Entomofaqlari


Tədqiqat zamanı müəllif tərəfindən çəkilən şəkillər



Yüklə 3.59 Kb.

səhifə3/12
tarix29.05.2017
ölçüsü3.59 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

Tədqiqat zamanı müəllif tərəfindən çəkilən şəkillər  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
29 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
30 
V
V
 
 
F
F
Ə
Ə
S
S
İ
İ
L
L
 
 
  
BAŞLICA MEYVƏ ZƏRƏRVERİCİLƏRİNİN 
MORFO-BİOEKOLOJİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ VƏ 
TƏSƏRRÜFAT ƏHƏMİYYƏTİ  
 
Naxçıvan  Muxtar  Respublikasında  çəyirdəkli  meyvə  ağaclarına 
zərərverən  həşəratları  3  qrupa  ayırmaq  olar:  tumurcuq  və  yarpaqlarla 
qidalananlar;  çiçək  və  meyvələrlə  qidalananlar;  gövdə  və  kök  sistemi  ilə 
qidalananlar.  Bağlarda  qeyd  olunan  59  növ  zərərvericidən  24  növü  dominant 
növlərdir  ki,  onların  bioekoloji  xüsusiyyətləri,  bölgə  üzrə  yayılma  sahəsi  və 
təsərrüfat  əhəmiyyəti  öyrənilmişdir.  Aşağıda  onlar  haqqında  geniş  məlumat 
verilir.  Bu  növlərdən  14-nün  təbii  düşmənləri  aşkar  edilmişdir  (cədvəl  6.1). 
Bunlar  aşağıdakılardır:  Meyvə  güvəsi-Yponomeuta  padella  (Linnaeus,  1758), 
Yarpaq  güvəsi-Recurvaria  nanella  (Denis  et  Schiffermüller,  1775),  Zolaqlı 
meyvə  güvəsi-Anarsia  lineatella  Zeller,  1839,  Tumurcuq  fırfırası-Spilonota 
ocellana  (Denis  et  Schiffermüller,  1775),  Qızılgül  yarpaqbükəni-Archips 
rosana 
(Linnaeus, 
1758),  Qızılqarın  kəpənək-Euproctis  (Euproctis) 
chrysorrhoea  (Linnaeus,  1758),  Tək  ipəksarıyan-Lymantria  dispar  (Linnaeus, 
1758),  Gavalı  meyvəyeyəni-Grapholita  (Aspila)  funebrana  Treitschke,  1835, 
Şərq meyvəyeyəni-Grapholita (Aspila) molesta (Busck 1916), Valehedici gö-
zəlçə-Orgyia  (Orgyia)  antiqua  (Linnaeus,  1758),  Yemişan  kəpənəyi-Aporia 
crataegi (Linnaeus, 1758), Gavalı uzunburunu-Involvulus (Involvulus) cupreus 
(Linnaeus,  1758),  Gavalı  mənənəsi-(Hyalopterus  pruni  Geoffer,  1762), 
Kaliforniya çanaqlı yastıcası-Diaspidiotus perniciosus (Comstock, 1881).  
Qeyd  olunan  14  növ  zərərvericidən  bəziləri  yarpaq  və  tumurcuq-
lardan başqa, meyvə və çiçəklərə də ciddi zərər verərək məhsuldarlığın xeyli 
aşağı düşməsinə səbəb olurlar. Bu zərərvericilərin bioekoloji xüsusiyyətləri 
ilə yanaşı fenologiyası, 16 növünün yayılma sahəsi, zərərvermə dərəcəsi və 
təbii  düşmənləri  daha  geniş  öyrənilməklə,  onlara  qarşı  mübarizənin  elmi 
əsasları göstərilmişdir. 
 
5.1. Hyalopterus pruni (Geoffroy, 1762) - Gavalı mənənəsi  
Bərabərqanadlılar (Homoptera) dəstəsinin nümayəndəsidir. Növün 3 
sinonimi  mövcuddur:  Aphis  gracilis  Walker,  1852;  Hyalopterus  phrag-
miticola Schouteden, 1906; Hyalopterus spinarum (Hartig, 1841)[163].  
Bu  zərərverici  bərabərqanadlılar  dəstəsinin  mənənələr  (Aphididae
fəsiləsinə mənsubdur. Gavalı mənənəsinin qanadsız yetkin formaları solğun yaşıl 
rəngdədir və bədəni üzərində uzununa doğru üç tutqun yaşıl zolaq gedir. Mənə-
nənin  başı  uzunsov-ovalvari  formada  olub,  üzəri  ağ  mum  təbəqəsi  ilə  örtül-
müşdür. Döşdə və qarıncıqda iki cərgədə ağ nöqtələr düzülmüşdür. Mənənənin 

 
31 
uzunluğu 2,5-3 mm-dir. Onların qanadlı fərdlərində baş və döş qaradır, muma-
bənzər  boz  təbəqə  ilə  örtülmüşdür.  Qarıncığı  yaşıldır.  Sürfəsi  yetkin  fərdlərdən 
kiçikdir və xarici görünüşlərinə görə onlara bənzəyir. Yumurtası kiçik, qara rəng-
də və  uzunsov  olur. Gavalı mənənəsi  gavalı, şaftalı,  ərik,  badam,  alça və  digər 
çəyirdəklilərə  zərər  verməklə,  muxtar  respublikanın  meyvə  bağlarında  geniş 
yayılmışdır.  Köçəri  mənənədir,  onun  həyatının  bir  hissəsi  qidalandığı  meyvə 
ağacları,  qalanı  isə  qamış  bitkisi  üzərində  keçir.  Bu  zərərvericinin  mayalanmış 
yumurtaları gavalı, şaftalı və ərik ağaclarının tumurcuqlarının kənarlarında,  ya-
xud da qabıq çatlarının arasında qışlayır [24].  
Erkən yazda (martın sonu, aprelin əvvəlində) qışlamış yumurtalardan 
çıxan  sürfələr  yenicə  açılmağa  başlayan  tumurcuqlara  keçərək,  onların 
içərisini sorur. Çəyirdəkli meyvə ağaclarının çiçəklənməsinin sonuna qədər 
yumurtadan  çıxan  sürfələrin  inkişafı  başa  çatır  və  nəsli  davam  etdirən  dişi 
fərdlərə  çevrilir. Bu fərdlər diri  sürfə  doğur. Adətən, birinci  nəsil sürfələri-
nin sayı çox olmur. İkinci nəsildən başlayaraq sürfələrin miqdarı xeyli artır 
və yarpaqlar üzərində koloniyalar halında  yaşayırlar. İyun ayından etibarən 
bu nəslin qanadlı formalarının bir hissəsi qamış bitkisi üzərinə keçib, orada 
yeni  nəslin  başlanğıcını  əmələ  gətirirlər.  Beləliklə,  gavalı  mənənəsi  bütün 
yay  dövründə  həm  meyvə  ağacları,  həm  də  qamış  bitkisi  üzərində  eyni 
vaxtda inkişaf edir. Sentyabr-oktyabr aylarında, qamış bitkisi üzərində mə-
nənənin nəsli davam etdirən fərdləri o qədər də məhsuldar olmur. Onlar bir 
ay yaşama müddətində 10-a qədər yumurta qoyub, sonra ölürlər. Formalaş-
mış  sürfələr  inkişaf  edib,  normal  dişi  fərdlərə  çevrilirlər.  Onlar  erkək 
fərdlərlə  cütləşir,  mayalanır  və  10-12  gün  müddətində  5-ə  qədər  yumurta 
qoyaraq, üzərini mumabənzər kütlə ilə örtürlər. Bu yumurtalar qışlayır.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Hyalopterus pruni - Gavalı mənənəsi  

 
32 
Gavalı mənənəsi çəyirdəkli meyvə ağaclarının ciddi zərərvericisidir. 
Onun qidalanması nəticəsində yarpaqlar bükülür. Belə yarpaqlarda fotosin-
tez  səthinin  sahəsi  kəskin  azalır,  hətta  bəzi  hallarda  yarpaq  və  çiçəklər, 
vaxtından əvvəl kütləvi şəkildə yerə tökülür. Digər tərəfdən aşkar edilmişdir 
ki,  mənənə  qidalandığı  zaman  yapışqanlı  maddə  ifraz  edir.  Bu  maddənin 
üzərində saprofit göbələklər inkişaf edərək çoxalır, budaqları və  yarpaqları 
çirkləndirir.  
Ədəbiyyat  məlumatına  əsasən,  yarpaqlar  üzərində  olan  mənənə 
koloniyaları  arasında  qızılgöz,  parabüzən  və  sirfid  milçəklərinin  sürfələri 
aşkar  edilmişdir.  Bu  faydalı  entomofaqların  sürfələri  kompleks  şəkildə 
mənənələrlə qidalanaraq onların sayını 18-22% aşağı salır [59,131].  
 
5.2.  Myzus  (Nectarosiphon)  persicae  Sulzer,  1776  -  Yaşıl  şaftalı 
mənənəsi  
Növün  44  sinonimi  var:  Siphonophora  achyrantes  Monell,  1879; 
Myzus  asparagophagus  Zhang,  Chen,  Zhong  et  Li,  1999;  Myzus  persicae 
betae;  Siphonophora  calendulella  Monell,  1879;  Myzus  persicae  callae
Aphis  consors  Walker,  1848;  Aphis  convolvuli  Kaltenbach,  1843;  Aphis 
cymbalariae Schouteden, 1900; Phorodon cynoglossi Williams, 1911; Aphis 
deposita  Walker,  1852;  Aphis  derelicta  Walker,  1849;  Aphis  dianthi 
Schrank,  1801;  Myzus  persicae  dubia;  Myzus  persicae  dyslycialis;  Aphis 
egressa  Walker,  1849;  Rhopalosiphum  galeactitis  Macchiati,  1883; 
Rhopalosiphum lactucellum Theobald,  1915;  Myzus  lagerstroemiae  Zhang, 
Chen,  Zhong  et  Li,  1999;  Macrosiphum  lophospermum  Theobald,  1914; 
Macrosiphum  lycopersicella  Theobald,  1914;  Myzus  malvae  Oestlund, 
1886;  Siphonophora  nasturtii  Koch,  1855;  Myzus  papaverisucta  Zhang, 
Chen,  Zhong  et  Li,  1999;  Aphis  particeps  Walker,  1848;  Myzus  pergandii 
Sanderson,  1901;  Myzus  persicae  persicae;  Aphis  persicophila  Rondani, 
1860;  Aphis  persola  Walker,  1848;  Myzus  persicae  portulacella;  Myzus 
persicae  rapae;  Aphis  redundans  Walker,  1849;  Myzus  persicae  san-
guisorbiella;  Myzodes  tabaci  Mordvilko,  1914;  Rhopalosiphum  trilineatum 
Del  Guercio,  1921;  Myzus  persicae  tuberoscellae;  Rhopalosiphum  tulipae 
Thomas,  1879;  Myzus  persicae  vastator;  Myzus  persicae  vulgaris;  Sip-
honophora  calenduella  Williams,  1891;  Phorodon  cyanoglossi  Williams, 
1891;  Aphis  dianthii  Kaltenbach,  1874;  Rhopalosiphum  galactitis  Del 
Guercio,  1900;  Aphis  rapae  variety  laevigata  Riley,  1875;  Myzus  tu-
berosellae Mason, 1940. [164].  
Şaftalı  mənənəsi  köçəri  mənənədir.  Mənənə  iri,  bozumtul-qonur 
rəngdədir.  Arxasında  uzununa,  qara  ziyil  cərgəsi  vardır.  Bu  mənənə  növü 

 
33 
şaftalı, badam, ərik və alça ağaclarının gövdə qabıqlarında böyük topalarla, 
budaqların aşağı səthlərində yaşayır [27].  
Binəcə  qoyan  sürfələrin  inkişafı  martın  sonu  və  aprelin  birinci 
ongünlüyündə  havanın  orta  sutkalıq  temperaturu  15-16°C  olduqda  başa 
çatır. Onların yaşlı fərd mərhələsinə keçməsi üçün 16-30 gün tələb olunur.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Myzus persicae - Yaşıl şaftalı mənənəsi  
İlk  diridoğan  qanadlı  dişilər  may  ayında  inkişaf  edərək,  yay  fəsli 
müddətində artırlar. Onlara sentyabrın sonu və hətta oktyabrın əvvəllərində 
də  rast  gəlmək  olur.  Daimi  növ  olduğuna  görə,  mövsümdən  asılı  olaraq 
bütün  çəyirdəkli  meyvə  bitkilərinin  üzərində  onlara  rast  gəlinir.  Yumurta 
qoyan dişilərdə nəsilvermə qabiliyyəti yüksəkdir. Yumurtaların sayı 13-18-ə 
çatır.  
Onlar yumurtalarını budaqların aşağı tərəflərinə, kölgə düşən yerlərə 
qoyurlar. Bu yumurtaların inkişafı üçün optimal temperatur 25-28°C hesab 
edilir.  Qışlama  dövrü  yumurta  mərhələsində  başa  çatır.  İl  müddətində  8-9 
nəsil verir.  
Şaftalı  mənənəsi  şaftalı  və  badam  ağaclarının  ən  qorxulu  zərərve-
ricisidir. Onun ifraz etdiyi şirənin  əmələ  gətirdiyi  his  göbələyi  bu bitkilərə 
çox  zərər  verir.  Təbii  düşmənlərdən  ikinöqtəli  parabüzəni  və  qızılgöz 
sürfələrini qeyd etmək olar.  
 

 
34 
5.3.  Diaspidiotus  perniciosus  (Comstock,  1881)  -  Kaliforniya 
çanaqlı yastıcası  
Bərabərqanadlılar  (Homoptera)  dəstəsinin  qalxanlı  yastıcalar 
(Diaspidae)  fəsiləsinə  mənsubdur.  Növün  27  sinonimi  mövcuddur:  Aspi-
diotus perniciosus Comstock, 1881; Aonidia fusca Maskell, 1895; Aspidio-
tus  albopunctatus  Cockerell,  1896;  Aonidiella  fusca  Leonardi,  1897;  Aoni-
diella  perniciosa  Leonardi,  1897;  Aspidiotus  andromelas  Cockerell,  1897; 
Aspidiotus  perniciosus  Cockerell,  1897;  Aspidiotus  perniciosus  albo-
punctatus Cockerell, 1897; Aonidiella perniciosa Berlese et Leonardi, 1899; 
Diaspidiotus  perniciosus  Cockerell,  1899;  Diaspidiotus  perniciosus  andro-
melas  Cockerell,  1899;  Aonidiella  andromelas  Leonardi,  1900;  Aspidiotus 
perniciosus  albopunctatus  Fernald,  1903;  Aspidiotus  perniciosus  andro-
melas  Fernald,  1903;  Aspidiotus  perniciosus  Brain,  1918;  Comstockaspis 
perniciosa  Mac  Gillivray,  1921;  Aspidiotus  perniciosus  Thiem  et  Gerneck, 
1934;  Aspidiotus  perniciosus  Borchsenius,  1935;  Quadraspidiotus  perni-
ciosus  Ferris,  1938;  Aspidiotus  fuscus  Ferris,  1941;  Aspidiotus  perniciosus 
Merrill,  1953;  Hemiberlesiana  perniciosa  Lindinger,  1957;  Aspidiotus 
albopunctatus  Borchsenius,  1966;  Aspidiotus  andromelas  Borchsenius, 
1966;  Quadraspidiotus  perniciosus  Borchsenius,  1966;  Aspidiotus  perni-
ciasus  Chou,  1985;  Diaspidiotus  perniciosus  Danzig  et  Pellizzari,  1998 
[165].  
Naxçıvan Muxtar Respublikasında ilk dəfə bizim tərəfimizdən qeyd 
edilmişdir. Kaliforniya çanaqlı yastıcası 1-1,5 mm uzunluqda olub, girdə və 
yastı  formadadır.  Erkəkləri  limonu  rəngdə  olub,  dişilərdən  kiçikdir.  Ön 
qanadları, bığcıqları və ayaqları yaxşı inkişaf etmişdir.  
Cavan  sürfələr  ilk  qidalanma  dövründə  nazik  təbəqədən  ibarət  şirə 
ifraz  edir.  Bu  şirə  sonradan  çanaqcığa  çevrilir.  Birinci  yaşda  erkək  və  dişi 
sürfələr  bir-birindən  fərqlənir.  İkinci  yaşdan  etibarən  erkəklərin  çanağı 
uzanır, dişilərinki isə girdə vəziyyətdə qalır.  
Daxili karantin obyekti sayılan və Naxçıvan Muxtar Respublikasında 
kütləvi  şəkildə  yayılan  Kaliforniya  çanaqlı  yastıcası  polifaqdır  o,  bir  çox 
bitkilərin, o cümlədən alma, armud, gavalı, albalı, gilas, heyva, alça, şaftalı, 
ərik,  badam,  qoz,  nar,  əncir,  yemişan,  tut,  naringi,  limon,  xurma  və  s. 
bitkilərin qorxulu zərərvericisi hesab olunur.  
 
 
 
 

 
35 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Diaspidiotus perniciosus - Kaliforniya çanaqlı yastıcası  
Ədəbiyyat  məlumatlarına  əsasən,  Kaliforniya  çanaqlı  yastıcasının 
vətəni  Çinin  şimali-qərb  hissəsidir.  1870-ci  illərdə  bu  zərərverici  müxtəlif 
vasitələrlə  Kaliforniyaya  keçib  və  orada  meyvə  bağlarına  böyük  zərər  vur-
muşdur. Zərərverici 1930-cu illərdə Avropanın bir sıra ölkələrinə, o cümlə-
dən Macarıstan, Avstriya, Çexiya, Slovakiya, Rumıniya, Yuqoslaviya, Por-
tuqaliya, İtaliya, Fransa və Polşaya keçərək daha geniş ərazidə  yayılmışdır. 
Kaliforniya  çanaqlı  yastıcasına  dünyanın  bir  sıra  başqa  ölkələrində  də  rast 
gəlmək  olur.  Bu  zərərverici  keçmiş  SSRİ-yə  1931-ci  ildə  keçmiş  və  az 
müddətdə, sürətlə geniş ərazilərdə yayılmışdır [145].  
Apardığımız  tədqiqatlara  və  müşahidələrimizə  əsasən,  Kaliforniya 
çanaqlı yastıcasının birinci yaşlı sürfələri qışlayır. Qışlama qalxancıqlar al-
tında  gedir.  Yazda,  aprel  ayının  10-dan  15-dək,  orta  günlük  temperatur 
12°C,  havanın  rütubəti  60%  olduqda  tumurcuqların  şişməyə  başladığı 
dövrdə sürfələr qış yuxusundan çıxır və qidalanmağa başlayaraq inkişaf edir 
və yetkin dişilərə çevrilirlər. 
Cütləşmə may ayının 10-dan 20-dək davam edir. Yetkin dişilər 60-
70  ədəd diri  sürfə  qoya  bilir. Yeni  doğulmuş sürfələr  yaxşı  inkişaf etmiş  3 
cüt  ayağa  malik  olurlar.  Onlar  çanaqlarının  altından  çıxaraq  bitkinin  göv-
dəsinə, budaqlarına, zoğlarına, yarpaqlarına və meyvələrinə daraşıb, onların 
şirəsini  sorurlar.  Qısa  müddətdə  isə  sürfənin  ifraz  etdiyi  mayedən  onların 
üzərində çanaq əmələ gəlir. Bu zaman sürfə hərəkətsiz olur. O, 10-12 gün-
dən  sonra  birinci  dəfə  qabıq  dəyişərək,  ayaqlarını,  bığcıqlarını  və  gözlərini 
itirir, ikinci dəfə qabıqdəyişmə yenə də 10-12 gün davam edir. Sonra yetkin 

 
36 
dişilər əmələ gəlir. Dişilər mayalandıqdan sonra yumurtalar onların bədənin-
də yetişir və diri sürfələr doğulur. Bir nəslin inkişafı 22-26°C temperatur və 
70% rütubətdə 60-62 gün çəkir. Axırıncı nəslin sürfələri qışlayır. Naxçıvan 
Muxtar Respublikasında bir ildə 2 nəsil verir (cədvəl 5.1).  
Kaliforniya  çanaqlı  yastıcası  intensiv  çoxalan  zərərvericidir.  Onlar 
qısamüddətdə  ağaclar  üzərində  külli  miqdarda  toplanıb,  koloniyalar  əmələ 
gətirir. Belə koloniyaların soraraq qidalandıqları gövdə və budaqların qabıq-
ları  çatlayır, zoğlar eybəcərləşir, bəzi  hallarda isə ağac tamamilə məhv ola 
bilir. Zərərvericinin zədələdiyi yarpaqlar tökülür, meyvələr isə qırmızı ləkə-
lərlə örtülür. Aparılmış hesablamalara əsasən, bölgənin Ordubad rayonunda 
şaftalı və gavalı ağaclarının intensiv yoluxması 1-2,5 bal, Şahbuz rayonunda 
1,5-1,8 bal, Şərur rayonunda isə 2 bala çatmışdır.  
Cədvəl 5.1  
Naxçıvan Muxtar Respublikası şəraitində Kaliforniya çanaqlı yastıcasının  
Diaspidiotus perniciosus-un fenologiyası  
 
Tədqiqatın 
aparıldığı 
il və yer  
Aylar  
I  
II  
III  
IV  
V  
VI  
VII  
VIII  
IX  
X  
XI  
XII  
2005  
(Ordubad) 

 
 

 
 

 
+ + +  
+ + +  
+  
- - -  
 
+ + +  
+  
- - -  
- - -  
 
- + +  
+ + +  
+  
- - 

 
 

 
 

 
2006 
(Şahbuz) 

 
 

 
 

 
+ + +  
 
+ + +  
+  
- - -  
 
+ + + 
 

- - -  
 
 
+ + +  
 
 
- - 

 
 
 

 
 
 

 
2007  
(Şərur) 

 
 
 

 
 

 
 

 
+ + +  
+  
- - -  
 
+ + +  
 

- - -  
 
 
+ + + 
 

- -

 
 
 

 
 
 

 
 
Qeyd: 

-qışlayan sürfə, 

-qışlayan imaqo,-sürfə,+imaqo.  
Müəyyən  olunmuşdur  ki,  ağacların  2  balla  yoluxması  nəticəsində 
zoğların  illik  böyüməsi  25%,  3  balla  yoluxma  nəticəsində  50%  və  4  balla 
yoluxması nəticəsində 80% inkişafdan qalır və ağacların məhv olması təh-
lükəsi yaranır. Bununla yanaşı, meyvələrin zərərverici ilə yoluxması üzərin-
də  aparılan  hesablamalar  nəticəsində  aydın  olmuşdur  ki,  1  balla  yoluxmuş 
meyvələrin  çəkisi  10%,  2  balla  yoluxan  meyvələrin  çəkisi  25%,  3  balla 
yoluxanların  çəkisi  50%,  4  balla  yoluxanların  çəkisi  isə  60%  aşağı  düşür. 
Buna ən çox gavalı meyvələrində təsadüf edilir.  
Tədqiqatlara  əsasən,  muxtar  respublikada  Kaliforniya  çanaqlı  yastı-
casının sayının tənzimlənməsində 9 növ entomofaq iştirak edir (cədvəl 6.1). 

 
37 
Bunlardan 2 növü (Aphytis proclia (Walker, 1839), Chilocorus bipustulatus 
(Linnaeus,  1758)  )  daha  fəal  olmaqla  afitis  paraziti  sahibin  birinci  nəslini 
20-22%, ikinci nəslini isə 25-26% məhv edir. Yırtıcı xilokorus isə ilk yaşda 
6-10 yastıca, axırıncı yaş sürfə mərhələsində isə 20-25 yastıca yeyir. Yetkin 
fərd isə 30-35 yastıca məhv edir.  
 
5.4. Tropinota (Epicometis) hirta (Poda, 1761) - Tüklü maralca 
Növün  Epicometis  hirta  sinonimi  mövcuddur  [166].  Sərtqanadlılar 
(Coleoptera)  dəstəsinin  lövhəbığ  böcəklər  (Scarabeidae)  fəsiləsindən  olub, 
qırmızımtıl  ayaqlara  malik  və  qanadüstü  oval  formada  olan  qara  rəngli  bö-
cəkdir. Bədəni və qanadüstü bozumtul pulcuqlarla örtülmüşdür. Bığcıqları göz-
lərlə yan-yana olub, oxlov şəklindədir. Bədəninin uzunluğu 9-12 mm-dir.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Tropinota hirta - Tüklü maralca  
 
Naxçıvan Muxtar Respublikasının meyvə bağlarında geniş yayılaraq 
demək olar ki, hər növ meyvə ağacının tumurcuq və çiçəklərinə ciddi zərər 
verir.  Xüsusilə  ərik,  şaftalı  və  heyvanın  tumurcuq  və  çiçəklərinə  30-35% 
zərər yetirir ki, bu da məhsuldarlığın xeyli aşağı düşməsinə səbəb olur.  
Böcək  imaqo  mərhələsində  torpaqda  qışlayır.  Yazın  əvvəllərində 
(martın  axırı,  aprelin  əvvəlləri)  qışlama  yerlərindən  çıxan  böcəklər,  təzəcə 
əmələ gəlmiş tumurcuqlarla və sonra təzəcə açılmış çiçəklərlə qidalanırlar. Az 
hallarda  yenicə  açılmış  yarpaqlarla  da  qidalanmaları  müşahidə  edilmişdir. 
Qidalandıqdan 8-10 gün sonra cütləşməyə başlayırlar və 6-8 gündən sonra isə, 
may ayının əvvəlində dişi fərdlər yumurta qoymağa başlayır. Hər bir dişi fərd, 
yumurtalar tək-tək olmaqla, 15-20 ədəd yumurta qoyur. Yumurtalar torpağın alt 
(3-5  sm)  qatına  qoyulur.  8-10  gündən  sonra  yumurtalardan  sürfələr  çıxmağa 
başlayır. Sürfə mərhələsi 50-55 gün çəkir. Onlar torpaqda olan bitki qalıqları və 
kiçik canlı orqanizmlərlə qidalanaraq son yaş mərhələsini bitirib, puplaşır. Pup 
mərhələsi 15-20 gün çəkir. Müşahidələrə əsasən, böcək ildə bir nəsil verir. Bəzi 
illərdə hədsiz çoxalaraq müxtəlif növ meyvə ağaclarına ciddi zərər yetirir.  

 
38 
5.5. Capnodis tenebrionis (Linnaeus, 1758) - Qaramtıl qızılböcək  
Növün aşağıdakı 10 sinonimi var: Buprestis moluccensis Voet, 1806; 
Buprestis  naevia  Gmelin,  1788;  Buprestis  tenebrioides  Pallas,  1782;  Bup-
restis tenebrionis Linnaeus, 1761; Buprestis variegata Goeze, 1777; Capno-
dis  aequicollis  Obenberger,  1917;  Capnodis  aerea  Laporte  et  Gory,  1836; 
Capnodis  deglabrata  Obenberger,  1917;  Capnodis  moerens  Mannerheim, 
1837; Capnodis undulata Fleischer, 1917 [167].  
Naxçıvan  Muxtar  Respublikası  faunası  üçün  ilk  dəfə  qeyd 
edilmişdir.  Tədqiqat  aparılan  rayonlarda  geniş  yayıldığı  müşahidə 
edilmişdir. N.H.Səmədovun məlumatlarına əsasən, Azərbaycanda Naxçıvan 
Muxtar 
Respublikası 
istisna  olmaqla,  yalnız  meyvə  ağaclarına, 
Z.M.Məmmədov  və  başqaları  tərəfindən  isə  böcəyin  meyvə  ağaclarından 
(ərik, şaftılı, gavalı) başqa meşə ağaclarına da (palıd, ağcaqayın) ciddi zərər 
verdiyi göstərilir [144,116, s. 151-155].  
Qaramtıl  qızılböcəyin  sürfəsi  ağacların  zədələnmiş  köklərinə  və 
gövdəsinə (iyul  ayında)  daha  çox zərər verir  (18-22%).  Böcəklərə ilin  yay 
fəslində daha çox rast gəlinir. May ayında ağacın kök hissəsinə yaxın gövdə 
yarıqlarına  yumurta  qoyurlar,  18-24  gündən  sonra  yumurtalardan  sürfələr 
çıxır və torpağın alt hissəsinə yaxın köklərlə qidalanırlar. Qidalandıqdan bir 
müddət  sonra  sürfələr  qabığın  altında  və  ya  yarıqlarda  barama  içərisində 
puplaşırlar. 10-14 gündən sonra puplardan çıxan böcəklər (mayın axırı, iyu-
lun  əvvəli)  ağacların  yarpaqları  ilə  qidalanırlar.  Müşahidələrə  əsasən, 
böcəklər həm sürfə mərhələsində, həm də imaqo mərhələsində qışlayır.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Capnodis tenebrionis - Qaramtıl qızılböcək  
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə