Entomofaqlari



Yüklə 3.59 Kb.

səhifə9/12
tarix29.05.2017
ölçüsü3.59 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12

6.2.10. Chilocorus bipustulatus (Linnaeus, 1758) 
Növün  Coccinella  bipustulata  Linnaeus,  1758  kimi  sinonimi  var 
[196].  
Naxçıvan 
Muxtar  Respublikasının
  meyvə  bağlarında  gavalı,  ərik  və 
alçaya  ciddi  zərərverən  Kaliforniya  çanaqlı  yastıcasının  bioekoloji 
xüsusiyyətlərini  öyrənərkən,  onun  parazit  və  yırtıcıları  içərisində  afutis 
paraziti  ilə  xilokorus  böcəyinin  sahibin  sayının  tənzimlənməsində  daha 
perspektivli  olduqlarını,  xüsusilə  Coccinellidae  fəsiləsindən  olan  xilokorus 
böcəyinin  (Coleoptera)  geniş  fəaliyyətini  müşahidə  etdikdən  sonra,  onun 
bioekoloji  xüsusiyyətlərini,  fenologiyasını  və  təsərrüfat  əhəmiyyətini 
öyrənməyi qərara gəldik.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Chilocorus bipustulatus  
Böcəklər  nimfa  mərhələsində  (cinsi  yetkinliyə  çatmamış)  ağacların 
qabığı  altında  qışlayırlar.  Gündəlik  orta  temperatur  12-16
0
C,  rütübət  isə 
60% olduqda aprel ayının 12-15-i qışlamadan çıxırlar. Bir neçə gün aprelin 
15-20-dək  qidalandıqdan  sonra  cütləşməyə  başlayırlar.  Cütləşmədən  1-2 

 
106 
gün sonra isə yumurta qoyurlar. Yumurtalarını Kaliforniya canaqlı yastıcası-
nın  məskunlaşdığı  yerlərə-ağacların  nazik  budaqlarına  və  budaqların  üzə-
rində  olan  yarpaqların  alt  qatına  qoyurlar.  Orta  gündəlik  temperatur  15-
18
0
C, rütubət isə 70-75% olduqda yumurtanın inkişaf mərhələsi 12-15 gün, 
sürfə  mərhələsi  24-26  gün,  pup  mərhələsi  6-8  gün  və  imaqo  mərhələsi  isə 
35-40  gün  çəkir.  Bir  nəslin  inkişafı  40-45  gün  çəkir.  Yırtıcı 
muxtar 
respublika 
şəraitində ildə iki nəsil verir.  
Aparılan  tədqiqatlara  əsasən  alınan  nəticələr  göstərir  ki,  böcəyin 
fenologiyası (cədvəl 6.8) ilə sahibin fenologiyası (cədvəl 5.1) arasında sin-
xronluq olduğu üçün, Kaliforniya çanaqlı yastıcasına qarşı aparılan intensiv 
mübarizə  tədbirlərində  arealdaxili  köçürmə  üsulunda  bu  böcəkdən  geniş 
istifadə  edilməsinin  mümkünlüyü  araşdırılmalıdır.  Böcək 
muxtar  respublika
 
bağlarında geniş yayılmışdıır, xüsusilə, Ordubad rayonunda, olduqca böyük 
təsərrüfat əhəmiyyətinə malikdir.  
Cədvəl 6.8  
Muxtar respublika 
şəraitində İkinöqtəli xilokorusun - Chilocorus  
bipustulatus fenologiyası  
Tədqiqatın  
yeri və ili  
Aylar  
I  
II   III   IV   V   VI   VII   VIII   IX   X   XI  
XII  
 
2005  
(Ordubad)  

 

 

 
 

 

 

 
 

 

 

 
+  


 

 

 - 


0  
+  
+  
+  
+  

 

 
+ -  
0  
- 0 
+  
 
++  
+  
+  
+  
+  
+  

 

 

 

 

 

 

 
 
2006 
(Şahbuz)  

 

 

 

 

 

 

 

 

 
+  


 

 

 

-  

0  
+  
+  
+  

 

 
-  
+ -  
0  
- 0 
+  
++  
+  
+  
+  
+  
+  

 

 

 

 

 

 

 
 
2007  
(Babək)  

 

 

 

 

 

 

 

 

 
+  


 

 

 
_  
_  
_  
0  
0  
+  
+  
+  

 

_  
+ -  
0  
- 0  
+  
++  
+  
+  
+  
+  
+  

 

 

 

 

 

 

 
Qeyd: 

 yumurta, - sürfə, 0 pup, + imaqo, 

 qışlayan böcək 

 
107 
Laboratoriya  şəraitində  xilokorusun  sahiblə  qidalanması  müşahidə 
edilərkən  aydın  olmuşdur  ki,  böcəyin  kiçik  yaşlı  sürfələri  4-12,  iri  yaşlı 
mərhələsi  isə  18-20  yastıca  yeyir.  İmaqo  mərhələsi  bir  gün  ərzində  25-30 
yastıca ilə qidalanır.  
 
6.2.11. Calosoma (Calosoma) sycophanta (Linnaeus,1758) 
Bu  yırtıcı  növünün  18  sinonimi  mövcuddur:  Carabus  sycophanta 
Linne,  1758;  Calosoma  azureum  Letzner,  1850;  Calosoma  cupreum  Letz-
ner,  1850;  Calosoma  marginatum  Letzner,  1850;  Calosoma  nigrocyaneum 
Letzner,  1850;  Calosoma  purpureoaureum  Letzner,  1850;  Calosoma 
severum  Chaudoir,  1850;  Calosoma  rapax  Motschulsky,  1866;  Calosoma 
smaragdynum  G.  Rossi,  1882;  Calosoma  Habelmanni  Schilsky,  1888; 
Calosoma  purpureipennis  Reitter,  1891;  Calosoma  corvinum  Heller,  1897; 
Calosoma  prasinum  Vacher  de  Lapouge,  1907;  Calosoma  solinfectum 
Jannichen,  1914;  Callipara  anthracinum  Vacher  de  Lapouge,  1924; 
Calosoma  Lapougei  Breuning,  1927;  Calosoma  nigrosuturale  Jacquet, 
1930; Calosoma nigroaeneum Polentz, 1937 [197].  
Bu  gözəlbədən  böcək  (Coleoptera,  Carabidae)  bir  çox  kənd 
təsərrüfatı  və  meşə  bitkilərinə  zərər  verən  həşəratların  yumurta,  kiçik  yaşlı 
sürfə  və  tırtılları  ilə  qidalanaraq,  onların  sayının  tənzimlənməsində  böyük 
rol  oynayır.  Bədəninin  uzunluğu  30-35  mm-dir.  Qanadüstlüyü  açıq-yaşıl, 
misvari al-qırmızı rəngdədir.  
İmaqo  mərhələsində  torpaqda  qışlayır.  Böcəklər  may  ayında  qışla-
madan çıxırlar, bu vaxt tək ipəksarıyanın  və başqa zərərvericilərin tırtılları 
artıq orta yaş mərhələsində olurlar.  
Qışlama  yerlərindən  çıxan  böcəklər  iyunun  əvvəlində  bir  neçə  gün 
mayalandıqdan  sonra  yumurta  qoymağa  başlayırlar.  Yumurtalar  tək-tək  və 
ya  2-5  ədəd  bir  yerdə  torpağın  2-5  sm  dərinliyinə  qoyulur.  Yumurtanın 
inkişafı  temperaturdan  (22-28
0
C)  asılı  olaraq  4-12  gün  çəkir.  Bir  dişi  fərd 
orta hesabla 100-110 yumurta qoya bilir.  
Yumurtadan çıxan sürfələrin rəngi ağımtıl olur. Onlar torpaqda boru 
şəkilli yuvacıq içərisində 2-3 gün qaldıqdan sonra rəngləri qara və ya tünd-
boz  olur.  Bu  vaxtda  da  onlar  torpaqdan  çıxır  və  qidalanırlar.  Sürfələr  iki 
dəfə  qabıq  dəyişir. Temperaturdan (22-28
0
C) və  qidalanmadan asılı  olaraq, 
sürfələrin  inkişafı  birinci  yaşda  3-4  gün,  ikinci  yaşda  3-5  gün  və  üçüncü 
yaşda  7-10  gün  çəkir.  Sürfənin  ümumi  inkişaf  mərhələsi  15-18  gün  çəkir. 
Üçüncü  yaşda torpağa keçir və orada 8-10  gün  ərzində puplaşır. Beləliklə, 
sürfə mərhələsi 24-28 gün çəkir. B.A. Şapironun [130, s. 71-86] məlumatına 
əsasən sürfə mərhələsi 21-34 gün çəkir. Təbii şəraitdə kalozomanın sürfələri 
üzərində  aparılan  müşahidələr  nəticəsində  qeyd  olunmuşdur  ki,  onların 

 
108 
kiçikliyinə baxmayaraq, cəsarətlə böyük kəpənək və böcəklərin tırtıl, pup və 
sürfələrinə hücum edib onu yeyirlər. Sürfələr ən böyük bir tırtılın bədəninin 
yan  tərəfindən  ağız  qarmaqları  ilə  tutur  və  sancır,  sonra  onun  bədəndaxili 
möhtəviyyatı  ilə  qidalanır.  Qidalanma  ərəfəsində  sürfə  ağız  aparatı  ilə 
sahibin  bədən  daxilini  gəmirə-gəmirə  onu  tamam  yeyir.  Sürfənin  belə 
qidalanma xüsusiyyəti həm də sahibin pup mərhələsi üçün qeyd edilmişdir.  
 Kalozoma yırtıcısının sürfə mərhələsi olduqca acgöz və yeyimcildir. 
Beləki,  bir  sürfə  inkişaf  müddətində  tək  ipəksarıyanın  40-50  tırtılını  məhv 
edir. Qidalanma gündüz və gecələr, hava şəraitinin münasib vaxtında gedir. 
Sürfələr  sahibin  tırtıllarını  axtarıb  tapmaq  üçün  ağacın  20-30  m  hündür-
lüyünə  kimi  çıxa  bilirlər.  Yığılan  materiallara  əsasən,  kalozomanın  sürfə 
mərhələsinin heç bir təbii düşməninə və xəstəliyinə rast gəlinməmişdir.  
Puplaşma  torpağın  15-20  sm  dərinliyində  və  bəzən  ağac  qabığının 
dərin  qatlarında  gedir.  Pupun  uzunluğu  25  mm,  eni  isə  12  mm  olmaqla, 
əvvəlcədən  sürfə  tərəfindən  düzəldilmiş  ipək  borucuq  içərisində  yerləşir. 
Yaşlı fərdlərin pupdan  çıxması  yay aylarına təsadüf etməsinə baxmayaraq, 
onlar  torpaqdan  çıxmır,  elə  orda  da  qışlayırlar.  Kalozoma  böcəyi  ildə  bir 
nəsil verir. Böcəklər 2-4 il yaşayırlar.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Calosoma sycophanta  

 
109 
Onların  fəal  həyat  fəaliyyəti  tək  ipəksarıyanın  böyük  yaşlı  və  pup 
mərhələsinə  düşür.  Bu  vaxt  yaşlı  böcəklərin  hər  biri  bir  sutkada  300-325 
tırtıl  və  pup  ilə  qidalanırlar.  A.I.Voronsovun  məlumatına  görə,  kalazoma 
həyat  fəaliyyətinin  birinci  ilinin  yay  müddətində  tək  ipəksarıyanın  orta 
hesabla  180  böyük  yaşlı  tırtılını  və  105  pupunu  məhv  edir  [87,  s.  51-53]. 
Apardığımız müşahidələrə əsasən, bir kalozoma böcəyi bir mövsüm ərzində 
tək ipəksarıyanın 239 tırtılını yeyir. Onun sürfəsi 14 gündə tək ipəksarıyanın 
50-60 kiçik  yaşlı tırtılını  yeyir. Azərbaycanda kalozoma böcəyi  bir çox zə-
rərverici  ilə  də  qidalanır,  onların  içərisində  ən  çox  üstünlük  verdiyi  tək 
ipəksarıyandır.  Tək  ipəksarıyandan  başqa,  palıd  yarpaqyeyəni,  qış  qarşıla-
yıcısı,  qızılqarın  kəpənək,  həlqəvi  ipəksarıyan  ilə  də  qidalandığı  müşahidə 
edilmişdir.  
 
6.2.12. Dermestes (Dermestes) lardarius Linnaeus, 1758  
Gönyeyən böcək növünün 7 sinonimi var: Dermestes lardarius var. 
conjunctus Reitter, 1887; Dermestes lardarius var. proximus Reitter, 1887; 
Dermestes luganensis Stierlin, 1902; Dermestes laradarius Lepesme, 1950; 
Dermestes  lardarius  var.  atrobasalis  Pic,  1951;  Dermestes  laudarius 
Wajgiel,  1875:  Burakowski  et  al.  1986;  Dermestes  cardarius  Hua,  2002 
[198].  
Bu  gönyeyən  böcək  (Coleoptera,  Dermestidae
muxtar  respublika 
bağlarında  geniş  yayılaraq,  tək  ipəksarıyanın  sayının  tənzimlənməsində 
mühüm rol oynayır. Bədəninin uzunluğu 1,5-12 mm, rəngi tünd qəhvəyi və 
ya  qara  olur.  Qanadlarının  üst  hissəsində  sarı  sarğı  vardır.  Sürfələri  oval 
olub,  oxlovşəkillidir,  uzunluğu  1,5-17  mm-dir.  Çoxillik  tədqiqatlarımıza 
əsasən,  Naxçıvanda  tək  ipəksarıyanın  sayının  tənzimlənməsində  4  növ 
(Dermestes  (Dermestes)  lardarius  Linnaeus,  1758,  Dermestes  (Dermes-
tinus)  undulatus  Brahm,  1790,  Dermestes  (Dermestes)  bicolor  Fabricius, 
1781,  Dermestes  (Dermestes)  ater  De  Geer,  1774  gönyeyən  böcəkdən  ən 
faydalı sayılanı lardarius böcəyidir.  
Aparılmış müşahidə və hesablamalarımıza görə lardarius böcəyi tək 
ipəksarıyanın  topa  halında  olan  yumurtalarının  35-40%  məhv  edir. 
Lardarius gönyeyəni əsasən tək ipəksarıyanın yumurta topasının içərisində, 
ağac  qabığı  altında  qışlayırlar.  Yazda  aprelin  birinci  yarısında  orta  günlük 
temperatur  10-16
0
C  olduqda  qışlamadan  çıxaraq  tək  ipəksarıyanın  yumur-
taları  ilə  qidalanırlar.  Aprelin  18-20-də  aparılan  müşahidələrə  əsasən,  bir 
yumurta topasında 10 ədəd lardarius böcəyinə rast gəlinmişdir. Bir neçə gün 
mayalandıqdan  sonra  tək-tək  və  bəzən  də  topa  halında  yumurta  qoymağa 
başlayır.  

 
110 
Yumurtalar  adətən  ağacın  qabığının  qırış  hissəsinə  və  tək  ipəksa-
rıyanın  topa  halında  yumurtasının  ətrafına  qoyulur.  Hava  şəraitindən  asılı 
olaraq,  yumurtanın  inkişafı  4-12  gün  çəkir.  İyunun  axırı,  iyulun  əvvəli 
yumurtalardan çıxan sürfələr tək ipəksarıyanın təzəcə qoyduğu yumurtalarla 
qidalanmağa başlayırlar. Sahibin bir topa halında olan yumurtaları üzərində 
8-10  lardarius  sürfəsinə  rast  gəlinir.  Sürfələr  bir  topa  yumurtanı  yedikdən 
sonra digər topa  yumurtaya keçirlər və  beləliklə, sentyabr  ayının ortalarına 
kimi  30-35 gün qidalanırlar. Sürfələr 6-7 dəfə  qabıq  dəyişərək inkişaflarını 
başa çatdırıb, ya ipəksarıyanın boş yumurta topasının daxilində, ya da ağac 
qabığının altında pup mərhələsinə keçirlər. Kütləvi puplaşma avqust ayının 
ikinci  yarısında  və  sentyabr  ayının  əvvəlində  baş  verir.  Bir  nəslin  inkişafı 
50-60 gün çəkir [28].  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Dermestes lardarius 
6.2.13. Chrysoperla carnea (Stephens, 1836)  
Adi  qızılgözün  5  sinonimi  var:  Anisochrysa  carnea  (Stephens, 
1836);  Chrysopa  canariensis  Tjeder,  1940;  Chrysopa  carnea  Stephens, 
1836;  Chrysopa  carnea adaptata  Navás, 1934;  Chrysopa  ferganica  Navás, 
1933 [199].  
Adi qızılgöz Naxçıvan 
Muxtar Respublikasının
  rayonlarında  aran  və 
dağətəyi,  qismən  də  dağlıq  hissələrdə  yayılmışdır.  Zərərvericilərin  təbii 
şəraitdə  say  dinamikasını  tənzimləyən  ən  faydalı  və  effektli  yırtıcıdır. 
Meyvə bağlarında ağacların aşağı yaruslarında daha çox nəzərə çarpır [33]. 

 
111 
Axşamlar  elektrik  işığına  çox  həvəslə  cəlb  olunurlar.  Babək  rayonunun 
Zeynəddin, Sirab və Şıxmahmud, Ordubad rayonunun Aza, Dəstə və Unus, 
Şahbuz  rayonununun  Keçil,  Kükü,  Şərur  rayonunun  Dəmirçi  və  Siyaqut 
kəndlərində  stasionar  təcrübələr  vasitəsi  ilə  bu  yırtıcı  qızılgözün  bioekoloji 
xüsusiyyətlərinə  və  təsərrüfat  əhəmiyyətinə  dair  çoxlu  müşahidələr 
aparılmış və aşağıdakı məsələlər öyrənilmişdir. Adi qızılgözün yaşlı fərdləri 
(imaqo)  ağımtıl-yaşıl  rəngdə  olub,  meyvə  bağlarında  may  ayından 
başlanmış  oktyabr  ayına  kimi  çoxalaraq  zərərvericiləri  məhv  edir.  Bu 
faydalı  yırtıcının yumurta və sürfələrinə ən çox ərik, alça, gavalı və şaftalı 
ağaclarının yarpaqlarında rast gəlmək olur. Ən çox mənənələrlə qidalanırlar. 
İmaqo  mərhələsi  axşamlar  elektrik  işığından  toplanılmışdır.  Belə  ki,  iyun 
ayının  2-də  axşam  saat  23
00
  dan  24
00-
dək  (bir  saat  müddətində)  16  ədəd, 
03.06.2006-cı  il  tarixdə  isə  22
00
-dan  24
00
-dək  20  ədəd  adi  qızılgözün  yaşlı 
fərdləri  tutulmuşdur.  2006-cı  ilin  iyun  ayının  6-da  Zeynəddin  kəndində 
həyətyani  sahədə  olan  ərik  ağacından  tutulmuş  bir  ədəd  dişi  qızılgöz  elə 
həmin  gün  25  ədəd  yumurta,  ikinci  gün  20  ədəd,  üçüncü  gün  isə  8  ədəd 
yumurta  qoymuşdur.  İyunun  18-də  tutulmuş  qızılgöz  isə  65  ədəd  yumurta 
qoymuşdur.  Ordubad  rayonunun  Əndəmic  kəndində  şaftalı  ağacından 
28.07.2006-cı il tarixdə tutulmuş imaqo qızılgöz 30.07.2006-cı il tarixədək, 
üç  gün  müddətində  105  yumurta  qoymuşdur.  Alça  ağacından  tutulmuş 
imaqo isə həmin vaxtda 115 yumurta qoymuşdur. Qızılgözlər yumurtalarını 
ən çox mənənə topaları olan sahəyə qoyurlar ki, burada yumurtalardan çıxan 
sürfələr  bol  qida  ilə  təmin  olunurlar.  31.07.2006-cı  il  tarixdə  ərik  ağacı 
yarpağı  üzərində  hesablama  apararkən  aydın  olmuşdur  ki,  5  qızılgöz 
yumurtasından təzəcə çıxmış sürfələr 3 saat müddətində 100 mənənədən 26 
mənənə ilə qidalanmışlar.  
2005-ci  ildə  Ordubad  rayonu  bağlarında  çəyirdəkli  meyvə  ağacları 
üzərində  müşahidələr  aparılmış  və  adi  qızılgözün  bioekologiyasına  dair 
aşağıdakılar  müəyyən  edilmişdir.  Beləki,  laboratoriya  şəraitində  24-26
0

temperaturda adi qızılgözün yumurta mərhələsinin inkişafı 2-3 gün, sürfənin 
inkişafı 7-10 gün, pup mərhələsinin inkişafı 8-14 gün, bir nəslin tam inkişafı 
isə  17-27  gün  çəkmişdir.  Çöl  şəraitində  isə  tənzif  torbaya  salınmış  budaq 
üzərindəki müşahidələrə əsasən, yumurtanın inkişafı 3 gün, sürfənin inkişafı 
21 gün, pupun inkişafı 9 gün, bir nəslin tam inkişafı isə 33 gün çəkmişdir.  
Ədəbiyyat  məlumatlarına  əsasən,  İsrail  şəraitində  Capnodis 
tenebrionis  sürfələri  daxilində  adi  qızılgözün  yumurta  mərhələsi  3-22  gün, 
sürfəsi  8-51  gün,  pupu  isə  6-18  günə  inkişaf  edir  [139].  Bir  dişi  qızılgöz 
ömrü boyu 500-700 yumurta qoya bilir. Naxçıvan MR şəraitində ildə 7 nəsil 
verir.  Azərbaycanda  və  coğrafi  mövqeyinə  görə  yaxın  ölkələrdə  bu  ento-
mofaq ildə 5-6 nəsil verir.  

 
112 
Adi  qızılgöz  yumurtalarını  ağac  yarpaqlarının  alt  və  üst  hissəsinə, 
çiçək  yanlığına,  gövdə  və  ya  budaqların  üzərinə  qoyur.  Yumurtaların  hər 
birinin 3-4 mm uzunluğunda saplağı olur və bu saplaq substrata yapışdırılır. 
Yumurtalar  əksərən  mənənə  topalarına  yaxın  qoyulur  ki,  onlardan  çıxan 
sürfələr  mənənələrlə  qidalana  bilsinlər.  Müşahidələr  göstərmişdir  ki,  kiçik 
yaşlı  sürfələr  ən  çox  zərərvericilərin  yumurtası  və  kiçik  yaşlı  mənənələrlə, 
iri  yaşlı  sürfələr  isə  müxtəlif  böyüklükdə  olan  kiçik  yaşlı  tırtıllar  və  iri 
mənənələrlə  qidalanırlar.  Sürfələr  3-4  həftə  qidalandıqdan  sonra  axırıncı 
yaşda  pup  halına  keçirlər.  Puplara,  ağ  ipək  kürə  şəklində,  ağacların  qabığı 
altında rast gəlmək olur. Yaşlı fərdlər pupdan çıxdıqdan sonra mayalanırlar 
və  bir  neçə  gün  (2-3  gün)  sonra  isə  yumurta  qoymağa  başlayırlar.  Onların 
əsasən  yaşlı  formaları,  ağacların  qabığı  altında  tək-tək  və  ya  topa  halında, 
hər topada 2-3-dən 50-60-dək qışlayırlar. Yazda aprelin axırı və may ayının 
əvvəllərində  qışlama  yerlərindən  çıxan  yaşlı  fərdlər,  çiçəklərin  şirə  və 
tozcuqları, mənənələrin ifraz etdiyi şirin maye ilə qidalanırlar. Adi qızılgöz 
350-650  ədəd  yumurta  qoymaq  qabiliyyətinə  malikdir.  Meyvə  bitkiləri 
üzərində aparılan hesablamalara  əsasən qızılgözün bir  ədəd sürfəsi  bir  gün 
ərzində  25-30  ədəd,  bütün  həyatı  ərzində  isə  400-850  ədəd  mənənə  ilə 
qidalanır.  Onun  iri  yaşlı  sürfəsi  bir  gün  ərzində  yarpaq  güvəsinin  10-12 
yumurtasını, 5-8 meyvə güvəsi və 2-3  yarpaq güvəsinin kiçik yaşlı tırtılını 
məhv  edir.  Xüsusilə  ərik,  şaftalı  və  gavalı  mənənəsinin  üzərində  daha  çox 
yırtıcılıq fəaliyyəti göstərirlər. Onlar 2 dəfə qabıq dəyişirlər. Birinci qabıq-
dəyişmə 3 gün, ikinci qabıqdəyişmə isə 7 gün çəkir.  
 
Chrysoperla carnea 

 
113 
Bu faydalı yırtıcı şaftalı, gavalı mənənəsinin və digər zərərvericilərin 
azalmasında yüksək dərəcədə fəaliyyət göstərir. Digər tərəfdən isə bağlarda 
zərərvericilərə  qarşı  mübarizədə  yersiz,  səmərəsiz  səpilən  kimyəvi  dər-
manlar  onların  80-90%  məhvinə  səbəb  olur.  Bu  baxımdan  belə  nəticəyə 
gəlmək  olar  ki,  təbiətdə  adi  qızılgözün  qorunub  saxlanmasını  və  zərərve-
ricilərin  sayının  tənzimlənməsində  rolunu  nəzərə  alıb,  sahələrə  səpilən 
dərmanların  sayını  və  dozasını  azaltmaq  və  elmi  əsaslarla  mübarizə  işləri 
aparmaq  məsləhət  görülür.  Digər  tərəfdən  onları  laboratoriya  şəraitində 
çoxaldıb sahələrə buraxmaq yollarını öyrənmək zərərvericilərə qarşı bioloji 
mübarizədə  istifadə  etməyin  mümkünlüyünə  zəmin  yaranır.  Beləliklə,  bağ 
zərərvericilərinin  və  onların  entomofaqlarının  növ  tərkibinin,  bioloji  xüsu-
siyyətlərinin  və  təsərrüfat  əhəmiyyətinin  öyrənilməsi,  entomofaqlardan  zə-
rərli həşəratlara qarşı mübarizə aparılması işində geniş imkanlar yaradır.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
114 
V
V
I
I
I
I
 
 
F
F
Ə
Ə
S
S
İ
İ
L
L
 
 
 
MEYVƏ BAĞLARINDA ZƏRƏRVERİCİ VƏ  
ENTOMOFAQLARIN HƏYAT FƏALİYYƏTİNƏ TƏSİR EDƏN 
EKOLOJİ AMİLLƏRİN ROLU  
 
Bütün  canlı  orqanizmlər  onları  əhatə  edən  mühitlə  sıx  əlaqəlidir, 
mühit onların bütün fizioloji, biokimyəvi və davranış proseslərinə müxtəlif 
təsirlər  gostərir,  başqa  sözlə  onların  həyat  fəaliyyətini  tənzimləyir.  Hər  bir 
orqanizmin özünəməxsus optimal mühit şəraiti vardır. Bununla belə, hər bir 
canlı fərd mühit amillərinin müəyyən hədlər daxilində dəyişilməsi şəraitində 
də yaşamağa tarixən uyğunlaşmış, adaptiv xüsusiyyət qazanmışdır.  
Naxçıvan 
Muxtar  Respublikasının
  meyvə  bağlarında  zərərvericilərin 
və onların təbii düşmənlərinin say etibarı ilə çox və ya az olması onlara təsir 
edən  ekoloji  amillərdən  asılıdır.  Beləki,  istər  zərərvericinin  və  istərsə  də 
onun parazit və yırtıcısının həyat fəaliyyətinə mənfi və ya müsbət təsir edən 
amillər mövcuddur. Onların öyrənilməsi elmi və praktiki əhəmiyyətinə görə 
ən vacib məsələlərdən biridir.  
Aparılmış çoxillik tədqiqat və müşahidələrimiz göstərdi ki, Naxçıvan 
Muxtar Respublikası
nın çəyirdəkli meyvə bitkilərinə zərər verən həşəratların 
və onların təbii düşmənlərinin həyat fəaliyyətinə təsir edən abiotik və biotik 
amillərin rolu danılmazdır.  
 
7.1. Abiotik amillərin rolu 
Müəyyən  edilmişdir  ki,  abiotik  amillərdən  havanın  temperaturu  və 
rütubəti,  güclü  küləklər  və  yağıntıların  miqdarı  həşəratlara  mənfi  və  ya 
müsbət  təsir  edir.  İ.A.Rubçovun  verdiyi  məlumata  əsasən,  fərdin  yaşaması 
və ya məhv olması iqlim və havadan çox asılıdır. Havanın isti keçməsi həşə-
ratların inkişaf müddətini, ölüm tempini, yetkin fərdlərin cinsi məhsuldarlı-
ğını, qidalanmasını və hərəkətlərini müəyyən edir. Yüksək temperaturlarda 
həşəratların embrional və postembrional inkişafı, onların cinsi məhsullarının 
yaranma  tezliyi  bir  qayda  olaraq  sürətlənir.  Belə  hallarda  inkişaf  müddəti 
qısalır  və  onlar  tez-tez  nəsil  verirlər.  Aşağı  temperatur  isə  əksinə  onların 
nəsilverməsini  aşağı  salır,  bəzi  hallarda  məhv  olmasına  səbəb  olur  [31,  s. 
23-34; 114, s. 45-56; 133;134, s. 212-215].  
Meyvə bağlarında aparılan tədqiqatlar nəticəsində aydın olunmuşdur ki, 
muxtar  Respublikanın 
kəskin  kontinental  iqlimi  şəraitində  (qışı  olduqca 
şaxtalı  və  yayı  yüksək  isti)  mənfi  20-22
0
C  temperaturda  entomofaqların, 
xüsusilə 
Zarqanadlılar 
dəstəsinin 
nümayəndələri 
(İxnevmonidlər, 
Brakonidlər,  Xalsidlər  və  Taxin  milçəkləri)  45-50%  məhv  olurlar.  Aşağı 
temperatur  bəzi  zərərvericilərin  (meyvə  və  yarpaq  güvələri,  mənənələr  və 

 
115 
yastıcalar) qışlama müddətində olan  yumurta, kiçik  yaşlı tırtıl  və puplarını 
məhv  edir.  Bununla  yanaşı,  aşkar  olunmuşdur  ki,  zərərvericinin  qışlayan 
mərhələsi  parazitlə  (Copidosoma  varicorne  (Nees,  1834),  Ageniaspis 
fuscicollis  (Dalman,  1820)  və  s.)  yoluxmuşsa,  onda  sahibin  bədənində 
həmin parazitlərin yumurta və embrional mərhələsi də məhv olur. Aşağı və 
yüksək  temperaturlar  bəzi  hallarda  faydalı  həşəratların,  o  cümlədən 
entomofaqların  (parazit və  yırtıcıların) 80-85%  məhv olmasına səbəb olur. 
Zərərvericilərin  və  onların  təbii  düşmələrinin  qışlama  yerləri  öyrənilərkən 
müəyyən edilmişdir ki, entomofaqların qışlama mərhələsi dağətəyi qurşaqda 
başqa qurşaqlara nisbətən daha əlverişli keçir. Bu, dağətəyi qurşağın ağac və 
kol  bitkiləri  (söyüd,  qovaq,  yemişan,  göyrüş,  palıd,  yaşlı  qoz  və  meyvə 
ağacları)  ilə  daha  zəngin  olması  ilə  əlaqədardır.  Belə  qoruyucu  bitki 
zolaqları bağları güclü küləklərdən və şaxtadan qoruyur. Bunun nəticəsində 
bağlarda  entomofaqlar,  eyni  zamanda  müxtəlif  meyvə  zərərvericiləri 
qorunub  saxlanılır.  Düzənlik  və  dağlıq  qurşaqlarda  isə  belə  qoruyucu 
zolaqlar  olmadığından  bağlarda  parazit  və  yırtıcılar,  xüsusilə  minicilər 
soyuqdan, küləkdən məhv olurlar. Sahib-parazit münasibətləri öyrənilərkən, 
müəyyən  edilmişdir  ki,  onların  puplardan  uçuşu  zamanı,  havanın 
temperaturu  40
0
C-dən  yuxarı  və  nisbi  rütubət  35%-dən  aşağı  olduqda 
həşəratların  sayı  bir  qədər  azalır.  Belə  halda,  Pristomerus,  Scambus, 
Brakon, Trichoqramma, Copidosoma, Goniozus və s. kimi effektli parazitlər 
məhv  olur.  Onların  sahibləri  isə  belə  şəraitə  dözərək  öz  zərərverici 
fəaliyyətlərini gücləndirirlər.  
Aparılan  çoxillik  müşahidələrlə  aşkar  edilmişdir  ki,  meyvə  bağının 
mərkəzi  və  kənar  hissələrində  ağacların  zərərverici  ilə  yoluxması  və  bu 
zərərvericilərin də parazitlərlə yoluxma dərəcəsi müxtəlif səviyyədədir. Belə 
ki,  meyvə  bağının  kənar  hissələrində  (burada  nəmişlik  35%-dir)  sahibin 
parazitlərlə  yoluxması  10-15%  olduğu  halda,  bağın  mərkəzində  (nəmişlik 
60%-dir)  yoluxma  40-45%  olmuşdur.  Təcrübələr  və  müşahidələr  əsasında 
müəyyən  edilmişdir  ki,  sahib  və  parazitlər  yaxşı  isidilən,  atmosfer  rütu-
bətliliyi  çox  olmayan  quru  yerlərdə  məskunlaşmağa  daha  çox  üstünlük 
verirlər.  Yay  mövsümündə  (iyun-avqust)  orta  günlük  temperatur  26-28
0
C, 
rütubətlilik  isə  56-60%  olduqda  dağ  qurşaqlarında,  xüsusilə  nəmli  və  nek-
tarlı bitkilər çox olan sahələrdə entomofaqların fəaliyyəti yüksək olur. On-
ların sayı artır. Yüksək və aşağı temperaturların, havanın kifayət qədər rütu-
bətli  olmasının  və  digər  əlverişsiz  hava  şəraitinin  zərərvericilərin  və  ento-
mofaqların inkişafında ləngimələrə səbəb olduğu izlənilmişdir. 

 
116 
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Щаванын температуру
Уч
ан ф
ярдляри
н сайы
S.colobata
B.hebetor
D.armillata
 
 
Şək.7.1. Scambus calobatusBracon hebetorvə Diadegma armillata 
növlərinin uçuş dinamikasının temperaturdan asılılığı. 
 
Ordubad  rayonundakı  dayaq  məntəqəsində  entomofaqlardan  Scambus 
calobatus  (Gravenhorst,  1829),  Bracon  hebetor  Say,  1836  və  Diadegma 
armillata  (Gravenhorst,  1829)  növlərinin  temperaturdan  asılı  olaraq  uçuş 
dinamikası öyrənilmişdir (Şək.7.1).  
Şəkildən  göründüyü  kimi,  22
0
C-dən  30
0
C-yə  kimi  uçuşan  növlərin 
sayı maksimum, 42
0
C-də isə minumum həddə çatır.  


1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə