin axtarıb tapılması və müəyyən olunması

2.1. Problemli vəziyyətin təsviri

2.2. Problemin yarandığı təşkilati həlqənin müəyyən olunması

2.3. Problemin qısa və dürüst ifadə olunması

2.4. Onun əhəmiyyətliliyinin qiymətləndirilməsi

2.5. Problemin yaranma səbəblərinin müəyyən olunması


3. Problemin həlli məqsədlərinin ifadə olunması

3.1. Firmanın məqsədlərinin müəyyən olunması

3.2. Problemlərin həlli məqsədlərinin ifadə olunması



4. Problemin həlli strategiyasının əsaslandırılması

4.1. Problemin dəqiq təsviri

4.2. Dəyişkən amillərin dəyişmə sahəsinin müəyyən olunması

4.3. Qərara olan tələblərin müəyyən olunması

4.4. Qərarin effektivlik meyarlarının müəyyən olunması

4.5. Məhduduiyyətlərin müəyyən olunması


5. Qərar variantlarının işlənilməsi

5.1. Məsələnin yarımməsələlərə bölünməsi

5.2. Hər bir yarımməsələ üzrə qərar ideyalarının axtarılması

5.3. Modellərin qurulması və hesablamalrın aparılması

5.4. Hər bir yarımməsələ və yarımsistem üzrə mümkün olan qərar variantlarının müəyyən olunması

5.5. Hər bir yarımməsələ üzrə nəticələrin ümumiləşdirilməsi

5.6. Hər bir yarımməsələ üzrə qərarların nəticələrinin proqnozlaşdırılması

5.7. Məsələnin bütövlükdə həlli variantlarının işlənilməsi


6. Daha yaxşı variantın seçilməsi

6.1. Qərar vüriantlarının effektivliyinin təhlili

6.2. İdarə olunmayan parametrlərin təsirinin qiymətləndirilməsi



7. Qərarın dəqiqləşdirilməsi və razılaşdırılması

7.1. Qərarın icraçılarla birlikdə nəzərdən keçirilib işlənilməsi

7.2. Qərarın funksional qarşılıqlı əlaqədə olan xidmətlərlə razılaşdırılması

7.3. Qərarın təsdiq olunması


8. Qərarın yerinə yetirilməsi

8.1. Həyata keçirilmənin işçi planının hazırlanması

8.2. Onun həyata keçirilməsi

8.3. Qərarın həyata keçirilməsi zamanı ona dəyişikliklərin edilməsi

8.4. Qəbul olunmuş və həyata keçirilmiş qərarın effektivliyinin qiymətləndirilməsi




Sahibkarlıq qərarları – rəhbər tərəfindən onun vəzifə səlahiyyətləri və səriştəsi çərçivəsində təsərrüfat subyektinin (təşkilatın) məqsədlərinə nail olmağa yönəldilmiş alternativin seçimindən ibarətdirlər.

İdarəetmə qərarlarının qəbul olunmasına aid olan tədqiqatların xarakterik cəhətlərindən biri, - onların fənnlərarası xarakterdə olması, müxtəlif, bəzən öz predmetinə görə bir-birindən uzaq olan elm sahələrinin birliyindən ibarət olmaıdır. Qərarların qəbul olunması nəzəriyyəsində filosoflar və riyaziyyatçılar, psixoloqlar və sosioloqlar, iqtisadçılar və hüquqşünaslar iştirak edirlər.



Sahibkarlıq qərarlarının qəbul olunması texnologiyası altında, alternativlərin işlənilməsi və optimallaşdırılması metodları ilə birgə ticarət təşkilatının problemlərinin həllinə gətirib çıxaran proseduraların tərkibi və ardıcıllığı başa düşülür.

Rəhbər üçün qərarın qəbul olunması – son məqsəd deyildir. Meneceri alternativin seçimi deyil, müəyyən idarəetmə probleminin həll olunması daha çox narahat edir. Bunun üçün çox vaxt təkbaşına qərarların qəbul olunması deyil, qərarların müəyyən ardıcıllığı və şübhəsiz ki, onların həyata keçirilməsi tələb olunur.

Bu zaman, qərar qəbul eləyən şəxsi, qərarın işlənilməsinin müxtəlif mərhələrində bu prosesə cəlb olunmuş ekspertlərdən ayırmaq lazımdır. Bir çox hallarda qəraralr kollektiv formada, qrup tərəfindən qəbul olunurlar. Qrupun, qərarın qəbul olunması prosesinə təsiri, onların malik olduqları informasiyanın mövcudluğu, və nəhayət, onların nəzərdə tutduqları maraqlar həm üşt-üstə düşə bilər, həm də düşməyə bilər. Buna baxmayaraq, onlar bir yerdə - qrupvari qərar qəbul eləyən şəxslərdir.

Normativ yanaşma çərçivəsində qrupvari qərar qəbul eləyən şəxslər siyahısına daxil edilən şəxslər və ekspert kimi cəlb olunanlar müəyyən olunmalıdırlar.

Buna görə də, qərar – bir anlıq akt deyil, vaxt ərzində inkişaf edən və müəyyən quruluşa malik olan prosesin bir nəticəsidir (şək.1.7.)

Sahibkarlıq qərarlarının qəbul olunması prosesi - idarəetmə subyektinin hərəkətlərinin dövri ardıcıllığından ibarət olan prosesdir və bu zaman o, ticarət təşkilatının problemlərinin həllinə yönəldilir və vəziyyətin təhlili, alternativlərin seçimi, qərarların qəbulu və onların yerinə yetirilməsinin təşkili həyata keçirilir.

Şəkildə göstərilən sxem idellaşdırılmış modeli göstərir, çünki sahibkarlıq qərarlarının qəbul olunmasının real prosesləri bir qayda olaraq, onlardan fərqlənirlər və onlar vəziyyətdən və həll olunan problemlərdən asılı olurlar.

1 Vəziyyətin təhlili


8 Nəzarət və nəticələrin qiymətləndirilməsi



2

Problemin

eyniləşdirilməsi



7

Reallaşdırmanın idarə



olunması

3

Seçim meyarlarının

müəyyən olunması



4

Alternativlərin



işlənilməsi

6

Qərarların razılaşdırıl-



ması



5

Ən yaxşı alternativin

seçilməsi mərhələləri






Şəkil 1.7. Sahibkarlıq qərarlarının qəbul olunması prosesi

§1.3. İdarəetmənin strategiyasının işlənilməsində menecmentin və

marketinqin yeri və rolu
Marketinq – bazarda baş verən prosesləri hərtətərəfli nəzərə alan və onun tələblərinə yönələn, istehlakçıların tələb və ehtiyaclarının maksimal ödənilməsini nəzərdə tutan müəssisələrin idarə edilməsi və fəaliyyətinin təşkili sistemidir.

Marketinq XX əsrin əvvəllərində ABŞ-da yaranıb, həmin əsrin ikinci yarısında daha çox inkişaf etmişdir. Bu inkişaf məhsulun satışı problemlərinin kəskinləşməsi və bazar rəqabətinin güclənməsi ilə əlaqədardır.

Marketinqin son məqsədi düzgün satış siyasətinin aparılması nəticəsində məhsul satışının və xidmətlərin genişləndirilməsi hesabına maksimal mənfəətin əldə edilməsidir.

Marketinqin üsul və yollarının öyrənilməsi son dövrlərdə böyük əhəmiyyət daşıyır ki, bu da bazar iqtisadiyyatının inkişaf etməsi ilə əlaqədardır. Bu dəyişıklərin arasında fəaliyyətin universallaşdırılması, onun ənənəvi sərhəd dairəsindən kənara çıxması, rəqabətin güclənməsi və s. Kəskin rəqabət mübarızəsində yaşamaq üçün birinci yerə müəssisənin maraqlı deyil, hər bir müştəri, istehlakçı uğrunda mübarizə çıxır.

Bununla əlaqədar xarici iqtisadçılar marketinqi – konkret texniki üsulların yeni təfəkkürlə uyğunlaşması kimi izah edirlər.

Yeni təfəkkür 5 prinsipə əsaslanır:

- səbirli olmaq;


  • qulaq asmağı bacarmaq;

  • qəbul olunmuş qərar və tövsiyyələrin istehlakçı üçün sadə və başa düşülən olması;

  • bazarın öyrənilməsinin vahid metodologiyasına yiyələnmə.

Bütün bu prinsiplər istehlakçıya, onun mənafeyinə yönəldilib, istənilən idarəetmə qərarının qəbul olunması zamanı istehlakçıların maraqları nəzərə alınır.

Marketinq tədbirlərinin səmərəliliyi daha çoö marketinqin konsepsiya və strategiyasının vaxtında işlənilməsi ilə müəyyən edilir.

Marketinqin konsepsiyası – bazar və istehlakçılara yönəldilən idarəetmə sistemləridir və buraya təsərrüfatın aparılmasının məqsəd, prinsip, metod və üsulları daxildir.

İstehsalat konsepsiyası. Onun əsasında istehsalın təşkilinin, texnologiyaların təkmilləşdirilməsi, tədavül xərclərinin aşağı salınması durur.

Malın konsepsiyası – birinci konsepsiyaya yaxındır. Əsas fikir malın təkmilləşməsinə, onun keyfiyyətinin artırılmasına və bu zaman nisbətən aşağı qiymətlərin olmasına verilir. Nəzərdə tutulur ki, istehlakçılar bu malı alacaqlar, çünki onun keyfiyyəti yaxşıdır, digər oxşar mallara nisbətən qiymətləri aşağıdır.

Satış konsepsiyası – malın, məhsulun elə xüsusiyyətlərinin axtarılıb tapılmasıdır ki, bunları müəssisə-istehsalçı təmin etmək qadirindədir. Satışın konsepsiyası ondan ibarətdir ki, müəssisə çoxlu məhsul istehsal etsin və bunları ona məlum olmayan bazarda sata bilsin. Bu zaman müəssisənin əsas vəzifəsi satışın müxtəlif həvəsləndirmə metodlarından istifadə etməklə malın alınmasına vadar etməkdir.

Bazar konsepsiyası – müəssisələrin fəaliyyətinin bazar konsepsiyası, onların istehlakçılara, bazara yönəldilməsidir. Bu konsepsiya istehlakçıların tələbatlarının yaxın gələcəkdə dəyişməsinin amil və tendensiyalarının (çalarlarının) dərindən öyrənilməsidir. Malın istehsalı və satışı istehlakçıların ehtiyaclarından funksional asılı olur. Bunun üçün də müəssisə konkret istehlakçıların, bazar seqmentlərinin tələbatını öyrənməli və onu proqnozlaşdırmalıdır.

Sosial-etik konsepsiya – istehlakçıların, bütövlükdə cəmiyyətin və müəssisənin maraqlarının harmonikləşdirilməsi, həmahəng olmasıdır. Müəssisə öz fəaliyyətində təkcə ayrı-ayrı istehlakçıların deyil, bütövlükdə cəmiyyətin tələblərini nəzərə almalıdır.

Strateji marketinq konsepsiyası – onun əsasında müəssisənin öz inkişafında qeyri-müəyyənliyi azaltmaq meyli durur.

Marketinqin prinsipləri – müəssisələrin özlərinin bazar fəaliyyətlərində rəhbər tutduqları əsas tezislərdir (müddəalardır, fikirlərdir). Bunlara aiddir:



  • bazar tələbatının vəziyyətinin və dinamikasının ciddi uçotu;

  • istehsalın, məhsul çeşidinin, bütün idarəetmə sisteminin, bazarın, ictimai tələbin stukturu (quruluşu) və dinamikasına maksimal uyğunlaşdirilması;

  • tələb, bazar və digər şərtlərə bütün mümkün olan vasitələrlə fəal təsir göstərilməsi.

Marketinqin funksiyaları – müəssisənin bütün marketinq fəaliyyət növlərinin məcmusudur. Marketinq funksiyalarının sayı və tərkibi – istehsalın və satışın həcmi, mal çeşidinin genişliyi, müəssisənin məhsuluna olan tələbin xüsusiyyətləri, rəqabət səviyyəsi və s. ilə müəyyən edilir.

Əsas marketing funksiyalarına aiddir:



  • informasiyanın yığılması;

  • marketinq tədqiqatları;

  • məhsul çeşidinin planlaşdırılması;

  • reklam;

  • satışın həvəsləndirilməsi.

Marketinq tədqiqatlarinin əsas istiqamətləri:

  • bazarın tədqiqi;

  • malların istehlak xüsusiyyətlərinin tədqiqi;

  • reklam tədqiqi;

  • motivasiya tədqiqi;

  • iqtisadi təhlil.

Mal, bazar, çeşid, satış və bölgü kanalları, satış metodları, reklam, satışın həvəsləndirilməsi və s. marketinqin fəal növləri və dairələridir.

Marketinqin növləri:



  • Konversiya olunan marketinq (münasib şərtlər daxilində tələbin yaranması və formalaşması);

  • kütləvi marketinq (istehsal, bölgü, satış və həvəsləndirmə sahəsində);

  • marketinq MİKS (marketinq vasitələri dəstidir ki, onlarla tələbə təsir edilir);

  • təşkilatların marketinqi;

  • ayrı-ayrı şəxslərin marketinqi: tanınmış adamların marketinqi; siyasi namızədlərin marketinqi; şəxslərin markentinqi;



Marketinq-miks


































Məhsulla bağlı olan tədbirlər




Qiymət-əmələgəlmə ilə bağlı olan tədbirlər




İrəlilətmə

ilə bağlı olan tədbirlər




Bölüşdürmə ilə bağlı olan tədbirlər

Məhsulların çeşidi

Regional qiymətlər

Ticarət heyəti

Kanalın seçilməsi

Məhsulların xüsusiyyətləri

Preyskurant

qiymət



Reklam

Bazarı əhatəetmə

Məhsullann quruluşu


Güzəştlər

İctimaiyyətlə əlaqələr (PR)

Kanalların müxtəlifliyi

Məhsulların qablaşdırılması


Kompensasiyalar

Məhsulun irəlilədilməsi

Bölüşdürmə istiqaməti

Məhsulların təqdimatı


Ödəniş şərtləri

Birbaşa marketinq

Diler dəstəyi

Əmtəə markası

Kreditləşmənin şərtləri











Bölüşdürmənin sıxlığı

Şəkil 1.8. Marketinq-miksin strukturu





  • təminedici marketinq (mallara və xidmətlərə olan lazımi səviyyənin saxlanılması);

  • əks təsir edən marketinq - mallara və xidmətə olan tələbin ləğv edilməsi və ya aşağı salınması (məsələn, istehlakçılara və cəmiyyətə zərər vura bilən malların ləğv edilməsi);

  • inkişafda olan marketinq - potensial tələbin real tələbə çevrilməsi üzrə marketinq növüdür;

  • həvəsləndirici marketinq – ilk növbədə tələbin formalaşmasına və həvəsləndirilməsinə yönəldilib.

həvəsləndirici marketinqin 3 istifadə dairəsi vardır:

  • istehlakçı belə hesab edir ki, mal onun üçün heç bir maraq doğurmur;

  • mal üçün satış regionu düzgün seçilməyib;

  • istehlakçı və bazar yeni malın yaranmasına hələ hazır deyil;

  • məqsədli marketinq – bütün bazara deyil, onun ayrı-ayrı hissəsinə (segmentinə) yönəldilmiş marketinq.

İstehlakçılarla münasibətdə: fəal və passiv marketinq olur.

Fəal marketinq:

- birbaşa marketinq, yəni fəal reklam (poçt, telefon və televiziyadan istifadə);


  • telemarketinq (konfransların və günlərin keçirilməsi);

  • əhalinin geniş qruplarının sorğusunun aparılması;

  • fokus-qruplar (yəni diskussiya qrupları) – istehlakçılarla şəxsi münasibət.

Passiv marketinq:

  • mətbuatda müəssisə haqqında məlumatın çap olunması.

Digər sahələrdə olduğu kimi, kommersiya sahəsində menecmentin əsas funksiyaları aşağıdakı elementlərdən ibarətdir:

  • məqsədqoyma;

  • strategiyaqoyma (strategiya, taktika, innovasiya, potensial (güc), resurslar, təşkil, informasiya);

  • planlaşdırma;

  • nizamlanma;

  • təşkil;

  • əlaqələndirmə;

  • motivasiya və fəallıq;

  • həvəsləndirmə;

  • humanistləşdirmə;

  • korporativliyin təmin olunması;

  • nəzarət;

  • qiymətvermədən ibarətdir.


Bazarın öyrə-nilməsi

Marketinq proqramı

Malın istehsal olunması

Satışın təşkili, reklam

Bazarın tələbatının təmin olunması

Müəssisə-nin mənfəəti


Şəkil 1.9. Marketinqin təşkilinin prinsipial sxemi [6]
Strateji idarəetmə - məqsədlərin müəyyən olunması və gələcək inkişaf vəziyyətinin qabaqcadan görünməsi əsasında işlənilmiş siyasət olaraq, proseslərin və fəaliyyət nəticələrinin proqnozlaşdırılması, resurslara olan tələbatı və məqsədlərə nail olmağın yollarını nəzərdə tutur.

Menecerlərin əsas vəzifəsi – konkret vəziyyətdə real son nəticələrin əldə olunmasından ibarətdir. Ümumi məqsədlərin, heyətin (personalın) məqsədlərinin, həm də özünün məqsədlərinin müəyyən olunması menecerə imkan verir ki, strateji vəziyyəti müəyyən etsin və ya onu dəqiqləşdirsin, sistemin güclü tərəflərini müəyyən etsin və onlardan səmərəli istifadə etsin.

Beləliklə, məqsədlər və onlara nail olmağın strategiyası bir-biri ilə sıx surətdə əlaqədardır, bir kateqoriyanın dəqiqləşdirilməsi o birinin vəziyyətinə təsir edir.

Məqsədlər – strateji və taktiki xarakter daşıya bilərlər. Yəni onlar həm perspektiv, həm də cari ilə müəyyən oluna bilərlər.

Birinci halda – sistemin potensial imkanları və xarici mühitin inkişafının proqnoz göstəriciləri nəzərdə tutulur.

İkinci halda – faktiki vəziyyətdən asılı olaraq konkret rəqəmlər hesaba alınır.

Ona qörə də həm məqsədlər, həm də onlara nail olma strategiyası dinamikada təhlil olunur və vaxt intervalı taktiki məqsədlərdən strateji məqsədlərə doğru hərəkəti xarakterizə edir.
Tələbat

Strateji hərəkət xətti

Məqsəd Prosesin, nəticənin

qiymətləndirilməsi



Potensial (resurslar)

Sistemin gələcək vəziyyəti

Strateji nəticənin taktikidən kənarlaşma ölçüsü menecmentin səmərəliliyini xarakterizə edir.

Strategiya – sahibkarlıq tipli (xarici mühitin dəyişməsinin reallaşması) və səmərələşdirmə tipində (daxili amillərin reallaşması).

Biznesin strategiyası aşağıdakı suallara cavab verməyə imkan verir:


  • hansı məhsul növünü istehsal etməli;

  • hara və kimə satmalı;

  • hansı texnologiyalarla işləmək;

  • rəqiblər (konkurentlər) üzərində üstünlüyü necə qazanmalı.

Strateji idarəetmə - bir qayda olaraq uzun müddətə işlənilir, lakin təsərrüfat siyasətində köklü dəyişiklik olanda carı dövrə də işlənilə bilər.

İnkişaf strategiyası – iqtisadçı-alim Alfred Çandlerin fikrincə quruluş (struktur) strategiyası ilə müəyyən olunur.[19]

Strateji planların məqsədləri taktiki planlarda reallaşdırılır və bu da biznes-planda ifadə olunur. Biznes-plan:


  • sahibkar öz fəaliyyətinin müəyyən dövrdə faktiki nəticələrini qiymətləndirməyə imkan verən alətdir;

  • perspektiv dövrdə biznesin aparılmasının konsepsiyasının işlənilməsində istifadə olunur;

  • vəsait əldə etmək alətidir;

  • müəssisənin strategiyasının reallaşdırılması alətidir.

  • mövcuddurlar.

  • Problemin təkrarlanma dərəcəsi. Öz həllini tələb eləyən problemin təkrar olunma dərəcəsindən asılı olaraq bütün sahibkarlıq qərarlarını: ənənəvi, yəni əvvəllər idarəetmə təcrübəsində mövcud olan və mümkün olan alternativdən ancaq seçimin edilən qərarlara, və tipik olmayan ( standart olmayan) və yeni alternativlərin axtarılması ilə bağlı olan qərarlara bölmək olar.

Menecmentin funksiyaları

Menecment sistemində planlaşdırma

Strateji planlaşdırma prosesi


Nəzarət prosesinin modeli

Şəkil 1.10. Menecmentin funksional quruluşu




  • Məqsədin əhəmiyyətliliyi. Sahibkarlıq qərarının qəbul oplunması özünün şəxsi, müstəqil məqsədini güdə bilər və yaxud daha yüksək qəbildən məqsədlərə çatmağa nail olmağa imkan verir. Buna uyğun olaraq qərarlar: strateji və yaxud taktiki olurlar.

  • Təsir olunma dairəsi. Qərarın nəticəsi təşkilatın hər hansı bir bölməsinin və yaxud bir neçə bölmələrinin işinə təsir göstərə bilərlər. Bu zaman qərarları: lokal qərar kimi qəbul etmək olar. Bütövlükdə təşkilatın işinə təsir göstərilməsinə yönəldilən qərarlar, yəni qlobal qərarlar da ola bilərlər.

Sahibkarlıq qərarlarının təsnifləşdirilməsu üçün bir neçə ümumi əlamətlər.

Yerinə yetirilmə müddəti. Qərarın reallaşdırılması bir neçə saat, gün və yaxud aylar tələb edə bilərlər, yəni qərarın qəbul olunması ilə onun reallaşdırılmasının başa çatdırılması arasında nisbətən az vaxt keçə bilərsə, onda bu cür qərarlar qısamüddətli ola bilərlər. Eyni zamanda, uzunmüddətli, yəni həyata keçirilmənin nəticələri bir neçə ilə uzadılan perspektiv qərarların sayı və əhəmiyyəti də artır.

Proqnozlaşdırılan aqibətlər. Qərarların çox bir hissəsi reallaşdırma prosesində istər-istəməz dəqiqləşməyə və yaranmış hər hansı kənaraçıxmaların və yaxud yeni amillərin nəzərə alınmasına məruz qalırlar, yəni onlar dəqiqləşdirilən olurlar. Bununla belə, elə qərarlar qəbul edilə bilər ki, onların nəticəsi geriyə dönməz ola bilərlər.

İstifadə olunan informasiyanın xarakteri. Menecerin əldə etdiyi informasiyanın dolğunluğu və dürüstlülük dərəcəsindən asılı olaraq idarəetmə qərarları: determinasiya olunmuş (müəyyənlik şəraitində qəbul olunmuş) və yaxud ehtimal olunan (risk və yaxud qeyri-müəyyənlik şəraitində qəbul olunmuşlar) qərarlara ayırmaq olar. Bu şərtlər qərarların qəbul olunması zamanı çox mühüm rol oynayırlar.

Determinasiya olunmuş qərarlar rəhbərliyin əlində həll olunacaq problem üzrə tam və dolğun informasiyanın olduğu müəyyənlik şəraitində qəbul olunurlar ki, bu da alternativ variantlardan hər hansı birinin nəticəsini dəqiq bilməyə imkan verir. Lakin müəyyənlik şəraitində çox da olmayan qərarlar qəbul olunurlar. Qərarların çox hissəsi qeyri-müəyyənlik şəraitində qəbul olunurlar.



Ehtimal olunan qərarlara risk və yaxud qeyri-müəyyənlik şəraitində qəbul olunan qərarlar aid olunurlar.

Risk şəraitində qəbul qərarlara həmçinin elə qərarlar da aid olunurlar ki, onların nəticələri müəyyən olmur, lakin hər bir nəticənin ehtimalı aydın olur. Ehtimal olma 0-dan 1-dək dəyişir. Bütün alternativlərin ehtimallarının cəmi vahidə bərabər olur. Ehtimalı riyazi üsulla təcrübə məlumatlarının statistik təhlili əsasında müəyyən etmək olar. Məsələn, həyatın sığortalanması ilə məşğul olan şirkətlər demoqrafik məlumatların təhlili əsasında yüksək dəqiqliklə müəyyən yaş kateqoriyaları üzrə ölüm dərəcəsini proqnozlaşdıra bilir və bunun əsasında sığorta mükafatını ödəməyə imkan verən sığorta tariflərini və sığorta haqlarının həcmini müəyyən edirlər və mənfəət əldə edirlər. Statistik dürüst proqnoz etməyə imkan verən informasiya əsasında hesablanan bu cür ehtimal – obyektiv adlanır.

Bir sıra hallarda, təşkilat ehtimal olunan mümkün halların obyektiv qiymətləndirilməsi üçün lazımi informasiyaya malik olmur. Belə olan hallarda rəhbərə onun təcrübəsi köməklik edir və bu da nəyin ola bilməsini yüksək dəqiqliklə təlqin edir. Belə olan halda ehtimalın qiymətləndirilməsi subyektiv xarakter daşıyır. Risk şəraitində qəbul olunan qərara misal kimi – nəqliyyat şirkətinin özünün avtomobil parkının sığortalanması haqqında qərarın qəbul olunması göstərilə bilər. Menecer dəqiqliklə bilmir ki, nə qədər baş verəcək və bu zaman nə qədər zərər dəyəcəkdir. Lakin, eyni zamanda, o, nəqliyyat hadisələri statistikasından bilir ki, il ərzində hər 10 maşından biri qəzaya düşür və dəyən zərər orta hesabla 1000 dollar (rəqəmlər şərtidir) təşkil edir. Əgər təşkilatın 100 avtomobili vardırsa, onda il ərzində 10 qəzanın olması və 10 000 dollarlıq zərərin dəyməsi ehtimalı mövcuddur. Həqiqətdə isə qəzalar az, dəyən zərər isə çox da ola bilrər və yaxud əksinə. Bundan asılı olaraq nəqliyyat vasitəsinin sığortalanmasının məqsəduyğunluğu və sığorta məbləğinin ölçüsü haqqında qərar qəbul olunur.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində sahibkarlıq qərarının qəbul olunmasının vacib amili olan risk dərəcəsini nəzərə almaq lazımdır və bu hal ticarət fəaliyyəti sahəsində özünü daha cox biruzə verir.

Qərar qeyri-müəyyənlik şəraitində o zaman qəbul olunur ki, bu zaman informasiyanın azlığı səbəbindən həmin qərarın mümkün ola biləcək nəticələrini miqdarca qiymətləndirmək mümkün olmur. Bunlar, adətən, yeni, qeyri-tipik problemlərin həlli zamanı daha tez-tez qarşıya çıxır və bu zaman nəzərə alınası amillər o qədər yeni və/və yaxud mürəkkəbdirlər ki, onlar haqqında lazımi informasiya əldə etmək mümkün olmur. Qeyri-müəyəynlik həm də tez-tez dəyişən hallarda qəbul olunan bir sıra qərarlar üçün də xarakterikdir. Nəticədə isə, müəyyən alternativin \ehtimalını mümkün ola bilən dəqiqliklə qiymətləndirmək olmur.

Qeyri-müəyyənliklə rastlaçan rəhbər, iki əsas imkanlardan istifadə edə bilər:

1) əlavə informasiya almağa və problemin yeniliyini və mürəkkəbliyini azlatmaq məqsədilə onu təhlil etməyə can atır. Bu isə ona, təcrübə və intuisiyanın (duyğuların) birləşdirilməsi yolu ilə mümkün ola biləcək nəticələrin subyektiv, fərz olunan ehtimalını qiymətləndirməyə imkan verəcəkdir;

2) əlavə informasiyanın toplanmasına vaxt və/və yaxud vəsaitlərin çatışmaması zamanı, qərarların qəbul olunması üçün keçmiş təcrübəyə və intuisiyaya arxalanmaq lazım gəlir.



Qərarın işlənilməsi metodu. Bir çox qərarlar, bir qayda olaraq, tipik, təkrar olunan olurlar, uğurla rəsmiləşdirilə bilərlər, yəni əvvəlcədən müəyyən olunmuş alqoritm üzrə qəbul oluna bilərlər. Digər sözlə, rəsmiləşdirilmiş qərar (müəyyən formaya salınmış qərar) – hərəkətin əvvəlcədən müəyyən olunmuş ardıcıllıqlarının yerinə yetirilməsinin nəticəsidir.

Qərarların qəbul olunmasının rəsmiləşdirilməsi idarəetmənin səmərəliliyini artırır, çünki bu zaman səhvlərə yol verilməsi ehtimalı azalır, vaxta isə qənaət edilir: oxşar vəziyyət yarananda hər dəfə qərarı yenidən işləməyə ehtiyac olmur. Buna görə də ticarət təşkilatlarının rəhbərliyi müəyyən və daimi olaraq təkrarlanan vəziyyətlər üçün nəzərdə tutulan qərarları rəsmiləşdirir və müvafiq qaydalar, təlimatlar və normativlər hazırlayırlar.

Eyni zamanda, ticarət təşkilatının idarə olunması prosesində tez-tez yeni, qeyri-tipik vəziyyətlər və qeyri-standart problemlər yaranır və onlar da qərarı rəsmiləşdirməyə imkan vermirlər. Belə olan hallarda menecerin intellektual (əqli) qabiliyyəti, onun istedadı və şəxsi təşəbbüsü böyük rol oynayır.

Aydındır ki, təcrübədə qərarların çox hissəsi bu iki kənar nöqtələr arasında olan vəziyyəti tuturlar və həmin qərarların işlənilməsi zamanı həm şəxsi təşəbbüsə, həm də formal proseduralara yol verilir.



Seçimin say meyarı. Əgər ən yaxşı alternativin seçimi ancaq bir meyar üzrə həyata keçirilirsə (bu daha çox rəsmiləşdirilmiş qərarlar üçün xarakterikdir), bu zaman qəbul olunan qərar sadə, təkmeyarlı qərar olacaqdır. Əgər seçilmiş alternativ eyni zamanda bir çox meyarları təmin etməlidirsə, onda qərar da mürəkkəb, çoxmeyarlı olacaqdır. Menecment təcrübəsində qərarların çox hissəsi çoxmeyarlıdırlar, çünki onlar eyni zamanda çoxlu meyarlara (mənfəətin həcmi, gəlirlilik, keyfiyyətin dərəcəsi, bazar payı, məşğulluq dərəcəsi, yerinə yetirilmə müddəti və s.) cavab verməlidirlər.

Qərarların qəbul olunma forması. Mövcud olan son qərar alternativindən seçimi həyata keçirən şəxs tək adam olarsa, bu zaman qərar təkbaşına qəbul olunan qərardır. Lakin menecmentin müasir rəcrübəsində daha çox mürəkkəb vəziyyətlər və problemlərlə rastlaşılır ki, onların yerinə yetirilməsi hərtərəfli, kompleks təhlil tələb edir, yəni menecerlər və mütəxəssislər qrupunun iştirakını nəzərdə tutur. Bu cür qrupvari, və yaxud kollektiv qərarlar, kollegial qərarlar adlanırlar. İdarəetmənin peşəkarlığının güclənməsi və ixtisalaşmanın dərinləşməsi qərarların qəbul olunmasının kollegial formalarının geniş yayımına gətirib çıxarır. Nəzərə almaq lazımdır ki, müəyyən qərarlar əvvəlcədən qanunvericiliyə əsasən kollegial qərarlar qrupuna aid olunmuşlar. Məsələn, səhmdar cəmiyətində müəyyən qərarlar (dividendlərin verilməsi, mənfəət və zərərlərin bölüşdürülməsi, iri sövdələşmələrin həyata keçirilməsi, rəhbər orqanların seçilməsi, yenidən təşkil olunma və s.) səhmdarların ümumi yığıncağının müstəsna səlahiyyətinə aid olunmuşlar. Qərarların qəbul olunmasının kollegial forması, şübhəsiz ki, idarəetmənin operativliyini aşağı salır və ona görə daşınan məsuliyyətin yuyulub silinməsinə səbəb olur, lakin kobud səhvlərin yaranmasına və sui-istifadələrin olmasına sədd yaradır və qəbul olunmuş qərarın əsaslandırılmasını yüksəldir.

Təsbit olunma üsuluna görə. Bu əlamətinə görə sahibkarlıq qərarları təsbit olunmuş, və yaxud sənədləşdirilmiş (yəni, hər hansı bir sənəd şəklində - əmr, sərəncam, məktub və s.), və sənədləşdirilməmiş (sənədli formaya malik olmayanlar, şifahi) qərarlara bölünürlər.

Beləliklə, kommersiya мenecmenti – biliklərin və peşəkar fəaliyyətin elə bir sahəsidir ki, o, təşkilatın məqsədlərinin formalaşdırılmasına həmin məq­səd­lərə çatmağın təmin olunmasına yönəldilmişdir və bu mövcud resurs­lardan səmərəli istifadə olunması yolu ilə əldə edilir. Иdarəetmə, menec­ment rəhbərlik anlayışlarını bir-birindən ayırmaq lazımdır.



İdarəetmə > Menecment Menecment > Rəhbərlik

Kommersiya мenecmentиnin əsas məqsədi – təşkilatın işində ahəng­liyin təmin olunmasından, yəni təşkilatın bütün daxili və xarici ele­mentlərinin uyğunlaşdırılmасы və effektiv fəaliyyət göstərməsindən iba­rətdir. həngliyin vəzifəsi daxili və xarici məqamlara malikdir.

Kommersiya menecmentinin məzmununa iki amil qrupu təsir göstərir:

- təşkilatların inkişaf meylləri;

- iqtisadiyyatın inkişafının spesifik milli amilləri.

Müasir müəssisənin funksiyaları

İstifadə olunan əsas resurslar

Müəssisənin funksiyaları

Vaxt

İstehlakçı

Biznes

Pul


İnsanlar

Texnologiyalar

İdeyalar

Məlumat


Mədəniyyət

Planlaşdırma

Marketinq

Sahibkarlıq

Maliyyə


Təşkilat

İstehsal


İnnovasiya

İnformasiya

Sosial inkişaf

Кommersiya menecmentinin təşəkkül tapmasına və inkişafına təsir göstərən amillər: bazar mexanizminin formalaşması və onun dövlət tənzimlənməsi ilə uyğunlaşdırılmasından və cəmiyyətin mallara və xidmətlərə olan tələbatların strukturunda baş verən dəyişmələrdən ibarətdir. Bundan əlavə bu amillərə:

- kommersiya мenecmentinin daha çox istehlak əşyalarına olan tələbatların ödənilməsinə istiqamətlənməsi;


  • rəqabətin güclənməsi;

  • rəqabətin beynəlmiləlləşməsi və bununla bağlı beynəlxalq stan­dartlara məcburi uyğunlaşma;

  • təşkilat və idarələrin fəaliyyətinə sosial və ekoloji tələblərin güc­lən­dirilməsi, kommersiya menecmentinin təşkilatların effektivliyinin xa­rici amillərinə istiqamətləndirilməsi;

  • kommersiya menecmentinin peşəkarlaşması, kommersiya menecmentinin ictimai əhəmiyyətliliyinin və qiymətləndirilməsinin art­ması, öyrədilmə və peşəkarlıq səviyyəsinin artırılmasına səylərin güc­lənməsi amilləri də aiddirlər.

Kommersiya мenecmentinin məzmunu üç məqamda (aspektdə) nəzərdən keçirilə bilər:

  • elm və idarəetmə bacarığı kimi;

  • fəaliyyət növü və idarəetmə qərarlarının qəbul olunması prosesi kimi;

  • təşkilatın fəaliyyətinin idarə edilməsi aparatı kimi.

Kommersiya мenecmentinin kateqoriyaları – təşkilatın idarə olun­ması prosesində əhəmiyyətli xassələri tarazlı münasibətləri əks et­dirən, daha çox ümumi olan və əsaslı (fundamental) anlayışlardır.

Kommersiya menecmentinin əsas kateqoriyalarının tərkibi:

- obyektlər və subyektlər;

- funksiyalar;

- növlər;

- metodlar;

- prinsiplər.

Kommersiya menecmentinin obeykti, onun əsasını təşkil eдən kateqoriya – təşkilatdır ki, bu da qarşıya qoyulan məqsədlərə nail olmaq üçün şüurlu surətdə olaraq əlaqələndirilən insanlar birliyindən ibarətdir.

İdarəetmə obyekti kimi təşkilatın təbiəti və xassələri, formal qu­ru­luşu və rəftar aspektləri onun növündən, iyerarxiya səviyyəsindən, fəaliyyətinin funksional sahəsin­dən ası­lıdır.

Kommersiya menecmentinin məzmunu, formaları və metod­ları onun təşkilatda həyata keçirilməsinin iyerarxik səviyyəsindən ası­lıdır. Bir qayda olaraq, kommersiya menecmentinin üç iyerарxik səviy­yəsini ayırmaq olar: ali, orta və aşağı.



Kommersiya мenecmentinin subyektləri, menecerlər – müxtəlif səviyyədən olan rəhbər işçilərdir ki, onlar təşkilatda daimi vəzifəni tutur və təşkilatın müəyyən fəaliyyət dairəsində qərar qəbul olunması səlahiyyətlərinə malikdirlər.

«Menecer» kateqoriyası aşağıdakılara tətbiq olunur:

  • təşkilatın rəhbərlərinə;

  • struktur bölmələrinin rəhbərlərinə;

  • müəyyən iş növlərinin təşkilatçılarına (müdiriyyətə).

Kommersiya мenecmentinin növləriкommersiya menecmentinin müəyyən məsələlərinin həlli ilə bağlı olan idarəetmə fəaliyyətinin xüsusi sahələridir.

Obyektin əlamətinə görə: ümumi və funksional menecmenti fərq­ləndirirlər.



Ümumi və yaxud baş menecment təşkilatın fəaliyyətinin bü­töv­lükdə, yaxud onun müstəqil təsərrüfat halqalarının (profit-mərkəzlərin) idarə edilməsindən ibarətdir.

Funksional və ya xüsusi menecment təşkilatın, yaхуд onun hal­qa­larının, məsələn, innovasiya fəaliyyətinin, işçi heyətinin, marketinqin, maliyyənin və s. idarə edilməsindən ibarətdir.

İstənilən təşkilatda ümumi və funksional menecment üzvi vahid­lik­dədir, onlar kommersiya menecmentinin bütov bir sistemini təşkil edirlər. Onların nisbəti və bir-birlərini tamamlaması təşkilatın formal st­ruk­turunun üstünlük təşkil edən tipini müəyyən edir.



Məzmun əlamətinə görə: normativ, strateji və operativ menec­men­ti ayırırlar.

Normativ menecment təşkilatın fəlsəfəsinin, onun sahibkarlıq si­ya­sətinin işlə­nil­mə­­sini və reallaşdırılmasını, təşkilatın bazarın rəqabət oyu­нundakı mövqeyinin müəy­yən olunmasını və ümumi strateji niy­yət­lərinin formalaşdırılmasını nəzərdə tutur.

Strateji menecment strategiyalar dəstinin işlənilməsini, onların vaxt ərzində bölüşdürülməsini, təşkilatın müvəffəqiyyət potensialının for­ma­laşdırılmasını və onların həyata keçirilməsi üzərində strateji nəzarətin təmin olunmasını nəzərdə tutur.

Operativ menecment təşkilatın qəbul olunmuş inkişaf stra­te­gi­ya­sı­nın praktiki reallaşdırılmasına yönəldilmiş taktiki və operativ tədbirlərin işlənilməsini nəzərdə tutur.

Kommersiya menecmentinin obyektləri və növləri


MÜƏSSİSƏ




Struktur vahidləri (profit-mərkəzlər)










İnnovasiyalar

-

İnnovasiya menecmenti










A




İşçi heyəti

-

Fərd menecmenti
















Təchizat

-

Təchizat menecmenti
















İstehsal

-

İstehsal menecmenti










B




Satış

-

Marketinq menecmenti
















Keyfiyyət

-

Keyfiyyət menecmenti
















Maliyyə

-

Maliyyə menecmenti










C




Xarici iqtisadi əlaqələr

-

Beynəlxalq menecment
















Ekologiya

-

Ekoloji menecment




Ümumi (baş) menecment Funksional (xüsusi) menecment


Kommersiya мenecmentinin funksiyaları idarəetmə fəaliyyətinin spesifik növləri­nin sabit tərkibini müəyyən edir ki, bunlar da məq­səd­lərin, hərəkətlərin və yaxud onla­rın tətbiq obyektlərinin həmcinsliyi ilə xarakterizə olunur.

Kommersiya мenecmentinin metodları – təşkilatın effektiv inki­şa­fının təmin olunması məqsədilə müxtəlif idarəetmə məsələlərinin həllinin qayda və proseduraları sistemindən ibarətdir.

Kommersiya menecmentinin metodları idarəetmənin intuitiv xarakterini aşağı salmağa imkan verir, müəssisədə idarəetmə sisteminin qurul­masında və fəaliyyət göstərməsində qayda yaradılması, əsas­lan­dı­rılması və effektiv təşkil olunmasını təmin edir. Menecmentdə bütün fəa­liyyət dairələrində (istehsal, ticarət, təhsil və s.) tətbiq olunan həm ümumi metod və fəndlərdən (məsələn, ekspertizalar, ideyaların törəməsi (gene­ra­si­ya olunması), idarəetmə qərarlarının qiymətləndirilməsi), müəyyən bir sahənin spe­si­­fikliyini əks etdirən xüsusi metodlardan (innovasiya, ma­liyyə, fərd menecmenti və s.) istifadə olunur.

Cədvəl 1.2

Strateji və operativ kommersiya menecmentinin

müqayisəli xarakteristikası



Əlamət

Kommersiya mеnеcmеntinin növləri

Strateji

Operativ

  1. İyerarxiya səviyyəsi

Üstün olaraq кommersiya menecmentinin ali səviyyəsi

Kommersiya menecmentinin bütün səviyyələri, daha çox orta səviyyəyə istinad olma

  1. Qeyri-müəyyənlik

Yüksək dərəcə

Aşağı səviyyə

  1. Problemlərin növləri

Üstün olaraq strukturlaşdırılmamış

Əsasən yaxşı struktura malik olan

  1. Vaxt dairəsi

Uzunmüddətli, bəzən qısa və ortamüddətli dövrə vurğulanma

Qısa və ortamüddətli dövrə vurğulanma

  1. İnformasiyaya tələbat

Daha çox xarici

Əsasən daxili

  1. Alternativlər

Alternativlərin spektri genişdir

Alternativlərin spektri məhduddur

  1. Həcm

Daha vacib problemli struktur sahələrində və bölmələrdə cəmləşir

Müəssisənin və onun bölmə­lə­ri­nin bütün istiqamətlərini əhatə edir

8. Təfsilatlaşma dərəcəsi


İriləşdirilmiş işlənilmə


Detallaşdırılmış işlənilmə


Cədvəl 1.2.-dən göründüyü kimi kommersiya menecmenti özünün strateji və operativ növlərinə bölünməklə müxtəlif əlamətlərdən (iyerarxiya səviyyəsi, qeyri-müəyyənlik, mövcud ola problemlərin növləri, vaxt dairəsi, informasiyaya olan tələbat, alternativlər, görülən işlərin həcmi, təfsilatlaşma dərəcəsi) asılı olaraq hər bir səviyyədə müxtəlif hərəkətləri yerinə yetirir.



II FƏSİL. KOMMERSİYA MÜƏSSİSƏSİNDƏ İDARƏETMƏ PROSESLƏRİNİN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ YOLLARI

: application -> uploads -> 2016
2016 -> Təqdimatların hazırlanması (Powerpoint, Word, Excel)
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> «magиstratura mяrkяzи»
2016 -> Övlяt иqtиsad unиversиtetи «magиstratura mяrkяzи» Abbasov Cavid Sadiq o
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> İmtahanın keçiriləcəyi tarix «15» may 2016-cı il Otaq 412
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ
2016 -> 2016-cı il Otaq 412 Sıra№-si
2016 -> AZƏrbaycan respubl kasi təhs L naz rl y azərbaycan döVLƏt qt sad un vers tet mag stratura m
2016 -> Bayramov Rəşid Mahir oğlu «Dövlətin sosial siyasətinin maliyyə təminatında büdcənin rolu»


1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə