F. Q. Vahidov, T. B. Ağayev



Yüklə 5.04 Kb.
PDF просмотр
səhifə5/24
tarix22.07.2017
ölçüsü5.04 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24

 
5. Cəmiyyətin tipologiyası 
 
Cəmiyyət öz konkret təzahürlərində son dərəcə  rəngarəngdir. Müasir cəmiyyətləri müxtəlif parametrlərə 
görə (məsələn, siyasi quruluş, coğrafi vəziyyət, mədəniyyət, ünsiyyət dili, sabitlik səviyyəsi, sosial inteqrasiya 
dərəcəsi,  əhalinin təhsil səviyyəsi və s.) fərqləndirmək olar. Tipik cəmiyyətlərin universal təsnifatları onların 
başlıca parametrlərinin ayırd edilməsinə əsaslanır. 
[49 - 50]
 
Cəmiyyətlərin tipologiyasında  əsas istiqamətlərdən biri dövlət hakimiyyəti formalarının ön plana 
çəkilməsidir. Bu baxımdan totalitar (dövlət sosial həyatın  əsas istiqamətlərini müəyyən edir), demokratik (əhali 
dövlət strukturlarına təsir göstərmək imkanına malikdir) və avtoritar (totalitarizm və demokratiya ünsürləri 
əlaqələndirilir) cəmiyyətləri ayırd edirlər. 
Marksizm cəmiyyətləri istehsal münasibətlərinin tipinə görə  fərqləndirir və ibtidai icma, quldarlıq, 
feodalizm, kapitalizm, sosializm (və ya kommunizm) ictimai-iqtisadi formasiyalarını ayırd edir. Sonuncu xüsusi 
mülkiyyətçilik münasibətlərinin ləğvini, istehsal vasitələri üzərində mülkiyyətə hamının bərabər münasibətini 
nəzərdə tutur. 
Müasir sosiologiyada ənənəvi, industrial, postindustrial cəmiyyətlər kimi fərqləndirmə daha davamlı 
tipologiya hesab oluna bilər. 
Ənənəvi cəmiyyət (bunu sadə və aqrar cəmiyyət də adlandırırlar) aqrar uklada, az mütəhərrik strukturlara və 
ənənələrə əsaslanan sosiomədəni tənzimləmə üsuluna malikdir. Fərdlərin davranışına ciddi şəkildə nəzarət olunur. 
Ənənəvi davranış normaları, adətlər, sabit sosial təsisatlar (xüsusən ailə, icma) çox mühüm məna kəsb edir. 
İstənilən sosial dəyişikliklərdən, yeniliklərdən imtina olunur. Ənənəvi cəmiyyət üçün istehsalın aşağı inkişaf 
surətləri xarakterik cəhətdir. Bu tip cəmiyyət üçün davamlı sosial həmrəylik çox əhəmiyyətli amildir. E. Dürkheym 
vaxtilə Avstraliya aborigenləri cəmiyyətini öyrənərək bu qənaətə  gəlmişdi ki, dini etiqadlar cəmiyyətin  əxlaqi 

23 
 
vəhdətini qoruyub saxlamaqda çox mühüm rol oynayır. Ova hazırlaşmaqla, nikah mərasimləri və s. ilə bağlı birgə 
rituallar cəmiyyətin kollektiv ruhunun möhkəmlənməsinə kömək edir. 
«İndustrial cəmiyyət» termini hələ O. Kont tərəfindən elmi dövriyyəyə daxil edilmişdi. Belə  cəmiyyətin 
əsasını istehsal, sənayenin inkişafı təşkil edir; bunlar əməyin elmi təşkilinə istinad edir. Sənaye istehsalı fəhlələrin 
iş yerlərində 
[50 - 51]
  təmərküzləşməsini nəzərdə tutur. Əmələ  gələn işçi kütləsinin sahibkarlarla münaqişəsi 
yaranır. Zənginliyin artmasının əsas şərti mənfəət ardınca qaçma və rəqabət olur. Lakin artıq istehsalla bağlı olan 
böhranlar da çoxalır; nəticədə bolluq içərisində yoxsulluq güclənir. İndustrial cəmiyyət sosial həyatın təşkilinin elə 
tipidir ki, burada fərdlərin azadlığı  və maraqları onların birgə  fəaliyyətini nizamlayan ümumi prinsiplərlə 
əlaqələnir. Belə  cəmiyyət üçün çevik sosial strukturlar, sosial mobillik, inkişaf etmiş kommunikasiyalar sistemi 
xarakterik cəhətlərdir. 
XX  əsrin 60-cı illərində postindustrial (informasiya) cəmiyyət konsepsiyaları (D. Bell, A. Turen, 
Y. Habermas)  meydana  gəlir; bu, ən inkişaf etmiş ölkələrin iqtisadiyyatında və  mədəniyyətindəki kəskin 
dəyişikliklərlə  şərtlənmişdi. Cəmiyyətdə bilik və informasiyanın, kompüter və avtomatik qurğuların aparıcı rolu 
etiraf olunur. Zəruri təhsil alan, ən yeni informasiya əldə etmək imkanı qazanan adamlar sosial ierarxiya 
pilləkanında irəliləmək üçün üstün şanslar  əldə edirlər.  İnsanın cəmiyyətdə  əsas məqsədi yaradıcı  əmək olur. 
Postindustrial cəmiyyətin neqativ tərəfi də var: dövlətin, hakim elitanın informasiyaya müyəssərlik, kütləvi 
informasiyanın və kommunikasiyanın elektron vasitələri sayəsində insanlar, bütövlükdə  cəmiyyət üzərində sosial 
nəzarəti gücləndirməsi təhlükəsi qalır. Cəmiyyətin həyat dünyası effektivlik və instrumentalizm məntiqinə daha 
çox tabe olur. Mədəniyyətdə, o cümlədən  ənənəvi dəyərlərdə inzibati nəzarətin təsiri altında pozulma meylləri 
güclənir, çünki belə  nə-zarət sosial münasibətlərin, sosial davranışın standartlaşmasına, unifıkasiyasına can atır. 
Cəmiyyət iqtisadi həyat və bürokratik təfəkkür məntiqinə daha çox tabe olur. İnsanlar sosial nailiyyətlərdən istifadə 
etsələr də, iqtisadiyyatın və dövlətin öz şəxsi həyatlarına müdaxiləsindən müdafiə olunmaq məcburiyyətində 
qalırlar. Deməli, müasir cəmiyyətin sosial sferası  təhlükəsiz deyildir. Ona görə  də modernizasiyaya qarşı 
müqavimət və mübarizə  zəminində müəyyən sosial 
[51 - 52]
  hərəkatlar (məsələn, vətəndaşlıq təşəbbüsləri, 
«yaşıllar» hərəkatı, antinüvə hərəkatı və s.) meydana çıxır. 
Göründüyü kimi, cəmiyyətin bir pillədən digərinə keçməsinin obyektiv göstəriciləri kimi sənayenin inkişafı, 
elmi-texniki tərəqqi ön plana çəkilir. 
Bir çox tədqiqatçıların (məsələn, D. Bell, A. Kinq, C. Martin, A. Norman, C. Neysbit, İ. Məsud və 
başqaları)  əsərlərində postindustrial cəmiyyətin fərqləndirici xüsusiyyətlərinə xüsusi diqqət yetirilir. Həmin 
xüsusiyyətlər aşağıdakılardır: əmtəələrin istehsalından xidmətlər iqtisadiyyatına keçilməsi; yüksək təhsilli peşəkar 
texniki mütəxəssislərin rolunun artması; cəmiyyətdə  kəşflərin və siyasi qərarların mənbəyi kimi nəzəri biliklərin 
öncül mövqeyi; texnika üzərində  nəzarət və elmi-texniki yeniliklərin nəticələrini qiymətləndirmək imkanı; 
intellektual texnologiya yaradılması zəminində, habelə informasiya texnologiyası deyilən texnologiyadan istifadə 
etməklə qərarların qəbul olunması. 
İnformasiya cəmiyyətinin təşəkkülü təsadüfi deyildir. Bu cəmiyyətdə sosial dinamikanın  əsası  ənənəvi 
maddi ehtiyatlar deyil, informasiya (intellektual) bilikləridir, elmi, təşkilati amillərdir, insanların intellektual 
qabiliyyətləri, təşəbbüsləri, yaradıcıhqlarıdır. Formalaşmaqda olan informasiya cəmiyyətinin tələbatları 
informasiya texnologiyalarının, necə deyərlər, həyat vəsiqəsi almasını zəruri etmişdir. 
İndustrial cəmiyyətdən informasiya cəmiyyətinə keçilməsi zamanı sosial həyatın bütün sahələrində 
informasiya ehtiyatlarının toplanması ilə onlardan istifadə olunması arasındakı  məhdudiyyətlər aradan qaldırılır; 
bu, sosial proseslərin dinamikasının artmasına, ictimai tərəqqinin sürətlənməsinə səbəb olur. Deməli, informasiya 
cəmiyyətində informasiya axınları  və massivləri sosial inkişafı müəyyən edir, mövcud ehtiyatlar və amillərlə 
müqayisədə prioritet istiqamətlidir; burada əhalinin mütləq  əksəriyyəti və ya hamısı informasiya fəaliyyəti ilə 
(əlbəttə, fərqli səviyyədə) məşğul olur. 
Elmi  ədəbiyyatda informasiya cəmiyyətinin gələcəkdə 
[52 - 53]
 informasiya-ekoloji cəmiyyətə keçəcəyı 
fıkri də öz əksini tapmışdır. Mütəxəssislərin fıkrincə, informasiya cəmiyyəti ekoloji sağlamlaşma imkanlarını 
artırmalıdır.  İnformasiya-ekoloji cəmiyyət ekoloji problemləri effektli həll etməyi bacaran, ekotələbatların, 
ekodəyərlərin və imperativlərin tarazlığını  təmin edən, yüksək ekoloji mədəniyyətə,  əxlaqa,  şüura  əsaslanan 
cəmiyyətdir. Başqa sözlə, o, sosiumun yeni qlobal vəziyyətidir, noosferanın təşəkkülünün növbəti mərhələsidir. 
Müasir sosiologiyada cəmiyyətin sistem-struktur və münaqişə konsepsiyaları geniş yayılmışdır. Onları 
yığcam şəkildə nəzərdən keçirək. 
Sistem-struktur konsepsiyalar cəmiyyəti müəyyən birlik, bütövlük kimi nəzərdən keçirir. Cəmiyyətin 
dəyişilməsi konsensusun (cəmiyyət üzvləri arasında qarşılıqlı razılığın), müvazinətin pozulması ilə bağlıdır, onu 
bərpa etmək üçün cəmiyyətin sosial təşkilini dəyişdirmək zəruridir. A. Malinovskinin fıkrincə, sosial sistem olan 
cəmiyyətin ünsürləri insanların  əsas tələbatları ilə bağlıdır.  İnsanlar öz tələbatlarını ödəmək üçün birləşməyə 
məcburdur. Buna əlaqələndirmə, idarəetmə institutları kömək edir. Deməli, cəmiyyət bir sistem olmaq etibarilə 
insanın öz təbiəti ilə  şərtlənmişdir. K. Erikson cəmiyyəti özü inkişaf edən sosial sistem kimi nəzərdən keçirirdi; 

24 
 
onun hüdudları və birliyi sosial nəzarət metodları ilə təmin edilməlidir. O, cinayətkarlıq faktlarını araşdıraraq, bu 
qənaətə  gəlirdi ki, həmin faktlar cəmiyyətin hüdudlarını  dəyişdirmək cəhdləridir. Bu kənaraçıxmalar cəmiyyətin 
qalan üzvlərinə  cəmiyyətin birliyini qoruyub saxlamaq üçün davranış normalarına  əməl olunmasının zəruriliyini 
başa düşməkdə, yəni sosial konsensusun saxlanmasını dərk etməkdə kömək edir. 
T. Parsons belə hesab edirdi ki, sosial sistem böyük insan fəaliyyəti sisteminin altsistemlərindən biridir. Öz 
növbəsində sosial sistemdə daha dörd altsistemi ayırd etmək olar: mədəniyyət sistemi; siyasi sistem; iqtisadi 
sistem; sosietal sistem. Üç əvvəlki sistemlər sonuncu sistemin fəaliyyət mühitini 
[53 - 54] 
qərarlaşdırır. Cəmiyyətin 
özəyini strukturlaşdırılmış normativ nizam təşkil edir; bunun vasitəsilə  əhalinin kollektiv həyatı  təşkil olunur. 
Nizam dəyərləri, normaları  və qaydaları ehtiva edir. Məhz nizam sayəsində  fərdlərin cəmiyyətə  mənsubiyyət 
meyarı, məlum  ərazidə onların davranışı üzərində  nəzarət ölçüsü müəyyənləşir, kollektiv vahid bütövlük kimi 
fəaliyyət göstərə bilir. Eyni zamanda məlum normativ nizam sosietal birlik üzvlərinin statuslarının, hüquq və 
vəzifələrinin toplusu kimi səciyyələnir; onlar vahid mədəni oriyentasiya zəminində müxtəlif fərdlər və qruplar üçün 
fərqlidir. Sosial səviyyədə  cəmiyyət davamlı, qarşılıqlı surətdə  əlaqəli, inteqral bütövlük olub, mədəni və sosial-
struktur diferensiasiyaya malikdir. Cəmiyyətdə qeyri-adekvat sosiallaşmaya malik adamlar (deviantlar adlandırılan 
şəxslər) mövcuddur; onlar cəmiyyətin dəyər və normalarını yetərincə mənimsəməmişlər. Deviasiya müvazinətdən 
kənara çıxmadır, ona görə də sosial nəzarətin müxtəlif vasitələrindən istifadə edilməsi zəruridir. 
Mədəni sistem cəmiyyətdə normativ nizamın legitimləşdirilməsi (qanuniləşdirilməsi) funksiyasını yerinə 
yetirir: sosial icazələr və qadağanlar üçün əsaslar formalaşır. 
Orqanizmlər və fiziki əhatə cəmiyyətin mühiti kimi çıxış edir; onlar sosial sistemin mövcudluğu üçün zəruri 
şərtləri təmin edir. Bütün fiziki kompleksin özəyi iqtisadi sistemdir. İqtisadiyyat təkcə texniki-texnoloji 
prosedurların sosial cəhətdən nizamlanması üçün yox, həm də onların sosial sistemə qoşulması üçün, onlar 
üzərində fərdlərin, qrupların mənafeləri naminə nəzarətin həyata keçirilməsi üçün fəaliyyət göstərir. İqtisadiyyatın 
başlıca funksiyası  cəmiyyətdə mövcud olan rəngarəng tələbatların ödənilməsi üçün ehtiyatların səfərbər 
edilməsidir. Cəmiyyətlə onu əhatə edən mühitin tarazlı qarşılıqlı  təsiri onun sabit fəaliyyətinin, birliyinin, 
bütövlüyünün mühüm şərtidir. T. Parsonsun fikrincə, istənilən sosial sistem, ən əvvəl cəmiyyət kifayət səviyyədə 
daxili nizamlılığa malik olmalıdır. 
[54 - 55]
 
Adətən cəmiyyətin dörd böyük sferasını ayırd edirlər: iqtisadi, siyasi, sosial, mənəvi. Bu sferalar və onların 
ayrı-ayrı elementləri bir-birinə fasiləsiz surətdə qarşılıqlı təsir göstərir, dəyişilir, yeniləşir. Bu sferalardan hər hansı 
birinin mütləqləşdirilməsi və ya onun əhəmiyyətinə laqeydlik göstərilməsi bütün cəmiyyətin taleyində fəlakətli iz 
buraxa bilər. 
Sosial münaqişələr nəzəriyyəsinin tərəfdarları  cəmiyyətdə mübarizəyə, daxili qarşıdurmaya, böhranlara 
xüsusi diqqət yetirirlər. Bu halda onların mülahizələrinin çıxış məqamı kimi qeyd olunur ki, cəmiyyətdə müxtəlif 
sosial qrupların mənafelərində uyğunsuzluq, ziddiyyət, əkslik mövcuddur; həmin qruplar öz tələbatlarını ödəmək, 
öz maraqlarını reallaşdırmaq üçün səy göstərdiklərindən onların bir-biri ilə toqquşması, mübarizə aparması labüd 
olur. Sosial münaqişələr cəmiyyətin simasını, onun əsas sosial təsisatlarını və ya ünsürlərini dəyişdirir. Cəmiyyətin 
dəyişilməsi mexanizmini fəaliyyətə  gətirən başlıca amil sosial mənafe olur; o, sosial sistemin qarşılıqlı  təsirinin, 
fəaliyyətinin bazası kimi çıxış edir. 
Münaqişələrin sosioloji nəzəriyyəsini işləyib hazırlamaqda məşhur olan Amerika sosioloqu L. Kozer 
funksional təhlili təkmilləşdirməyə  səy göstərərək, sübut edirdi ki, münaqişə  cəmiyyətin daxili həyatının 
məhsuludur. Mövcud sosial sistemin sabitliyi probleminin həlli sosial toqquşmaları, münaqişələri, mənafelərin 
mübarizəsini nəinki rədd etmir, əksinə, tamamilə etiraf edir; bu, sosial münasibətlərin ayrılmaz atributlarındandır. 
İstənilən sosial sistem fərdlər və sosial qruplar arasında hakimiyyətin, sərvətin, status mövqelərinin müəyyən 
bölgüsünü nəzərdə tutur. Heç zaman ayrıca  şəxsin və ya qrupun mövcud bölgü sistemi nəticəsində faktiki nail 
olduğu ilə arzusunda olduğu, daha ədalətli hesab etdiyi pay arasında tam uyğunluq olmur; onların öz xüsusi 
paylarını artırmaq cəhdləri münaqişəni şərtləndirir. 
Münaqişələr cəmiyyətdə bir sıra pozitiv funksiyalar da yerinə yetirirlər. Belə ki, onlar qarşılıqlı 
etimadsızlığın, düşmənçiliyin araşdırılmasına, gərginliyin zəiflədilməsinə səbəb 
[55 - 56] 
olur ki, bu da gələcəkdə 
tərəflərin qarşılıqlı münasibətlərinin yeniləşməsinə imkan verir. Bundan əlavə, münaqişələr ümumi mənafelərin 
təzahürü zəminində daxili düşmənlərə qarşı mübarizədə insanları birləşdirərək, cəmiyyətdə inteqrasiyaedici rol 
yerinə yetirirlər. Münaqişələr müəyyən çağırışlara cavab olaraq, həqiqi mübarizənin mənbəyi kimi sosial 
dəyişikliklərin stimullaşdırılması və sürətləndirilməsi funksiyasını da həyata keçirirlər. 
Məşhur alman sosioloqu R. Darendorf sosial münaqişənin mahiyyətini hakimiyyətlə ona müqavimət 
göstərilməsi arasındakı antaqonizmdə görürdü. Çünki hakimiyyət həmişə hakimiyyətsizliyi, deməli, hakimiyyətə 
müqavimət göstərilməsini nəzərdə tutur. Hakimiyyətə müqavimətin dinamikası tarixin hərəkətverici qüvvəsidir, 
cəmiyyətdəki dəyişikliklərin sürət və istiqamətlərini müəyyən edir. Sivilizasiyalı, yüksək dərəcədə mobil 
cəmiyyətdə «sosial sarsıntıları qabaqlamaq» vasitəsi kimi münaqişələrin nizamlanması praktikası mövcuddur. 
Cəmiyyətin münaqişə modeli «ən ümumi bərabərlik, sosial nizam, sabitlik» modelindən daha üstündür. 

25 
 
Amerika sosioloqu F. Perkin müasir cəmiyyətdə münaqişəni zülm olunanlarla imtiyazlıların qarşıdurması 
kimi nəzərdən keçirir. Lakin onların mübarizəsi sosial ziddiyyətləri həll edən və ya yumşaldan incə mexanizmlər 
(məsələn, sosial mobilik, zülm olunanların tələbatlarının aşağı  səviyyəsi, dinin təsiri və s.) sayəsində üsyanlara 
gətirib çıxarmır. Bölgü sisteminin daha çox bazar vasitəsilə formalaşması hökmran elitanın zəruri saydığı 
istiqamətdə cəmiyyətə təsir göstərməsinin gizli mexanizmlərini qavramaqda müəyyən çətinliklər yaradır. Beləliklə, 
sosial münaqişə konsepsiyası cəmiyyətdə mübarizəni, düşmənçiliyi, zorakılığı onun real surətdə fəaliyyətinin tərkib 
hissəsi kimi, bir mexanizmi kimi nəzərdən keçirir. 
Göründüyü kimi, konsensus konsepsiyası sosial sistemin sabit, davamlı fəaliyyətinə, münaqişə konsepsiyası 
isə onun dəyişilməsinə daha çox diqqət yetirir. 
[56 - 57]
 

26 
 
 
 
III FƏSİL 
 
ŞƏXSİYYƏT SOSİAL SİSTEMDİR 
 
1. Şəxsiyyət anlayışı 
 
İnsan sadəcə olaraq sosial sistemin ünsürü deyildir; o həm də mürəkkəb struktura malik olan sistemdir. Ona 
görə də şəxsiyyət problemi onu bir tam, bir sistem kimi açıqlamağa imkan verən, müxtəlif elm sahələrində çalışan 
mütəxəssislərin səylərini fəal  şəkildə birləşdirməyi zərurətə çevirən geniş kontekstdə öyrənilməlidir. Bu bir 
həqiqətdir ki, müxtəlif bilik sahələrinin hər biri həmin problemə öz predmetinə uyğun surətdə müraciət edir. 
Şəxsiyyətə bir sosial sistem kimi yanaşan sosiologiya başlıca diqqəti onun təşəkkülü və inkişafının sosial 
qanunauyğunluqları, həmin qanunauyğunluqların təzahür xüsusiyyətləri üzərində  cəmləşdirir.  Şəxsiyyət 
probleminin sosiologiyadakı  əhəmiyyətini bundan görmək olar ki, bütöv bir sahə - şəxsiyyətin sosiologiyası 
təşəkkül tapmışdır. Xatırlatmaq yerinə düşər ki, vaxtilə  şəxsiyyətin sosiologiyasının mövcudluğu bir çoxları 
tərəfindən ancaq Qərbin təsiri kimi qiymətləndirilirdi. 
Şəxsiyyət anlayışının özünü dəqiqləşdirməyə ehtiyac vardır. Elmi ədəbiyyatda bu barədə çox müxtəlif 
mülahizələr söylənilsə də, onları əsasən iki qrupda birləşdirmək olar. 
Birincisi,  şəxsiyyət normativ kateqoriya kimi izah edilir, yəni onun mahiyyəti insanın  şüuruna və 
fəaliyyətinə aid olan müsbət keyfiyyətlərlə  əlaqələndirilir. Bu halda bəziləri yaş etibarilə yetkinliyi və psixi 
cəhətdən normal olmağı, bəziləri yüksək mənəviyyatı,  şüurluluğu, məsuliyyəti, bəziləri fikirlərin müstəqilliyini, 
baxışların müəyyənliyini, hisslərin orijinallığını, iradə qüvvəsini, daxili intizamı və s. şəxsiyyət olmaq üçün vacib 
normalar hesab edirlər. Məsələyə bu cür 
[57 a 58]
 yanaşılması elmi cəhətdən doğru deyildir. Çünki insanların bir 
qismini  şəxsiyyət kimi, digər qismini isə qeyri-şəxsiyyət kimi səciyyələndirmək  şəxsiyyət anlayışının tarixən 
yaranması faktına uyğun gəlmir, ümumiyyətlə,  şəxsiyyət probleminin həm nəzəri, həm də praktik səpgidə 
öyrənilməsi işinə lüzumsuz çətinliklər  əlavə edir. Bu cür yanaşma  əslində normativ əlamətlər  əsasında insan və 
şəxsiyyət anlayışlarını nisbətən kəskin hədlərlə bir-birindən ayırır. Burada xatırlatmaq yerinə düşər ki, hüquq 
nəzəriyyəsi və praktikası insanların şəxsiyyət və qeyri-şəxsiyyət kimi ayrılmasını məqbul saymır. 
İkincisi, şəxsiyyət öz tipik və fərdi cəhətlərinin vəhdətində konkret insan kimi izah edilir. Bu nöqteyi-nəzər 
şəxsiyyət anlayışını daha dəqiq əks etdirir. 
Şəxsiyyət anlayışını fərd və fərdiyyət anlayışları ilə müqayisə etdikdə onun mahiyyətini daha aydın təsəvvür 
etmək olar. 
«Fərd» anlayışı  bəşər nəslinin hər hansı ayrıca nümayəndəsini ifadə etmək üçün işlədilir. Məlum olduğu 
kimi, sosial fəlsəfədə bu anlayış müəyyən sosial bütövün yeganə nümayəndəsini ifadə edir. Həmin anlayışın 
köməyi ilə hər bir ayrıca adamın şəxsiyyət kimi formalaşdığı sosial şəraitdən mahiyyətcə asılılığı nəzərə çarpdırılır. 
İnsan sosial münasibətlərin məhsulu kimi mövcud olur və  fəaliyyət göstərir. Cəmiyyət sadəcə olaraq fərdi  əhatə 
edən «mühit» deyildir, həm də onun «daxilində» yaşayan fenomendir. Təsadüfi deyildir ki, insanın fərdi 
davranışında bu fenomenin müxtəlif amilləri (məsələn, mədəniyyətin səviyyəsi, həyat fəaliyyətinin formaları, 
üsulları  və s.) dərin iz buraxır. Ona görə  də insan məlum cəmiyyətin yaratdığı  şəraiti, imkanları  nəzərə almaq 
məcburiyyətində qalır. Lakin bu o demək deyildir ki, fərdi mövcudluq şəraiti insanın sonrakı davranışını irəlicədən 
birdəfəlik və  həmişəlik müəyyən edir. İnsan davranışının öz sosial-qrup vəziyyətinə müncər edilə bilməməsi, bu 
davranışın mövcud ilkin amillərə münasibətdə nisbi müstəqil 
[58 - 59]
 olması,  şəxsin öz fərdi siması üçün 
məsuliyyət daşıması, cəmiyyətin nəzərində müəyyən dəyər, məna kəsb etməsi - bütün bunlar fərd anlayışının deyil, 
şəxsiyyət və  fərdiyyət anlayışlarının köməyi ilə qeydə alınır.  İnsanlar özlərində sosial cəhətdən  əhəmiyyətli 
keyfiyyətlər işləyib hazırlamışlar ki, bunları da ifadə etmək üçün şəxsiyyət və  fərdiyyət anlayışlarından istifadə 
edilir. Bu iki anlayış məna etibarilə bir-birinə çox yaxındır və qarşılıqlı surətdə əlaqəlidir. Görünür məhz buna görə 
də həmin anlayışları çox zaman bir-birini əvəz edə bilən eynimənalı anlayışlar kimi işlədirlər. Lakin şəxsiyyət və 
fərdiyyət anlayışlarında müəyyən məna çalarını  fərqləndirmək mümkündür. İnsan  şəxsiyyətdir, çünki onun öz 
sosial siması vardır; insan həm də fərdiyyətdir, çünki onun xüsusi, spesifik, təkrarolunmaz xassələri mövcuddur. 
Fərdiyyət nəinki müxtəlif qabiliyyətlərin təzahürüdür, həm də onların müəyyən bütövlüyüdür. Bu halda 
adətən qabiliyyətlərdən biri digərləri ilə müqayisədə üstün mövqe tutur, onların  əlaqələndirilməsinin orijinal 
üsulunu müəyyən edir. Lakin fərdiyyət anlayışı bütün insan fəallığını tam həcmdə  əhatə edə bilmir. Fərdiyyətin 
yetkinləşməsi, dolğunlaşması, ahəngdarlaşması xeyli dərəcədə şəxsiyyət strukturundan asılıdır. Fərdiyyət anlayışı 
insan fəaliyyətinə özünəməxsusluq və təkrarolunmazlıq, çoxcəhətlilik və ahəngdarlıq, təbiilik və sərbəstlik ölçüsü 
ilə yanaşdığı halda, şəxsiyyət anlayışı bu fəaliyyətdə  şüurlu-iradi başlanğıcı  nəzərə çarpdırır.  Şəxsiyyət anlayışı 

27 
 
ancaq ictimai münasibətlər sistemində, fərdin öz sosial rolunu necə başa düşməsi, ona necə münasibət bəsləməsi və 
onu yerinə yetirməsi nəzərə alınmaqla düzgün mənalandırıla bilər. Bu baxımdan fəaliyyət,  şüur və  şəxsiyyət 
problemlərini qarşılıqlı  əlaqədə  nəzərdən keçirən  L. N. Leontyevə haqq qazandırmaq olar: «Şəxsiyyət olaraq 
doğulmurlar, şəxsiyyət olaraq təşəkkül tapırlar». 
[59 - 60] 
 
2. Şəxsiyyətin sosiallaşması və onun mərhələləri 
 
Şəxsiyyətin sosiallaşması barədə söylənilən mülahizələrdə az-çox fərqli məqamlara rast gəlsək də, əslində 
mahiyyətli fərqlər nəzərə çarpmır. 
Şəxsiyyətin sosiallaşması fərdin cəmiyyətə, müxtəlif tipli sosial birliklərə inteqrasiyası prosesidir. Bu 
proses fərdin mədəniyyət ünsürlərini, sosial norma və  sərvətləri mənimsəməsi sayəsində mümkün olur. Həmin 
ünsürlərin, norma və sərvətlərin əsasında şəxsiyyətin sosial cəhətdən əhəmiyyətli xüsusiyyətləri formalaşır. 
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, tədqiqatçıların xeyli hissəsi uşaq yaşlarında sosiallaşmaya daha çox diqqət 
yetirir. Bu halda diqqət  ən  əvvəl ailəyə yönəlir, çünki ailə insanın həyatında ilk sosiallaşdırıcı özəkdir. Bundan 
başqa, ailə emosional əlaqələrin çox böyük intensivliyi ilə xarakterizə olunur. İlkin sosiallaşma fərdin həyatında 
həlledici məqam olub, onun şəxsiyyətini, sosial həyatda sonrakı inkişafını bir çox cəhətdən müəyyən edir. 
Bir sıra müəlliflər belə hesab edirlər ki, sosiallaşma uşaqlıqla başa çatmır, əməli surətdə bütün həyat ərzində 
davam edir. Başqa sözlə, fərd müxtəlif sosial rolların yerinə yetirilməsi zərurəti ilə qarşılaşır. Bundan əlavə, sürətli 
sosial və texniki-texnoloji dəyişikliklər şəraitində müəyyən yaş yetkinliyi olan adamlar da əvvəllər qəbul edilmiş 
davranış nümunələrini yeni bacarıq və vərdişlərlə əvəz etmək məcburiyyətində qalırlar. 
Fərd cəmiyyətə, sosial qrupun, təsisatın, təşkilatın ünsürünə necə qoşulur - sosiallaşma prosesində bunlar 
çox mühüm cəhətlərdir. Sosial qrupun, təsisatın, təşkilatın  şəxsiyyətə  təsir göstərmək qabiliyyəti, habelə 
şəxsiyyətin başqa adamların təsirinə  məruz qalmaq qabiliyyəti məhz bu cəhətlərdən asılıdır. Lakin 
unudulmamalıdır ki, insan həm öz xüsusi vəziyyətinin, həm də bütövlükdə ictimai həyatın yeniləşməsinə spesifik 
təsir göstərir. Onun fəaliyyəti üzvi surətdə 
[60 - 61]
 müxtəlif sosial sistemlərin fəaliyyət mexanizmlərinə qoşulur. 
Deməli, şəxsiyyət qarşılıqlı sosial təsirin, fəaliyyətin həm obyekti, həm də subyektidir. Cəmiyyətdə sosial sistemlə 
şəxsiyyətin qarşılıqlı  fəaliyyəti müəyyən təsir mexanizmlərinin köməyi ilə  həyata keçirilir. Bu, həm sosial 
sistemlərin fərdin sosial keyfiyyətlərinə olan təsiridir, həm də əksinə olan təsirdir. Birinci halda fərdin sosiallaşması 
mexanizmindən, ikinci halda isə sosial sistemin dəyişilməsi mexanizmindən söhbət gedir. 
Şəxsiyyətin sosiallaşmasında iki mərhələni ayırd etmək olar: 1) sosial adaptasiya; 2) interiorizasiya. 
Sosial adaptasiya fərdin sosial-iqtisadi şəraitə, rol funksiyalarına, cəmiyyətin həyat fəaliyyətinin müxtəlif 
səviyyələrində təşəkkül tapan sosial normalara, sosial qruplara və sosial təşkilatlara, sosial təsisatlara uyğunlaşması 
kimi izah edilə bilər. 
Qeyd etmək lazımdır ki, üzvi təbiətdə müxtəlif adaptasiyalar geniş yayılmışdır. Mövcudluq uğrunda 
mübarizənin və  təbii seçmənin nəticəsi kimi adaptasiyanın rasional şərhi Darvinin təkamül təlimində öz əksini 
tapmışdır. Kibernetikanın meydana gəlməsi adaptasiya anlayışında spesifık çalarlar formalaşdırmışdır. Sosial 
sistemlərə adaptasiya probleminin tədqiqi müxtəlif bilik sahələrini təmsil edən mütəxəssislərin  əlbir səylərinə 
möhtacdır.  İnsana, cəmiyyətə münasibətdə adaptasiya başlıca olaraq, ətraf mühitə uyğunlaşmaqla bağlı olan 
reaksiya xarakterli davranışı əks etdirir. 
İnteriorizasiya sosial normaların və sərvətlərin insanın daxili aləminə qoşulması prosesidir. Xarici mühitin 
sosial normalarının, sərvətlərinin və digər komponentlərinin daxili «Mən»ə keçməsinin xarakteri hər bir konkret 
şəxsiyyətin strukturu ilə şərtlənmişdir. Bu struktur isə bütün əvvəlki təcrübə sayəsində formalaşır. Şəxsiyyət sosial 
mühitdə, necə deyərlər, əriyib yoxa çıxmır, həmin mühitlə az - çox müstəqil vahid kimi müəyyən münasibətdə olur. 
[61 - 62] 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   24


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə