Ə.Ş. Abdinov, R. F. Mehdiyev, T. X. HÜseynov



Yüklə 1.43 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/10
tarix29.07.2017
ölçüsü1.43 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

 

Ə.Ş.ABDİNOV, R.F.MEHDİYEV,  

T.X.HÜSEYNOV 

 

 

 

 

 

 

 

 

FİZİKİ ELEKTRONİKANIN  

TARİXİ və METODOLOGİYASI 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

BAKI – 2008 

 



 

 

 

Ə.Ş.ABDİNOV, R.F.MEHDİYEV,  

T.X.HÜSEYNOV

 

 

 

 

 

 

 

FİZİKİ ELEKTRONİKANIN 

TARİXİ VƏ METODOLOGİYASI 

 

(dərs vəsaiti

 

 

 

 

 

 

 

 

 

BAKI – 2008 

 



 

 

Elmi redaktor: 

 

fizika‐riyaziyyat elmləri doktoru, prof. Ə.Ş.Abdinov 



 

Rəyçilər: 

 



fizika‐riyaziyyat elmləri doktoru, prof. Ə.X. Muradov, 

 



fizika‐riyaziyyat elmlər doktoru, prof. Y.Q. Nurullayev 

 

 

Abdinov Ə.Ş., Mehdiyev R.F., Hüseynov T.X. 

Fiziki elektronikanın tarixi və metodologiyası. 



Ali məktəblər üçün dərs vəsaiti. 165 s. 

 

 

Kitabda  elektronikanın,  başlıca  olaraq  isə  fiziki  elektronikanın 

yaranma  tarixi  və  inkişafı  mərhələləri  haqqında  xronoloji  məlu‐

matlar,  eləcə  də  bu  elm  sahəsinin  metodologiyasının  əsas  məqam‐

ları  şərh  olunur.  O,  ali  məktəblərin  uyğun  istiqamət  və  ixtisas‐

laşmalar  üzrə  təhsil  alan  magistrantları  üçün  dərs  vəsaiti  kimi 

hazırlansa  da,  ali  məktəb  tələbələri,  aspirantlar,  mühəndis  və  elmi 

işçilər, müəllimlər tərəfindən də istifadə oluna bilər. 

Kitab 165 səhifədən, 55 illüstrasiyadan və 17 adda ədəbiyyatın 

siyahısından ibarətdir. 

 

 

 

 

©

 “...................” nəşriyyatı, 2008

 



 

MÜNDƏRİCAT 

 

 



Giriş ............................................................................................. 5 

 

I fəsil 

FİZİKİ ELEKTRONİKANIN YARANMASI 

 

§1.1.  Fiziki elektronika ilkin mərhələdə .......................................... 7 

§1.2.  Fiziki elektronikanın ikinci inkişaf mərhələsi. 

 

Elektrovakuum lampaları ...................................................... 14 



§1.3.  İlk sənaye lampaları ................................................................ 23 

 

II fəsil. 



TRANZİSTORLAR ELEKTRONİKADA 

 

§2.1. Fiziki elektronikanın üçüncü inkişaf mərhələsi ................... 34 

§2.2. Sahə tranzistorunun yaradılması ........................................... 42 

§2.3. Yarımkeçirici cihazların impuls və rəqəm  

 

texnikasında tətbiqi ................................................................. 48 

 

III fəsil 

İNTEQRAL MİKROSXEMLƏRİN KƏŞFİ. 

MİKROELEKTRONİKANIN İNKİŞAF MƏRHƏLƏLƏRİ 

 

§3.1.  İlk inteqral mikrosxemlər ....................................................... 58 

§3.2.  Mikrotexnologiyanın yaranmasının ilkin şəraiti  

 

və inkişafı.................................................................................. 63 



§3.3. Litoqrafiya ................................................................................. 68 

§3.4. Mikroelektronikanın inkişaf mərhələləri .............................. 74 

§3.5. İndikator və displeylərin mikroelektronikada 

 

tətbiqi ........................................................................................ 75 



 

 


 



IV fəsil  

FİZİKİ ELEKTRONİKANIN YENİ SAHƏLƏRİ 

 

§4.1.  İfrat yüksək tezliklər elektronikası ....................................... 86 

§4.2.  Tunel diodları .......................................................................... 94 

§4.3.  Qann effekti və Qann cihazları.............................................. 99 

§4.4.  Optoelektronika..................................................................... 104 

§4.5.  Kvant elektronikası ............................................................... 127 

 

V fəsil 



ELEKTRONİKA MÜASİR DÖVRDƏ 

 

§5.1.  Fiziki elektronikanın yeni sahəsi – nanoelektronika ........ 138 

§5.2.  Bioelektronika ........................................................................ 146 

 

VI fəsil 



AZƏRBAYCANDA FİZİKİ ELEKTRONİKA 

 

§6.1. Elmi mühitin formalaşması................................................... 150 

§6.2. Əsas istiqamətlər..................................................................... 159 

§6.3. Qeydedicilər ............................................................................ 160 

§6.4. İnfraqırmızı və aşağı temperaturlar elektronikası ............. 162 

 

 

 



Ədəbiyyat ............................................................................... 164 

 



Azərbaycanda  fiziki  elektronikanın  əsasını  qoymuş  və 

onun formalaşıb inkişaf etməsində böyük xidmətləri olmuş 

görkəmli  alimlərin,  sevimli  müəllimlərimiz  akademik 

HƏSƏN  MƏMMƏDBAĞIR  oğlu  ABDULLAYEVIN  90  və 

professor  QAFAR  IBRAHIM  oğlu  ƏFƏNDIYEVIN  85 

illiyinə həsr edirik. 

Müəlliflər

 

 

GİRİŞ 

 

Fiziki elektronika müasir elm və texnikanın ən sürətlə inkişaf 

edən sahələrindəndir. O, müxtəlif cihazlarda fiziki və mühitlərdə 

(bərk  cisimlərdə,  mayelərdə,  qazlarda  və  plazmada)  baş  verən 

elektron  və  ion  proseslərini  öyrənir.  Elektron  cihazlarının  yara‐

dılması və istifadəsi ilə məşğul olan texniki və sənaye elektroni‐

kasının  ideya  əsası  elmin  bu  sahəsidir.  Bütövlükdə  elektronika 

dedikdə məhz bu üç sahə (fiziki elektronika, texniki elektronika 

və sənaye elektronikası) birlikdə nəzərdə tutulur. 

Elektronika  radiotexnika  ilə  sıxı  əlaqədə  inkişaf  edir.  Elm  və 

texnikanın  müxtəlif  sahələri,  o  cümlədən  radioelektronika,  elek‐

tronika  və  radiotexnika  vəhdət  təşkil  edir.  Radioelektronika 

radio  və  optik  tezlik  diapazonunda  dalğaların  və  elektromaqnit 

rəqslərinin  köməyi  ilə  informasiyanın  çevrilməsi,  ötürülməsi  və 

qəbulu  problemləri  ilə  məşğul  olur.  Elektron  cihazları  radiotex‐

niki  qurğuların  əsas  işçi  elementləri  olub,  radio  cihazlarının 

mühüm  göstəricilərini  müəyyənləşdirir.  Həmin  cihazlardan  ra‐

dio  və  televiziya  qurğularında  səsin  yazılması  və  canlandırıl‐

masında, radiolokasiyada, radiomüşahidədə, radioteleidarəetmə‐

də, radioölçmələrdə və digər yerlərdə də geniş istifadə edilir. 

Texnikanın  müasir  inkişaf  mərhələsi  insanların  həyat  fəaliy‐

yətinə  elektronikanın  daha  çox  nüfuz  etməsi  ilə  xarakterikdir. 

Amerika  Birləşmiş  Ştatlarının  statistik  göstəricilərinə  görə  dün‐

yanın  ümumi  sənayesinin  80%‐i  elektron  sənayesinin  payına 



 

düşür.  Elektronika  sahəsində  qazanılan  uğurlar  mürəkkəb  elmi‐

texniki  problemləri  həll  etməyə  imkan  verir.  Məhz  bu  uğurların 

sayəsində  elmi  tədqiqatların  effektivliyi  yüksəlir,  yeni  növ 

maşınlar  və  avadanlıqlar  yaradılır,  effektiv  texnologiya  və  ida‐

rəetmə sistemləri hazırlanır, yeni xassələrə malik materiallar alınır, 

informasiyanın toplanması və işlənməsi prosesləri təkmilləşdirilir. 

Elmi‐texniki  və  istehsalat  problemlərini  əhatə  edən  elektronika  – 

elmin müxtəlif sahələrində qazanılan biliklərə istinad edir. Belə ki, 

elektronika  bir  tərəfdən  digər  elmlər  və  istehsalat  qarşısında 

məsələ  qoyur,  onların  sonrakı  inkişafını  stimullaşdırır,  digər 

tərəfdən  isə  onları  yeni,  keyfiyyətli  texniki  vasitələr  və  tədqiqat 

üsulları  ilə  zənginləşdirir.  Elektronikanın  əsas  elmi‐tədqiqat 

obyektləri aşağıdakılardır: 

1.  Elektronun  və  digər  yüklü  zərrəciklərin  elektromaqnit 

sahəsi ilə qarşılıqlı təsir qanunlarının öyrənilməsi; 

2.  Elektron  cihazlarının  hazırlanmasında  istifadə  edilən  enerji 

çevrilmələri – informasiyanın ötürülməsi, işlənməsi və saxlanması, 

istehsal  proseslərinin  avtomatlaşdırılması,  enerji  qurğularının  ha‐

zırlanması,  nəzarət‐ölçü  cihazlarının  yaradılması  və  təcrübələrdə 

baş verən hadisələrin qarşılıqlı əlaqəsini aydınlaşdırması. 

Elektronikanın  sürətli  inkişafı  nəticəsində  artıq  kvant  elektro‐

nikası,  bərk  cisim  elektronikası,  fotoelektronika,  optoelektronika, 

mikroelektronika,  akustoelektronika,  piroelektronika,  bioelektro‐

nika,  infraqırmızı  dalğalar  texnikası,  krioelektronika,  maqnitoelek‐

tronika  və  s.  kimi  yeni  elmi‐texniki  sahələr  yaranmışdır.  Hazırda 

elektron  cihazlarından  və  elektronikanın  nailiyyətlərindən  insan‐

ların bütün məşğulluq və məişət sahələrində (sənayedə, kənd təsər‐

rüfatında,  tibbidə,  kosmonavtikada,  kibernetikada  və  s.)  eləcə  də, 

fizika,  kimya,  astrofizika,  iqtisadiyyat,  dilçilik,  biologiya,  psixo‐

logiya, arxeologiya və başqa elm sahələrində geniş istifadə olunur. 

 



I FƏSİL 

 

FİZİKİ ELEKTRONİKANIN YARANMASI 

 

§1.1. Fiziki elektronika ilkin mərhələdə 

 

XVIII‐XIX əsrlər elmin sürətlə inkişaf etməsi əlamətləri ilə 

yadda  qalır.  Məhz  bu  illərdə  fizika,  kimya  və  biologiya 

sahəsində  yeni  qanunlar  kəşf  olunmuş,  yeni  cihaz  və  ma‐

şınlar  yaradılmışdır.  Həmin  dövrdə  fizika  elmi  digər  elm‐

lərin  uğurlarından  da  bəhrələnərək  yeni  bir  sahəni  –  fiziki 

elektronikanı yaratmaq mərhələsinə qədəm qoymuşdur. 

Elektrik boşalması. Dünyada ilk dəfə rus alimləri Mixail 

Vasilyeviç  Lomonosov  (1711‐1765)  və  Qeorq  Vilhelm  Rix‐

man  (1711‐1753)  və  onlardan  asılı  olmadan  amerikan  alimi 

Frankel havada elektrik boşalmasını tədqiq etmişlər. 1743‐cü 

ildə  M.V.Lomonosov  «Allahın  böyüklüyü  haqqında  axşam 

düşüncələri»  əsərində  ildırımın  və  şimal  qütb  parıltısının 

elektrik  təbiətli  olması  ideyasını  irəli  sürmüşdür.  Bir  qədər 

sonra  (1752‐ci  ildə)  Frankel  və  Lomonosov  ildırım  maşınının 

köməyi ilə göstərmişlər ki, ildırım və şimşək – havada güclü 

elektrik  boşalmasıdır.  Bununla  yanaşı  aşkar  edilmişdir  ki, 

hətta  ildırım  olmadıqda  da  havada  elektrik  boşalması  baş 

verir. İldırım maşını sadə quruluşa malik olub, yaşayış evində 

qurulmuş  Leyden  bankalarından  ibarət  idi.  Bankalardan 

birinin  qapağı  naqil  vasitəsi  ilə  açıq  havada  yerləşdirilmiş 

metal darağa və ya dəmir milə birləşdirilirdi. 

1753‐cü  ildə  tədqiqat  apararkən  professor  Q.V.Rixman 

dəmir  milə  toxunaraq  ildırım  təsirinə  düşür  və  həlak  olur. 

Sonralar bu istiqamətdə tədqiqatları davam etdirən M.V.Lo‐



 

monosov  ildırım  hadisəsinin  ümumi  nəzəriyyəsini  yarat‐

mışdır  və  həmin  nəzəriyyə  indi  də  istifadə  edilir.  Bundan 

başqa,  M.V.Lomonosov  sürtünən  maşının  təsiri  ilə  havada 

səyriyən boşalmanı da müşahidə edə bilmişdir. 

Sankt‐Peterburq  tibbi‐cərrahiyyə  akademiyasının  akade‐

miki Vasili Vladimiroviç Petrov (1761‐1834) M.V.Lomonoso‐

vun elmi işlərini inkişaf etdirərək, 1802‐ci ildə ilk dəfə olaraq 

(ingilis  fiziki  Devidən  bir  neçə  il  əvvəl)  havada  iki  kömür 

elektrod arasında qövs boşalması hadisəsini müşahidə etmiş 

və  göstərmişdir  ki,  havadan  elektrik  cərəyanı  keçərkən 

elektrik boşalması baş verir. V.V.Petrov öz kəşfini belə təsvir 

edirdi: «Əgər şüşə masanın üzərinə 2‐3 qırıntı ağac kömürü 

qoyub,  onları  naqillər  vasitəsi  ilə  güclü  elektrik  mənbəyinə 

qoşsaq və bir‐birinə yaxınlaşdırsaq, həmin kömür qırıntıları 

arasında  parlaq  (gözqamaşdırıcı)  ağ  işıqlanma  (alov) 

yaranacaq  və  bu  alovun  təsirindən  kömürlər  yanacaq». 

V.V.Petrovun  elmi  işləri  rus  dilində  dərc  olduğuna  görə, 

onlar xarici ölkə alimləri üçün əlçatmaz idi. Rusiyada həmin 

dövrdə  elmi  işlərə  bir  o  qədər  maraq  göstərilmədiyindən 

həmin işlər tezliklə unudulmuşdu və məhz bu səbəbdən də, 

sonralar qövs boşalmasının kəşfi ingilis alimi Devinin adına 

yazılmışdır. 

Müxtəlif maddələrin udma və şüalanmasının öyrənilməsi 

alman alimi Plukkeri Hesler borusunu yaratmağa sövq etmiş 

və  o,  1857‐ci  ildə  müəyyənləşdirmişdir  ki,  kapillyar  boruya 

daxil  edilmiş  Hesler  borusu  spektroskopun  obyektivində 

yerləşdirildikdə müşahidə olunan spektr bir‐qiymətli olaraq 

ondakı  qazın  spektrini  verir.  Bununla  da,  Plukker  ilk  dəfə 

olaraq  Balmer  seriyasına  daxil  olan  hidrogenin  üç  xəttini 

aşkar  etmişdir.  Sonralar  Plukkerin  şagirdi  Hittorf  onun 

 

tədqiqatlarını  davam  etdirərək,  1869‐cu  ildə  alovsuz 

boşalmanda  elektrik  keçiriciliyi  haqqında  silsilə  məqalələr 

çap etdirmişdir. 

Hittorfun  və  Plukkerin  işlərinə  əsaslanan  ingilis  alimi 

Kruks isə katod şüalarını kəşf etmişdir. 

Qaz boşalmasının öyrənilməsində ingilis alimi D.Tomson 

(1856‐1940)  elmdə  böyük  sıçrayış  yaratmış,  elektronların  və 

ionların  mövcudluğu  fikrini  söyləmişdir.  Tomsonun  elm 

üçün  ən  böyük  xidməti  isə  Kavendiş  laboratoriyasını 

yaratmasıdır. Bu laboratoriyada qazlarda elektrik boşalması 

tədqiq  edilirdi.  Laboratoriya  Tausent,  Aston,  Ernest  Re‐

zerford  (1871‐1937),  Kruks  və  Riçardson  kimi  məşhur 

tədqiqatçı alimləri yetişdirməklə yanaşı, elektronikanın inki‐

şafına da çoxlu dəyərli töhfələr vermişdir. 

Qövs  boşalmasının  tədqiqi  və  tətbiqi  sahəsində  rus  alim‐

lərinin  də  böyük  xidmətləri  olmuşdur.  Bunların  sırasında 

metalların  qövs  boşalması  ilə  əridilməsi  və  qaynaqlan‐

masının müəllifləri olan Pavel Nikolayeviç Yabloçkov (1847‐

1894),  Çikolev  (1845‐1898),  Nikolay  Qavriloviç  Slavyanov 

(1839‐1896)  qövs  boşalmasından  işıqlandırıcı  vasitə  kimi 

istifadə  edilməsini  göstərən  Nikolay  Nikolayeviç  Bernardos 

(1842‐1905)  kimi  məşhur  ixtiraçı  alimlərin  adlarını  çəkmək 

olar.  Laçinov  və  Mitkeviç  isə  qövs  boşalmasının  tədqiqində 

elmi  işləri  davam  etdirərək  bir  qədər  sonralar  qövs  boşal‐

ması  katodunda  baş  verən  hadisələrin  təbiətini  müəyyən‐

ləşdirmişdir. 



Fotoeffekt.  Stoletov  Aleksandr  Qriqoryeviç  (1839‐1896) 

uzun  müddət  (1881‐1891‐ci  illərdə)  qazlarda  qeyri‐müstəqil 

boşalma  prosesini  öyrənmişdir.  O,  Moskva  Universitetində 

işləyərkən tədqiqatlarını davam etdirmək üçün havada asılı 



 

10 

vəziyyətdə  olan  iki  elektrod  sistemindən  ibarət  hava  elemen‐



tini  yaratmış  və  aşkar  etmişdir  ki,  belə  sistemdə  elektrod‐

lardan birini (katodu) işıqlandırdıqda heç bir kənar gərginlik 

mənbəyi  olmadıqda  da  dövrədə  elektrik  cərəyanı  yaranır. 

A.Q.Stoletov  bu  effekti  aktinoelektrik  effekt  adlandırmış  və 

onu aşağı, həm də yüksək atmosfer təzyiqlərdə öyrənmişdir. 

A.Q.Stoletov  tərəfindən  hazırlanmış  xüsusi  qurğu  təzyiqi 

0,002  Tora  qədər  endirməyə  imkan  verirdi.  Həmin  qurğu 

vasitəsi  ilə,  o,  müəyyənləşdirmişdir  ki,  0,002  Tor  təzyiqdə 

cihazda  müstəqil  qaz  boşalması  baş  verir  və  fotocərəyan 

artdığından  aktinoelektik  effekt  də  güclənir.  Bu  effekt  haq‐

qında A.Q.Stoletov öz təəssüratlarında belə yazırdı: «Aktino‐

elektrik  boşalmalarının  izahını  yekunlaşdırmaq  üçün,  az 

öyrənilən Hesler və Kruks borularında yaranan boşalmalara 

oxşarlığı  nəzərə  almaq  lazımdır.  Mən  yaratdığım  torlu 

kondensatorlara baxdıqca düşünürdüm ki, qarşımda havada 

elektrik boşalması yaranmadan kənar işığın təsiri ilə işləyən 

Hesler borusudur. Hər iki halda elektrik hadisələri bir‐birinə 

oxşardır  və  katod  xüsusi  rol  oynadığından  əriyir.  Aktino‐

elektrik boşalmalarının  tədqiqi  qazlardan elektrik cərəyanın 

keçməsi  proseslərinə  olan  maraqların  artmasına  səbəb  ola 

bilər…»  Sonralar  A.Q.Stoletovun  bu  fikirləri  bütövlükdə 

təsdiqləndi. 

1905‐ci ildə dahi alman alimi Albert Eynşteyn (1879‐1955) 

fotoeffekt hadisəsinin öyrənilməsinə yeni təkan verdi. O, işıq 

kvantları ilə bağlı bir sıra araşdırmalar apardı və müəyyən‐

ləşdirildi  ki,  fotoeffekt  hadisəsi  aşağıdakı  qanunlarla 

xarakterizə olunur: 

1)  Katodun  səthindən  vahid  zamanda  emissiya  olunan 

elektronların sayı, eyni şərt daxilində katodun səthinə düşən 

 

11 

işığın  intensivliyi  ilə  mütənasibdir  (Stoletov  qanunu).  Bu‐

rada  eyni  şərt  daxilində  dedikdə,  katodun  səthinin  eyni 

dalğa  uzunluqlu  monoxromatik  və  ya  eyni  bir  spektral 

tərkibli işıq dəstəsi ilə işıqlanması nəzərdə tutulur. 

2)  Xarici  fotoeffektdə  katodun  səthini  tərk  edən  elek‐

tronların maksimal sürəti 

 

2

m



A

h

2



υ

+

=



ν

                                (1.1) 

 

münasibəti  ilə  təyin  edilir  və  işığın  intensivliyindən  asılı 



deyildir. Burada 

ν

h



 – katodun səthinə düşən monoxromatik 

işıq  kvantlarının  enerjisi, 

A   isə  elektronun  metaldan  çıxış 

işidir. 


3)  Hər  bir  maddəyə  uyğun  fotoeffektin  qırmızı  sərhəddi 

vardır. 


Termoelektron emissiya. Termoelektron emissiya hadisə‐

sini  ilk  dəfə  1881‐ci  ildə  Amerika  ixtiraçısı  Tomas  Edison 

(1847‐1931)  aşkar  etmişdir.  O,  kömür  elektrodlu  közərmə 

lampaları  ilə  təcrübələr  apararkən  lampada  vakuum 

yaratmış  və  buraya  kömür  teldən  əlavə,  həm  də  müstəvi 

metal  lövhə  yerləşdirmişdir.  Metal  lövhəni  naqil  vasitəsi  ilə 

qalvanometrə  sonra  isə  xarici  gərginlik  mənbəyinin  müsbət 

qütbünə  birləşdirdikdə,  qalvanometrin  cərəyan  göstərdiyini 

müşahidə etmişdir. Həmin lövhəni mənbəyin mənfi qütbünə 

birləşdirdikdə isə qalvanometrdən cərəyan keçməmişdir. Bu 

effekt,  Edison  effekti,  qızmış  metalların  və  başqa  cisimlərin 

qaz  və  ya  vakuumda  özündən  elektron  buraxması  hadisəsi 

isə termoelektron emissiya adlandırıldı. 

Elektrik  teleqrafı  və  telefon.  XIX  əsrin  ortalarınadək 


 

12 

əksər  ölkələrin  Amerika  qitəsi  ilə,  eləcə  də  İngiltərə  kimi 

materikdən  ayrılmış  yerlər  arasında  əsas  məlumat  vasitəsi 

gəmi  poçtu  olub.  Bu  səbəbdən  də  dünya  ölkələri  və  konti‐

nentlərdə  baş  verən  hadisələr  haqqında  məlumatlar  digər‐

lərinə  yalnız  10‐15  gün,  bəzən  isə  hətta  bir  neçə  həftədən 

sonra çatmışdır. Buna görə də cəmiyyətin ən ciddi, vacib və 

zəruri ehtiyaclarına cavab verən teleqrafın yaranması dünya 

sivilizasiyası  tarixindəki  ən  mühüm  ixtiraların  siyahısına 

daxil  edilməlidir.  Teleqrafın  ixtirası  həm  də  onunla 

əlamətdardır ki, burada ilk dəfə, həm də çox geniş miqyasda 

elektrik  enerjisindən  istifadə  edilmişdir.  Məhz  teleqrafı  icad 

edənlər tərəfindən sübut olunmuşdur ki, elektrik cərəyanını 

insanların xeyrinə işləməyə məcbur etmək mümkündür. Bu 

ixtiradan sonra cəmi bir neçə il ərzində elektrik cərəyanı və 

teleqrafiya haqqında elmlər birinin digərinə təsiri sayəsində 

inkişaf  edərək,  xeyli  irəliyə  getdi.  İlk  teleqrafın  layihəsi 

Zamerinq  tərəfindən  Batariya  Akademiyasında  təqdim 

olunub və bu teleqraf sudan elektrik cərəyanı keçərkən onun 

elektrolizi nəticəsində qabarcıqların ayrılmasına əsaslanırdı. 

Teleqrafiyanın  inkişafındakı  növbəti  mərhələ  1820‐ci  ildə 

danimarkalı  fizik  Erstedin  cərəyanlı  naqilin  maqnit  təsirinə 

malik  olmasının,  fransız  alimi  Arqo  tərəfindən  elektro‐

maqnitin,  Şveinveyqerin  qalvanoskopun,  1833‐cü  ildə 

Nervandar  tərəfindən  qalvanometrin  ixtirası  nəhayət, 

sonuncunun  əsasında  Şillinqin  1835‐ci  ildə  yeni  teleqrafı 

nümayiş  etdirməsi  ilə  bağlıdır.  Nervandar  göstərmişdir  ki, 

qalvanometrin  əqrəbinin  tarazlıq  vəziyyətinə  nəzərən  meyli 

ondan keçən cərəyanın qiymətindən asılı olaraq giyişir. Belə 

ki,  qalvanometrdən  məlum  qiymətə  malik  cərəyan  burax‐

maqla  onun  əqrəbinin  uyğun  bucaq  altında  meylinə  nail 

 

13 

olmaq  mümkündür.  Belə  qalvanometri  çağıran  və  çağırılan 

məntəqədə yerləşdirib, əqrəbin qarşısında ayrı‐ayrı meyllərə 

uyğun yarıqlar açsaq və hər yarığın qarşısında müəyyən hərf 

yazılmış  qeyri‐şəffaf  maska  qoysaq,  onda  hər  hərfə  (meylə) 

uyğun cərəyanın qiymətini bilməklə bu iki məntəqə arasında 

yazı  teleqraf  əlaqəsi  yaratmaq  olar.  Həmin  cihazın  təqdi‐

matında  iştirak  edən  Vilyam  Kuk  1837‐ci  ildə  Şillinqin 

ixtirasını daha da təkmilləşdirdi. Lakin bu teleqrafın bir sıra 

çətinlikləri  var  idi  ki,  onlardan  da  ən  başlıcası  cihazların 

(məntəqələrin)  arasında  çoxlu  sayda  birləşdirici  məftillərin 

çəkilməsi  və  informasiyanın  yalnız  ya  səs,  ya  da  yazı  ilə 

qeydə  alına  bilməməsi  idi.  Sonra  Şteynqel  (1838)  hər  iki 

məntəqədə  uclardan  birini  yerə  birləşdirməklə  məftillərin 

sayını birə qədər endirdi. 

1837‐ci ildə ixtisasca rəssam olan Morze teleqraf sahəsində 

daha  bir  yenilik  etdi.  Ötürülən  informasiyanı  özüyazan 

teleqraf  qurğusu  yaratdı.  Morzenin  teleqraf  aparatı  tele‐

qrafiyada  nəhəng  uğur  idi.  1843‐cü  ildə  ABŞ  hökuməti  ilk 

dəfə  olaraq  qurğunu  bəyənmiş  və  Vaşinqtonla  Baltimer 

arasında 64 km‐lik teleqraf xətti çəkməyə vəsait buraxmışdır. 

Morze  cihazı  həm  praktik,  həm  də  istifadə  baxımından  çox 

əlverişli  idi.  Buna  görə  də  tezliklə  bütün  dünyada  geniş 

tətbiq tapdı və öz müəllifinə böyük şan‐şöhrət qazandıraraq, 

çoxlu var‐dövlət gətirdi. Verici – açar və qəbuledici – yazan 

cihazlardan ibarət olan bu qurğunun layihəsi çox sadə idi. 

Baxmayaraq  ki,  teleqrafın  ixtirası  ilə  məlumatın  böyük 

məsafəyə ötürülməsi məsələsi həll olunurdu, lakin o, yalnız 

yazılı  məlumatları  ötürməyə  və  qəbul  etməyə  yarıyırdı. 

Müxtəlif  ölkə  alimlərinin  və  ixtiraçılarının  isə  arzusu  canlı 

səsi  uzaq  məsafəyə  ötürmək  üçün  qurğuların  hazırlanması 



 

14 

idi.  Bu  sahədə  ilk  addımı  1837‐ci  ildə  amerikalı  fizika  alimi 

Peyc  atdı.  O,  kamerton,  qalvanik  element  və  elektro‐

maqnitdən ibarət elektrik dövrəsini yığıb, kamertonun rəqsi 

zamanı dövrəni qapayıb – açmasından istifadə edərək onun 

səsini məsafəyə ötürdü. Bu istiqamətdə vacib mərhələlərdən 

biri də ingilis ixtiraçısı Reysin adı ilə bağlıdır. O, 1860‐cı ildə 

çoxlu  sayda  (ona  qədər)  müxtəlif  variantda  qurğular  yığdı. 

Lakin  bu  qurğular  da  yalnız  elektrik  siqnallarını  məsələyə 

ötürürdü.  Sonra  Şotland  ixtiraçısı  Aleksandr  Bellin  uzun  və 

inadcıl axtarışları nəticədə 1876‐cı ildə ilk Bell telefon cihazı 

yaradıldı.  Elə  həmin  ildən  də  başlayaraq  bu  cihaza  istifadə 

hüququ verildi. Lakin Bell cihazları yalnız birtərəfli işləyirdi 

– cərəyan rəqslərini səs rəqslərinə çevirirdi, səs rəqslərini isə 

cərəyan  rəqslərinə  çevirə  bilmirdi.  Buna  görə  də  telefon 

tarixində  ingilis  ixtiraçısı  Juzun  1877‐ci  ildə  mikrofon 

effektini ixtira etməsi çox mühüm bir hadisə oldu. Juzun bu 

ixtirasından  cəmi  bir  neçə  il  sonra  mikrofonların  çox 

müxtəlif  konstruksiyaları  meydana  gəldi  ki,  bunlardan  da 

kömür tozlu olanları daha geniş tətbiq tapdı.

 

 




Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə