Əlyazması hüququnda Məmmədli Nicat Nizami oğlu (magistrantin a. S. A.) «kommersiya münasiBƏTLƏRİNİN İdarə ediLMƏSİ yollari və onlarin təKMİLLƏŞDRİLMƏSİ»



Yüklə 0.57 Mb.
səhifə5/6
tarix10.07.2017
ölçüsü0.57 Mb.
1   2   3   4   5   6

Ölkənin tarixi, sosial və milli-mədəni xüsusiyyətlərindən asılı olaraq məsuliyyətin bu növləri müxtəlif əhəmiyyətə malikdirlər.



Hüquqi məsuliyyət həm cinayət , həm də mülki xarakter daşıyır.

Cinayət məsuliyyəti cinayətin baş verməsi zamanı yaranır və müqəssirə qarşı məhkəmənin qərarı ilə müəyyən olunan cəza növü ilə dövlət məcburiyyətinin tətbiqini nəzərdə tutur.

Mülki məsuliyyət öhdəlikərin yerinə yetirilməməsi və yaxud lazımi qaydada yerinə yetirilməməsi zamanı yaranır və qanunu pozana qarşı qanunla və yaxud müqavilə ilə müəyyən olunmuş təsir vasitələrinin tətbiqini nəzərdə tutur ki, bu zaman onun üçün əmlak xarakterli iqtisadi cəhətdən əlverişsiz nəticələr: zərərlərin kompensasiyası, dəbbələmənin (cərimə, penya) ödənişi, zərərin ödənilməsi və s. yaranır.

Hüquqi məsuliyyətin təmin olunmasının əsas metodu – rəhbərlərin (vəzifəli şəxslərin) qərarları və hərəkətləri ilə əlaqədar məhkəməyə müraciət edilməsu hüququdur.

Rəhbərlərin məsuliyyətinin daha geniş yayılmış növlərindən biri – inzibati məsuliyyətdir ki, onun reallaşdırılması vasitəsi kimi iyerarxik nəzarət mexanizmi çıxış edir. Təşkilatda məsuliyyət və hesabatlılığın olması, idarəetmə hüququ ilə ifadə olunmuş nüfuz olmadan mümkün deyildir.

Tətbiq olunan cərimə növlərdən asılı olaraq inzibati məsuliyyət:



inzibati (burada təsir forması məzəmmət, töhmət, aşağı vəzifəyə keçirilmə, işdən qovulmadır),

maddi (təşkilatda işləyən əməkdaş, onun günahı nəticəsində dəyən əmlak zərərini ödəməlidir) olur.

Təşkilatın ölçü miqyası və həll olunan problemlərin həcmi. Müəyyən qədər böyük təşkilatlarda menecer iyerarxik pilləkənlə yuxarı qalxdıqca, tabeçiliyində olanların qərarlarına heç olmasa ümumi nəzarət etməyə vaxtı az qalır. Bundan başqa, müasir təşkilat daha dərin ixtisaslaşmanı nəzərdə tutur. Rəhbər isə həmişə ümumiləşdirmə ilə məşğul olmalıdır. Çox vaxt rəhbərin, mütəxəssislər tərəfindən təklif olunmuş qərarı müstəqil olaraq təhlil etməyə lazımi səviyyədə savadı olmur.

Kommunukasiya proseslərinin çatışmazlıqları. İnformasiya ilə mübadilə prosesində tez-tez baş verən dayanmalar da həmçinin iyerarxik nəzarət mexanizmini məhdudlaşdırırlar. Əgər icraçılar qərarların motivləri və qəbul olunması məqsədləri haqqında lazımınca məlumatlandırılmayıblarsa, əgər informasiya kommunikasiya prosesində filtrdən keçirilirsə və yaxud təhrif olunursa, iyerarxik nəzarət o dərəcədə aşağı olur.

Yuxarıda nəzərdən keçirilmış rəsmi (formal) məsuliyyət növlərindən başqa rəhbər həm də qeyri-rəsmi (qeyri-formal) məsuliyyət – mənəvi məsuliyyət, yəni insan münasibətlərinə riayət edilməsi zəruriyyətini də daşıyır ki, bunun reallaşdırılması mexanizmi kimi korporativ mədəniyyət çıxış edir.



Korporativ mədəniyyət kimi təşkilatın bütün üzvləri tərəfindən qəbul edilən qrupvari dəyərlərin, davranış normalarının və fəaliyyət üsullarının məcmusu başa düşülür. Daha çox vaxt ərzində fəaliyyət göstərən təşkilat, müəyyən daxili mədəniyyəti, keçmişi, indiki zamanı və gələcəyi birləşdirən qayda və ənənələr kompleksini formalaşdırır.

Beləliklə, hər hansı bir yazılmamış qaydaları müəyyən edərək, korporativ mədəniyyət, qəbul edilən qərarları müəyyən mənəvi prinsiplər, normalar və ənənələr dairəsi ilə məhdudlaşdırır və bununla da rəsmi nəzarət tərəfindən nəzarət edilə bilinməyənlərə nəzarəti həyata keçirir.

İdarəetmənin səmərəliliyinin artırılması demək olar ki, bütün iyerarxik səviyyələrdəki sahibkarlıq qərarlarının səmərəliliyinə bərabərdir, çünki qərarların qəbul olunması idarəetmə mexanizminin əsas alətini nümayiş etdirir; məhz qərarların işlənilməsində, qəbul edilməsində, təşkil olunmasında və yerinə yetirilməyə nəzarətdə həm ayrı-ayrı menecerlərin, həm də bütövlükdə idarəetmə aparatının fəaliyyəti cəmləşmişdir.

Bununla yanaşı, sahibkarlıq fəaliyyətinin səmərəliliyinin müəyyən olunması idarəetmənin çox mürəkkəb və mübahisəli probleminə aid olunur.

İlk əvvəl «sahibkarlıq fəaliyyətinin səmərəliliyi» ifadəsini ona mahiyyətcə yaxın olan «idarəetmənin səmərəliliyi» və «idarəetmə əməyinin səmərəliliyi» kateqoriyaları sistemində nəzərdən keçirək.

Adətən idarəetmə sisteminin səmərəliliyi idarəetmə obyektinin nəticələri vasitəsilə, onlar da öz növbəsində - qarşıya qoyulan məqsədə çatma dərəcəsindən asılı olaraq müəyyən olunurlar. Belə şəraitda ticarət təşkilatının idarə edilməsinin qiymətləndirilməsi malların və yaxud xidmətlərin satış həcmləri, əldə olunmuş mənfəət, əmək məhsuldarlığı, rentabellik səviyəsi və s. bu kimi göstəricilər vasitəsilə müəyyən olunur. Lakin bu metod, özünün məntiqi əsaslandırılmasına və sadəliliyinə baxmayaraq, bir sıra ciddi nöqsanlara malikdir. Birincisi, idarəetmənin səmərəliliyi istehsalın səmərəliliyi ilə eyni tutulur. Eyni cür texniki-iqtisadi nəticələr idarəetmənin müxtəlif təşkil olunma səviyəsində əldə oluna bilərlər, buna görə də idarəetmənin hər bir konkret sisteminin (və ya onun bölmələrinin və ayrı-ayrı işçilərinin) səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi heç də həmişə mümkün olmur. İkincisi, bu cür yanaşma zamanı vaxt amili – idarəetmə təsiri ilə onun nəticəsi arasında olan müəyyən vaxt laqı (məsələn, qərar bir rəhbər tərəfindən qəbul oluna bilər, onun müəyyən vaxtdan sonra yaranacaq müsbət nəticəsi isə digər şəxs tərəfindən istifadə oluna bilər) nəzərə alınmır.

«Sahibkarlıq qərarlarının səmərəliliyi» məvhumu onun reallaşdırılmasından tədric olunmuş şəkildə nəzərdən keçirilə bilməz (onun keyfiyyətindən fərqli olaraq). Qərarın səmərəliliyi onun mütləq düzgünlüyündə deyil, onun ardıcıl və vaxtında yerinə yetirilməsində, qarşıya qoyulmuş məqsədlərə çatmasındadır. Deməli, sahibkarlıq qərarlarının səmərəliliyi həm qərarların keyfiyyəti ilə, həm də onların həyata keçirilməsi keyfiyyəti ilə şərtləndirilir.

İdarəetmə təcrübəsi göstərir ki, heç də bütün qəbul olunan qərarlar müəyyən olunmuş müddətdə yerinə yetirilirlər (bir sıra məlumatlara görə onların qəbul olunmuş qərarların ümumi sayında xüsusi çəkisi 30%-dək təşkil edir). Bundan başqa, həyata keçirilmiş qərarların bir hissəsi nəzərdə tutulan nəticələri vermirlər, yəni onlar lazımınza səmərəli olmurlar. Rəhbərlərin özlərinin ekspert qiymətləndirilməsi göstərir ki, təcrübədə belə qərarlar 25%-dən az deyildir. Bu cür halın əsas səbəbləri nədən ibarətdir? Aydındır ki, bu – həm tam olmayan informasiyadan yaranan qərarın özünün nöqsanlı olması, qərar qəbul edən şəxslərin (QQŞ) səriştəsinin aşağı olması və yaxud alternativlərin dərindən işlənilməsinə vaxtın azlığı, həm də qərarın yerinə yetirilməsinin pis təşkil olunması və ilk əvvəl lazımi razılaşmaların və nəzarətin olmamasıdır.

İdarəetmə qərarlarının səmərəliliyi bir sıra amillərin təsiri ilə müəyyən olunur və bu, qərarların işlənilməsinin və həyata keçirilməsinin müxtəlif mərhələlərində özünü biruzə verir. Bütövlükdə isə onlardan ən əsasları – qərarı qəbul edənin səriştəsi və iş təcrübəsi; qərar qəbul edən şəxsin (QQŞ) məlumatlanma dərəcəsi; qərarların işlənilməsi prosesində kollegiallıq dərəcəsi; nəzarətdə olan qərarların xüsusi çəkisi; qərarı işləyib hazırlayan rəhbər işçilərin və mütəxəssislərin həmin qərarların reallaşdırılmasında birbaşa iştirakı; icraçıların motivləşdirilməsi; rəhbər işçilərin qərarların nəticələrinə görə məsuliyyətinin dərəcəsi və xarakteri.

Eyni cür məqsədlərin müxtəlif məsrəflərlə əldə olunmasını nəzərə alsaq, onda qərarın səmərəliliyinin əsas meyarı kimi onun reallaşdırılmasından əldə olunan səmərinin (məqsədə nail olma dərəcəsi ilə ifadə olunmuş) qərarın işlənilməsi və onun həyata keçirilməsi məsrəflərinə ilə ifadə olunmuş nisbət çıxış edir. Lakin, iş onunla mürəkkəbləşir ki, bir çox vacib qərarların qəbul olunması (məsələn, daha çox perspektivə malik olan innovasiya layihələrinin, sərmayə (investisiya) qoyulan obyektin və yaxud elmi-tədqiqat və təcrübə-konstruktor işləmələrinin əsas istiqamətlərinin seçilməsi) bir deyil, çoxmeyarlı qiymətləndirməni tələb edir vəbuna görə də sahibkarlıq qərarının səmərəliliyi vahid göstərici ilə ifadə oluna bilməz.

Belə olan hallarda təcrübədə tez-tez səmərəliliyin qiymətləndirilməsinin «məsrəflər-mənfəət» metodunu tətbiq edirlər ki, bu zaman səmərə miqdarca məsrəf vahidinə əldə olunan mənfəətlə xarakterizə olunur. Başqa sözlə, «mənfəət» - əsas tərkib ölçüsüdür və o, əhəmiyyətləri eyni olmayan müxtəlif cinsli səmərə növlərinin toplanması vasitəsilə yaranır. Buna görə də bu metodun praktiki tətbiqinin əsas şərti, «mənfəəti» təşkil eləyən müxtəlif elementləri toplamaq imkanının olması və «mənfəəti» təşkil eləyən müxtəlif elementlərin payının dərəcəsini xarakterizə edən əmsalların ölçüsünün tapılmasıdır.

Bu problem həll olunduqdan sonra, vəzifə son dərəcə sadələşir. Mənfəətin Pi və tələb olunan məsrəflərin Ci ölçülərini tapdıqdan sonra, qərarın hər bir Ai alternativi üçün mənfəətin məbləğinin məsrəflərin vahidinə olan nisbətini xarakterizə edən Pi/Ci tapmaq olar.

XXI əsrin astanasına qədəm qoyan Azərbaycan bazar iqtisadiyyatının bütün istiqamətləri üzrə sosial-iqtisadi inkişafın artım templərinə nail olmaqdadır.

Şək. 3.3.1. İdarəetmə qərarlarının səmərəliliyinin artırılmasının əsas amilləri



İdarəetmə qərarlarının səmərəliliyi

Qərar qəbul edən şəxslərin (QQŞ) səriştəsi və təcrübəsi

Qərarların işlənilmə keyfiyyəti

Qərarların həyata keçirilməsinin səmərəliliyi



Qərar qəbul edən şəxslərin (QQŞ) məsuliyyətinin dərəcəsi və xarakteri



QQŞ-in məlumat-landırılma dərəcəsi



Qərarların kollegial-lıq dərəcəsi

QQŞ-in qərarların yerinə yetirilməsində birbaşa iştirakı

İcraçı-ların motiv-ləşdiril-məsi

Nəzarətdə olan qərarların xüsusi çəkisi


Şəkil 2.7. İdarəetmə qərarlarının səmərəliliyinin müəyyən olunması yolları




NƏTİCƏ VƏ TƏKLİFLƏR
İdarəetmə sistemi müasir dövrdə xüsusi əhəmiyyət daşımağa başlamışdır. Bötüvlükdə müəssisənin və o cümlədən, kommersiya fəaliyyətinin idarəedilməsi, bazar münasibətlərində ən aktual problemlərdən biridir. Bazarın qloballaşması prosesi və ticarətin inteqrasiya olunma prosesləri, iqtisadiyyatda öz yerini tapmaq istəyən və artıq mövcud olanları sıxışdırıb onların yerini və eyni zamanda bazarda öz payını tutmağa can atanlar ticarətdə çoxlu sayda yeni formatların yaranmasına təkan vermişlər. Bu mübarizədə tab gətirib dayanmaq effektiv idarəetmə olmadan qeyri-mümkündür.

İdarəetmə prosesində mühüm vəzifələrdən biri kommersiya işində keyfiyyət səviyyəsinə nail olmaqdan ibarətdir ki, müasir dövrdə kommersiya fəaliyyətinin müəssisənin fəaliyyətinin effektivliyinə təsir dərəcəsi get-gedə daha böyük əhəmiyyət daşıyır. İdarəetmə məsələlərinin genişləndirilməsi, ticarət müəssisələrinin idarəedilməsinin yeni üsul və metodlarının işlənib hazırlanması tələbatı yaranmışdır. Вununla əlaqədar olaraq, kommersiya fəaliyyətinin idarəedilməsinin təkmilləşdirilməsi yollarının daimi olaraq axtarılması lazımdır.

İdarəetmənin artmaqda olan rolunu şərtləndirən amillərə aşağıdakıları aid eləmək olar:


  • idarəetmə kadrlarının sayının artımı; bu, onların işinin təşkilinə və hazırlığına olan tələbləri artırır;

  • ictimai istehsalın miqyaslarının artımı, təsərrüfat əlaqələrinin mürəkkəbləşdirilməsi; bu, kommersiya fəaliyyəti, bölgü, mübadilə və istehlak proseslərinin əlaqələndirilməsini yaxşılaşdırmağı tələb edir;

  • beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi və mürəkkəbləşdirilməsi;

  • bazar münasibətlərində təsərrüfatçılıq metodlarının dəyişilməsi və bu da müəssisənin bütün səviyyələrində idarəetmə sisteminin köklü surətdə yenidən qurulmasını tələb edir;

  • elmi-texniki tərəqqi;

  • şəxsiyyətə pərəstişi aradan qaldırılması, ictimai həyatda durğunluq ilə bağlı olan mənəvi-siyasi aspektlər, işçilərin maddi və mənəvi maraqlarının artırılması və s.

İstehsalın mürəkkəbləşməsi ilə yanaşı idarəetmə xüsusi bir kateqoriyaya çevrilərək daha çox iştirakçıları özündə cəmləşdirə bilmişdir.

Bazar iqtisadiyyatının qanunlarına və kateqoriyalarına əsaslanan kommersiya fəaliyyətinin idarəedilməsinin nəzəri əsaslarının tədqiq olunması və onların praktiki olaraq tətbiqi kommersiya işçilərinə, malgöndərənlərlə malların alıcıları arasındakı qarşılıqlı təsərrüfat əlaqələrini nizamlamağa, kommersiya risklərini qabaqcadan görməyə və onları azaltmağa, istehsalçıları alıcı tələbini nəzərə alınmaqla malların istehsalına yönəldilməsinə imkan verir.

Ticarət müəssisəsinin idarəedilməsi bir sıra xüsusiyyətlərə malkdir və bunlar da kommersiya-texnoloji proseslərin spesifikliyi ilə feyil, həmçinin bu proseslərin genişlənməsi ilə şərtlənmişdir. Belə ki, proqnozlara uyğun olaraq ticarət müəssisələrinin kommersiya strukturları tərəfindən yerinə yetirilən fuknsiyaların genişləndirilməsi üçün şərait yaradılacaqdır (xüsusilə də servis xidmətləri sahəsində).

Məsələn, kommersiya-vasitəçilik fəaliyyətinin təmərküzləşməsi prosesinin baş verməsi nəticəsində sistemdə fəaliyyət göstərən və qarışıq mülkiyyət formasına malik olan ən iri topdansatış müəssisələrin tədavül sferasında sayı sayı artacaq, satış həcmlərinin azalması dayanacaq, anbar mal dövriyyəsi artacaqdır. Topdansatış ticarət təşkilatları mal yeridilişində orta (aralıq) həlqədirlər, lakin onlar, bazarın konyunkturu haqqında ən çox informasiyaya malikdirlər və topdansatış müəssisənin kommersiya fəaliyyəti istehsal və istehlaka əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə bilərlər. О, bazarın tələblərinə uyğun olaraq malların və xidmətlərin istehsalının və satışının inkişafına istiqamətlənmişdir. Bir tərəfdən, topdansatış müəssisələrin kommersiya xidmətləri tələbin dəyişməsi meyllərini öyrənirlər və istehsalçıları, satış üçün daha perspektiv olan malların istehsalına və satışına istiqamətləndirirlər. Digər tərəfdən, оnlar istehlakçılara fəal surətdə təsir göstərərək yeni mallara olan tələbin artmasına şərait yaradırlar. Bu da, mal istehsal edən zəncirin bütün həlqələrinin işinə ciddi nəzarəti və əlaqələndirməni təmin eləyən yeni təşkilati formaların yaranmasını şərtləndirir.

Ticarət müəssisələrinin praktiki fəaliyyətində bazarın tədqiq olunmasının kompleks metodlarından istifadə olunması, kommersiya informasiyasının təhlili, təsərrüfat əlaqələrinin effektivliyinin qiymətləndirilməsi vacibdir. Hər bir kommersiya sövdələşməsinin və müəssisənin bütövlükdə kommersiya fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi əsaslandırılmış idarəetmə qərarlarının qəbul olunmasına imkan verir. İdarəetmə qərarlarını işləyib hazırlayarkən, rəhbər, sistemin ayrı-ayrı elementlərinin (o cümlədən, alışları, satışları, işçi heyətinin idarə olunmasını, malgöndərənlərə və alıcılara xidmətin təşkil olunmasını və sairəni) çoxvariantlılığını və qarşılıqlı təsirini nəzərə almalıdır.

İstehlak tələbinin fərdiləşdiləşdirilməsi, ticarət sferasında keyfiyyətcə yeni təşkilati formaların yaradılması zəruriyyətini şərtləndirir ki, bunun da formalaşmasının əsasında müasir menecmentin, marketinqin və bölüşdürücü logistikanın elementlərindən istifadə etməklə ticarət müəssisələrinin kommersiya fəaliyyətinin inkişaf strategiyasının işlənilib hazırlanması və idaredilməsi durur.

Вununla əlaqədar olaraq ticarət müəssisələrinin kommersiya fəaliyyətinin idarəedilməsinin effektivliyinin artırılması məsələləri mühüm tətbiqi əhəmiyyət daşıyırlar.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində müəssisənin kommersiya işi müasir marketinqin prinsiplərinə söykənməlidir. Kommersiya fəaliyyəti bir anlayış kimi marketinq fəaliyyətindən daha genişdir, lakin, onun asılılıq izləri göz qabağındadır: o, özünü malların alışında (ticarət müəssisələri üçün), anbar təsərrüfatının təşkilində, mal partiyalarının satışı prosesində, satışların həvəsləndirilməsində və kommersiya xidmətinin satışdan sonrakı işində özünü göstərir. Lakin, əgər marketinqin ticarət müəssisəsində fəaliyyətini nəzərdən keçirsək, bu zaman o, kommersiya fəaliyyətinin özündən daha əvvəl başlamanır və təkcə onun uğurluluğu atributu olmaqla yanaşı, həm də müəssisənin fəaliyyətinin məqsədlərinin həyata keçirilməsində özünə yer tapan müstəqil struktur bölməsidir.

Lakin vəziyyət onunla çətinləşir ki, kommersiya xidmətlərinin işçiləri heç də hər zaman yüksək ixtisaslı işçilərndən ibarət olmurlar, çox vaxt bu vəzifələri xüsusi bilikələrə yiyələnməmiş kommersiya hissiyatı olayan adamlar tuturlar.

Hazırki dövrdə kommersiya xidmətinin işçiləri marketinq konsepsiyalarına yaxşı yiyələnməklə yanaşı, logistikanın təşkilinə əsas yanaşmaları da bilməlidirlər. Kommersiya üzrə direktor marketinqlə bölüşdürücü logistika arasında funksiyaların bölüşdürülməsini təmin etməyə borcludur ki, bunun köməyi ilə məhsulun fiziki bölüşdürülməsini (satışını) təmin edə bilsin.

Marketinq, idarəetmənin qıvraq, çevik təşkilati formalarını təklif edir. Marketinqin qıvraqlığı bazarın tələblərinin vaxtında nəzərə alınmasında özünü göstərməlidir ki, bunun üçün də əmtəə bazarlarını öyrənmək və proqnozlaşdırmaq, satış reklamını inkişaf etdirmək və təkmilləşdirmək, həmçinin kommersiya fəaliyyətinə innovasiyaları tətbiq etmək, lazım gələndə isə - fəaliyyət profilini dəyişdirmək, kommersiya xidmətlərinin təşkilati strukturlarına dəyişiklər etmək lazımdır.

Kommersiya fəaliyyəti, ticarət müəssisəsinin fəaliyyətinə, birinci növbədə, alqı-satqı proseslərinin idarəedilməsinə yönəldilmiş kompleks yanaşmaya söykənir.

Kommersiya fəaliyyəti özünün əsas anlayışları sisteminə malikdir və onların köməkliyi ilə tədiq olunan kommersiya prosesləri adekvat və tam şəkildə əks oluna bilirlər. Kommersiya proseslərinin və bütövlükdə kommersiya fəaliyyətinin nəticələrinin ümumiləşdirilməsi üçün aşağıdakı anlayışlardan istifadə olunur: sistem, təşkilat, təşkilatın strukturu, məram (missiya), məqsəd, subyektlər və obyektlər və s.

Malların alqı-satqısının və irəlidilməsinin təşkilini alış, satış, mal təchizatı, xidmət və s. bu kimi anlayışlar açıqlayırlar. Kommersiya fəaliyyətinin idarəedilməsində bu anlayışlar ayrıca deyil, bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə, kompleks şəkildə tətbiq olunurlar.

Kommersiya fəaliyyətinin idarəedilməsini ticarət müəssisəsinin idarəedilməsi sistemindən ayırmaq mümkün deyildir, çünki axırıncı həm də texnoloji, iqtisadi və maliyyə fəaliyyəti ilə bağlı olan funksiyaları da yerinə yetirir.

Deməli, kommersiya fəaliyyətinin idarəedilməsi strukturunun qurulması zamanı ticarət müəssisəsinin idarəedilməsinin bütöv sistemini yaradan tərkib elementlərinin qarşılıqlı təsirini nəzərə almaq lazımdır.

Kommersiya fəaliyyəti müəssisənin fəaliyyət göstərməsinin əsası kimi nəzərdən keçirilir və bununla da onun funksiyalarına və idarəetmə sistemlərinə diqqət də artır. Kommersiya fəaliyyətinin idarəedilməsi funksiyalarının məcmusunun reallaşdırılması – idarəetmə prosesinin mahiyyətini əks etdirir. İdarəetmə prosesi mürəkkəbləşdikcə, funksiyalar da çoxalır və onlar diferensiallaşırlar. Deməli, kommersiya fəaliyyətinin idarəedilməsi özünün birbaşa vəzifəsi kimi, kommersiya və texnoloji proseslərə müəyyən nizamlılıq gətirməkdə, bu proseslərdə iştirak edən işçilərin birgə fəaliyyətinin təşkil olunmasında, fəaliyyətdə razılışma və əlaqələndirməyə nail olmaqda görür.

Kommersiya fəaliyyətinin nəzərdən keçirilməsi zamanı onun bazarla qarşılıqlı fəaliyyətdə olan hissəsini, yəni: bazarın rəqabət mühiti şəraitində əmtəə-pul mübadiləsini və real mənfəətin əldə olunmasını ayırmaq məqsədəuyğun olardı. Kommersiya fəaliyyətindən bazar şəraitinin dəyişilməsinə adekvat reaksiya tələb olunur ki, bu da ticarət müəssisəsinin bazarda dayanıqlı vəziyyətinə imkan yaradır. İstehlakçılara yönəldilmə də az olmayan əhəmiyyət daşıyan məqamlardan biridir. İstənilən hər bir mülkiyyət formasından olan ticarət müəssisəsi istehlakçılar üçün və onların hesabına mövcuddur. Buna görə də kommersiya fəaliyyəti alıcıların arzu və sifarişlərinin həyata keçirilməsinə yönəldilməlidir.

Kommersiya fəaliyyəti ticarətdən başqa, malların əmtəə mübadiləsi sahəsində alqı-satqə aktlarının normal həyata keçirilməsini təmin eləyən iş növlərini özündə cəmləşdirir; bunlara – kommersiya fəaliyyəti obyektləri bazarının marketinq tədqiqatı, kommersiya əməliyyatlarının informasiya təminatı, kommersiya fəaliyyətinin dispeçer xidməti, kommersiya müəssisəsinin xarici əlaqələrinin təşkili, həmçinin reklam fəaliyyəti aiddirlər.

Adları çəkilən funksiyalar kommersiya əməliyyatlarının bazisini, əsasını təşkil edirlər. Bunlarla yanaşı, kommersiya proseslərinin normal axarla getməsi üçün funksiyalaar da mövcuddurlar. Bunlar – anbarların işlərinin təşkili, nəqliyyat vasitələrinin optimal parkının yaradılması, kommersiya fəaliyyəti obyektlərinin, həmçinin kommersiya müəssisəsi işçilərinin qorunmasının təmin edilməsi, kommersiya müəssisəsi işçilərinə təşkilati texnikanın tam tərkibinin verilməsi və i.a.

Kommersiya fəaliyyətinin strukturunun tədqiqi, həmçinin onun tərkib hissələrinin xarakteristikası kommersiya fəaliyyəti haqqında bütöv bir sistem kimi təsəvvür formalaşdırmağa imkan verir ki, bu da çoxlu sayda tərkib hissələrindən ibarətdir və onlardan hər biri kommersiya fəaliyyətinin məqsəd və vəzifələrinin reallaşdırılması üçün bərabər əhəmiyyət daşıyır.

Komersiya fəaliyyətinin struktur tərkib hissələrini bilmək onun idarə olunması, perspektivlərinin görüntüsü, güclü və zəif tərəflərin ayrılması, müvafiq kadrların hazırlığı üçün çox vacibdir.

Bir sözlə, kommersiya fəaliyyəti – mübadilə, istehsal, bölgü və tədavül sferalarında həyata keçirilən qarşılıqlı əlaqədə olan proseslərin məcmusudur və bütün funksiyaların yerinə yetirilməsinin xəbərdaredici xarakterinə, əmtəə-pul münasibətlərindən istifadə olunmasına, malların alıcılara doğru çatdırılmasının təmin olunmasına, mənfəət əldə edilməsinə əsaslanır.

Kommersiya fəaliyyətinin idarəedilməsi konsepsiyasının təkmilləşdirilməsini aşağıdakı müddəaları təşkil etməlidirlər:



  1. Kommersiya fəaliyyətinin təkcə ticarət sahəsində cəmləşdirilmiş kimi deyil, qarşılıqlı əlaqədə olan proseslərin məcmusu kimi sistemli şəkildə nəzərdən keçirilməsi.

  2. Ümumi anlayış təşkil eləyən hər bir prosesə – yəni, kommersiya fəaliyyəti onun təşkili nöqteyi-nəzərindən, həmçinin onun idarə olunmasının təşkili nöqteyi-nəzərindən eyni cür diqqətin ayrılması.

  3. Kommersiya fəaliyyətinin xarici və daxili şəraitindən asılı olaraq prosesin hər bir tərkib hissəsinin reallaşdırılması texnologiyalarının yaradılması.

  4. Kommersiya fəaliyyətinə təsir göstərən amillərin daha tam tərkibini əks etdirən imitasiya modellərinin işlənib hazırlanması.

Deyilənlərin xülasəsi kimi qeyd eləmək olar ki, konsepsiyanın bütün müddəaları qarşılıqlı əlaqədə və qarşılıqlı asılılıqdadırlar, onlar qlobal xarakter daşıyırlar.

Kommersiya fəaliyyətinin məzmunu onun idarəedilməsi proseslərini, əsas prosesləri və onun dəstəklənməsi proseslərini özünə daxil edir.

İqtisadiyyatın idarə edilməsinin çevik sisteminin yaradılması bazar münasibətlərinin formalaşdığı bir şəraitdə respublikada mövcud olan vacib iqtisadi vəzifələrdən biri dır. Bu məsələnin həlli bazarın və ticarətin səmərəli fəaliyyətindən çox asılıdır ki, burada son vaxtlar ticarət menecmentinə xüsusi yer ayrılır.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində istehsalın iqtisadi cəhətdən müstəqil həlqəsi üçün lazım olan bazarın konyunkturuna, rəqabət mübarizəsinin şərtlərinə və inkişafın sosial amillərinə həssas reaksiya verən və vaxtında dəyişmə qabiliyyətinə malik olan çevik, təşəbbüskar, iqtisadi idarəetmə sistemi kimi ticarət menecmenti idarəetmənin xüsusi növü kimi nəzərdən keçirilir. Ticarət firmalarının menecmenti idarəetmənin konkret şərtlərinin, yeniliklərin layihə işləmələrinin və inkişafın strategiyasının hərtərəfli təhlilini tələb edir.

Bundan əlavə, qeyd eləmək lazımdır ki, ticarət firmalarının səmərəli fəaliyyəti, müasir iqtisadi şəraitdə onların sabit iş templəri və rəqabət qabiliyyətlilikləri xeyli dərəcədə strateji idarəetmənin səviyyəsi ilə müəyyən edilir.

Firmaya rəqabət mübarizəsində mövcud olmağa imkan verən strateji rəftarın uzunmüddətli perspektivdə əhəmiyyəti xeyli artmışdır. Belə bir şəraitdə bütün ticarət firmaları öz diqqətini təkcə daxili vəziyyətdə cəmləşdirməli deyil, həm də onların əhatəsində baş verən dəyişmələr arxasınca irəliləməyə imkan verən uzunmüddətli mövcudolma strategiyasını işləyib hazırlamalıdırlar.

Strateji idarəetmə - menecmentin ən mühüm tərkib hissəsi olmaqla, onun özəyini, təşkilata sərt rəqabət şəraitində dinamik dəyişən mühitdə mövcud olmağa köməklik edən qərarların axtarışına yönəldilmiş ali rəhbərliyin yaradıcı fəaliyyəti təşkil edir.

Ticarət firmalarının strateji idarəetməsinin xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, burada ətalətlilik proseduraları azdır və yaradıcılıq isə çoxdur, yəni incəsənətin rolu çox böyükdür. Buna görə də strateji idarəetmə nəzəriyyəsi firmanın kommersiya fəaliyyətinin idarə edilməsinin strateji məsələlərinin uğurla həll olunması praktikasının ümumiləşdirilməsi əsasında formalaşır.

Beləliklə, strateji idarəetmə, ali rəhbərliyin bazar rəqabəti şəratində təşkilatı idarə etməsi üzrə fəaliyyəti kimi nəzərdən keçirilir və o, təşkilatın müasir həyat fəaliyyətinin vacib tərkib hissəsidir.

Müasir həyatın xüsusiyyəti, mövcud resurslardan səmərəli istifadə olunmanı və istehlakçı tələblərini keyfiyyətlə ödəməni təmin etmək üçün iqtisadi qarşılıqlı münasibətlər subyektlərindən bazarda baş verən prosesləri dərindən təhlil etməni tələb edir. Sərt rəqabət mübarizəsi şəratində optimal idarəetmə qərarını qəbul etmək üçün ticarət firmaları böyük miqdarda kommersiya informasiyasına malik olmalı və marketinq strategiyasını həyata keçirməlidirlər.

Bazar iqtisadiyyatına keçid ali məktəblər tərəfindən hazırlanan ənənəvi mütəxəssis növlərinə olan tələbi kəskin surətdə azaltmışdır, özü də ərzaq və qeyri-ərzaq malları üzrə ali ixtisaslı əmtəəşünaslara tələb azalmışdır, çünki bir çox ticarət müəssisələri indi universal çeşidli malların satışını həyata keçirirlər, onların keyfiyyəti də sertifikatlarla təsdiqlənir. İqtisadçı-plan işçisi ixtisası tamamilə öz aktuallığını itirmişdir.

İndi daha çox xarici terminologiyadan götürülmüş ixtisas adları – menecerlər, marketoloqlar, auditorlar və s. dəbdədirlər və onların təyinatı ticarət müəssisələrinin və təşkilkatlarının rəhbərləri üçün çox vaxt aydın olmur. Kommersiya strukturların ştat cədvəlində satış üzrə menecerlər, malların alışı üzrə menecerlər, reklam üzrə menecerlər və s. kimi bol-bol vəzifələr meydana çıxmışdır.

Digər tərəfdən, ticarət fəaliyyətinin yeni bazar şərtləri yeni universal tipli kommersiya işçisinin – təşəbbüskar, müstəqil, tədbirli yüksək profilli kommersantın hazırlanmasını tələb edir ki, bu işçi də öz fəaliyyətini yeni iqtisadi şəraitdə uğurla həyata keçirmək qabiliyyətinə malik olmalıdır.[6]

Bazar iqtisadiyyatına keçid, çoxsaylı təşkilati-hüquqi formalı müəssisələrin yaranması, ticarət fəaliyyəti dairəsinə əhalinin çox hissəsinin cəlb olunması, rəqabətin inkişafı, müasir avadanlığın və mütərəqqi texnologiyaların tətbiq olunmasının zəruriliyi, ticarət müəssisələrində kommersiya fəaliyyətinin və texnoloji proseslərin təşkilinə yeni yanaşmanı, şəxsi təşəbbüsün və sahibkarlığın geniş inkişafını şərtləndirmişdir. Bütün bunlar da peşəkarlıq fəaliyyəti mal mübadiləsi ilə bağlı olan mütəxəssislərin hazırlığına yeni tələblər qoyur.







İstifadə olunmuş ədəbiyyat siyahısı


: application -> uploads -> 2016
2016 -> Təqdimatların hazırlanması (Powerpoint, Word, Excel)
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> «magиstratura mяrkяzи»
2016 -> Övlяt иqtиsad unиversиtetи «magиstratura mяrkяzи» Abbasov Cavid Sadiq o
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> İmtahanın keçiriləcəyi tarix «15» may 2016-cı il Otaq 412
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ
2016 -> 2016-cı il Otaq 412 Sıra№-si
2016 -> AZƏrbaycan respubl kasi təhs L naz rl y azərbaycan döVLƏt qt sad un vers tet mag stratura m
2016 -> Bayramov Rəşid Mahir oğlu «Dövlətin sosial siyasətinin maliyyə təminatında büdcənin rolu»


1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə