Fəlsəfə Fənni Üzrə mtahan Suallarının Cavabları



Yüklə 440.48 Kb.
Pdf просмотр
səhifə1/6
tarix22.07.2017
ölçüsü440.48 Kb.
  1   2   3   4   5   6

Fəlsəfə Fənni Üzrə  mtahan Suallarının Cavabları 

 

1.  Fəlsəfi  problemlərin  təsnifatı:  ontologiya,  qnoseologiya  və  sosial  fəlsəfə. 

Fəlsəfi problemlərin birinci qrupu dünyanın  mənşəyi və  mahiyyəti ilə bağlı  məsələləri 

ə

hatə  edir.  Dünyada  heç  nə  əbədi  deyil,  hər  şey  dəyişir;  mövcud  olan  nə  varsa, 



hamısının  zamanca  başlanğıcı  və  sonu  vardır.  Bütün  bu  ardı-arası  kəsilməz 

dəyişkənliyin  mənası,  səbəbi  nədir?  Ardı-arası  kəsilməz  dəyişkənlik  və  hadisələr 

axınında  bir  nizam,  onların  yönəldikləri  hansısa  üstün  istiqamətlər  mövcuddurmu? 

Fəlsəfi dillə desək, dünyada nə hökm sürür: zərurət, yoxsa təsadüflər? Qanunlar, yoxsa 

xaos? Filosofları həmişə düşündürən suallardan biri də insanın bu dünyada yeri və rolu, 

insan  həyatının  mənası  haqqında  məsələlərlə  bağlıdır.  nsanın  yer  üzündə  hansısa 

spesifik  missiyası  mövcuddurmu?  O,  öz  taleyinə  sahib  çıxaraq,  ona  istədiyi  kimi 

sərəncam verə biləcək qədər güclüdürmü? Bütün bü və buna bənzər problemlər fəlsəfi 

biliyin  mühüm  tərkib  hissəsi  olan  ontologiyanın  (qədim  yunan  mənşəli  «ontos»- 

«varlıq» sözündən əmələ gəlmişdir) predmetini təşkil edir. 

Fəlsəfi  biliyin  ikinci  mühüm  sahəsini  təşkil  edən  idrak  nəzəriyyəsi  və  ya 

qnoseologiya  (yunanca  «qnosis»  -  «bilik»  sözündən  əmələ  gəlmişdir)  insan  idraknın 

mənşəyi  və  gerçəkliyə  münasibəti,  biliyin  yaranma  xüsusiyyətləri,  onun  gerçəkliyə 

uyğunluğu, təcrübə və nəzəriyyə arasındakı münasibətlər kimi məsələlərlə məşğul olur. 

nsan  dünyanı  dərk  edirmi?  nsanın  şüura,  təfəkkürə  malik  olması,  ilk  baxışda 

göründüyü  kimi,  bu  suala  müsbət  cavab  vermək  üçün  yetərli  deyil.  nsan  həyatı  boyu 

səhvlər  edir  və  bir  çox  hallarda  bu  səhvlər  çox  ciddi  nəticələr  doğurur.  Burada  əsas 

məqamlardan  biri  budur  ki,  bizim  həyat  təcrübəmizin  və  biliklərimizin  zənginliyi 

səhvlərin sayını azalda bilər, lakin onun qarşısını ala bilməz. 

Fəlsəfi  problemlərin  üçüncü  böyük  qrupu  sosial  fəlsəfənin  predmetini  təşkil  edir. 

Sosoial  fəlsəfə  sosial  həyatın  mənşəyi  və  mahiyyətini,  bütöv  bir  tam  kimi  götürülmüş 

cəmiyyəti,  onun  təkamül  xüsusiyyətlərini  və  insanla  cəmiyyət  arasındakı  qarşılıqlı 

münasibətləri öyrənir. 

 


2.  Dünyagörüşünün  ilk  tarixi  formaları:  mifologiya  və  din.  Dünyagörüşü 

dedikdə dünya və insanın bu dünyada yeri və rolu haqqında ümumiləşmiş baxışlar, bilik 

və  təsəvvürlər  başa  düşülür.Fəsəfənin  öyrəndiyi  problemlərin  hər  birində  insanın 

dünyaya  münaisbəti  məsələsinin  müxtəlif  məqamları  əks  olunmuşdur.  Bu  məsələ 

dünyagörüşünün  əsas  məsələsidir  və  buna  görə  də  fəlsəfi  problemlər  dünyagörüşü 

anlayışı ilə sıx bağlıdır.  

Dünyagörüşünün  ən  qədim  tarixi  forması  mifologiyadır.  Mifologiyanın  əsasını 

fantastik varlıqlar haqqındakı müxtəlif rəvayətlər – miflər (əsatirlər) təşkil edir. Miflərin 

səciyyəvi xüsusiyyəti ondan ibarətdir  ki, burada təbiət hadisələri və cansız predmetlər 

canlı varlıqlar şəklində təsvir olunurdu. «Hilozoizm» adlanan bu canlılaşdırma prinsipi 

mifi  yaradan  ibtidai  təfəkkürün  xüsusiyyətlərindən  irəli  gəlirdi.  btidai  insanın  şüuru 

bütünlüklə  icmadaxili  həyatın  xüsusiyyətləri  ilə  şərtlənirdi.  Bu  həyatın  səciyyəvi 

cəhətini icmada fəaliyyət növlərinə münasibətdə əmək bölgüsünün yoxluğu təşkil edirdi. 

Buna görə də qəbilədaxili həyat da öz tərkib hissələrinə ayrılmayaraq, sinkretik (bütöv) 

bir tam kimi mövcud idi. Özünü müstəqil şəkildə bu həyata qarşı qoya bilməyən ibtidai 

ş

üurun da səciyyəvi xüsusiyyətini, bu səbəbdən, onun sinkretizmi təşkil edir. 



Dünyagörüşünün  digər  tarixi  forması  dindir.  Din  və  fəlsəfə  gerçəkliyin  mənəvi 

mənimsənilməsinin elə formalarıdır ki, onlar hər ikisi elmi biliyin məhdudluğundan və 

natamamlığından  doğan  ehtiyacı  sanki,  kompensasiya  etməyə,  insanın  bitkin, 

tamamlanmış,  fəlsəfi  terminlə  desək,  mütləq  biliyə  olan  əzəli  tələbatını  ödəməyə 

çalışırlar.  Həm  din,  həm  də  fəlsəfə  üçün  mütləq  biliyin  mənbəyini  dünyanın  mütləq 

başlanğıcına  inam  təşkil  edir.  Dinə  görə  bu  mütləq  başlanğıc  dünyanı  hər  şeyə  qadir 

olan  öz  azad  iradəsi  ilə  və  möcuzə  yoluyla  heçdən  yaradan  fövqəltəbii  varlıq  –  tək 

Allahdır. Din dünyanın mənşəyi və mahiyyəti, insan, onun həyatının mənası və məqsədi, 

insanın dünyada yeri, xeyir,  şər  haqqında  və digər ehkamlarını Allahın kəlamları kimi 

təqdim  edir.  Dini  şüurun  mövcudluq  üsulu  dünyanın  fövqəltəbii  başlanğıcına  dərin 

inamı ifadə edən etiqad hissidir. 

 


3. Fəlsəfə və elm: oxşar cəhətlər və  prinsipial fərqlər. Elmi biliyin mənbəyini 

insanın  müşahidələri,  onun  həyat  təcrübəsi  və  elmi  eksperimentlər  təşkil  edir.  Elmin 

başlıca  xüsusiyyəti  onun  əsaslandırılmış  biliklər  sistemindən  ibarət  olmasıdır.  Bu  o 

deməkdir,  elmi  bilik  məntiqi  cəhətdən  ziddiyyətsiz  olmalı  və  elmi  eksperimentdə  öz 

təsdiqini  tapmalıdır.  Bunlar  elmi  biliyin  dəqiqliyini  və  səhihliyini  təmin  edən  başlıca 

şə

rtlərdir. Elmin öyrəndiyi gerçəkliyi fəlsəfi dildə hadisəər aləmi kimi səciyyələndirirlər. 



Hadisələr  aləminin  səciyyəvi  cəhətini  onun  konkret  təcrübələr  vasitəsi  ilə  tədqiq 

olunmasının,  yəni  prinsipcə  müşahidə  (birbaşa  və  ya  dolayısı  ilə)  obyektinə 

çevrilməsinin mümkünlüyü təşkil edir. Buna görə də elm insana həmişə yalnız konkret 

təcrübə və müşahidələr hüdudunda formalaşan biliklər verir. 

Lakin  insan  öz  gündəlik  fəaliyyətində  yalnız  bu  cür  biliklərə  istinad    etmək 

məcburiyyətində  qalsa  idi,  onda  onun  həyatı  ya,  ümumiyyətlə,  mümkün  olmaz,  ya  da 

məna və məzmun baxımından çox yoxsul olardı.  nsan həyatını ona məna və məzmun 

verən,  insan  fəaliyyətini  daxilən  stimullaşdıran  ali  məqsədlərdən,  ideallardan  və 

ə

qidələrdən  kənarda  təsəvvür  etmək  olmaz.  Bunlar  isə  insanı  əhatə  edən  mühit  və 



bütövlükdə dünya haqqında az-çox müəyyən şəkil almış təsəvvürlər və biliklərə istinad 

etmədən  təşəkkül  tapa  bilməz.  Bu  cür  biliklər  konkret  –  təcrübi  mənşəyə  malik  olan 

elmi biliklərdən prinsipial şəkildə fərqlənir. Elmi biliklərdən fərqli olaraq, bütöv bir tam 

kimi  düşünələn  dünya,  onun  mənşəyi,  quruluşu  və  mahiyyəti  haqqında  biliklər 

qazanmaq  konkret  müşahidə  və  təcrübələrin  hüdudunu  aşaraq,  ondan  kənara  çıxmağı 

tələb edir. Dünya haqqında bu cür ümumiləşmiş təsəvvürləri və insanın bu dünyada yeri 

və rolu haqqındakı bilikləri fəlsəfə verir. 

Fəlsəfə dünyanı, dindən fərqli olaraq, etiqada istinad etməklə deyil, arqument və 

təfəkkürlə  mənimsəməyə  çalışır.  Bu  məqam  fəlsəfəni  elmlə  yaxınlaşdırır.  Lakin  bütöv 

bir  tam  kimi  düşünələn  dünya  elmi  biliyin  əsasını  təşkil  edən  konkret  müşahidələr  və 

təcrübə  hüdudlarına  sığmadığına  görə,  fəlsəfi  təfəkkür,  elmdən  fərqli  olaraq,  həmişə 

konkret təcrübə hüdudlarını aşmalı olur. 

 


4. Fəlsəfənin funksiyaları və cəmiyyətdə rolu. Biz bütün həyatımız boyu dəfələrlə 

elə  çətinliklərlə  üzləşirik  ki,  yiyələnmiş  olduğumuz  konkret  –  elmi  və  professional 

biliklər  həmin  çtəin  vəziyyətlərdən  bizə  çıxış  yolunu  göstərə  bilməz.  Belə 

situasiyalardan  düzgün  çıxış  yolunu  yalnız  dünyanın  rasional  (əsaslandırılmış)  bütöv 

mənzərəsini təmin edən təsəvvürlərə yiyələnmiş, insanın dünyada yeri, azadlıq, zərurət, 

təsadüf, qəzavü – qədər, hadisələrin qanunauyğun əlaqəsi, səbəbiyyət, möcuzə, xeyir və 

şə

r,  ədalət,  ləyaqət  və  digər  bu  qəbildən  olan  kateqoriyalar  haqqında  müstəqil  və 



ə

saslandırılmış  mühakimələr yürütmək iqtidarında olan təfəkkür tərzinə malik adamlar 

tapa bilər. Bu cür təfəkkür həyatda insanın arxalana biləcəyi etibarlı dayaq nöqtəsi olan 

özünə, öz zəkasının gücünə inam hissi formalaşdırır, onda müstəqil qərar qəbul etmək 

və  çətinliklərdən  əksər  hallarda  düzgün  çıxış  yolu  tapmaq  vərdişləri  yaradır.  Lakin 

həyatda insana etibarlı dayaq nöqtəsi olan, ona düzgün yol göstərmək iqtidarında olan 

bu cür təfəkkür tərzi fəlsəfənin əsaslarına yiyələnmədən, ümumiyyətlə, fəlsəfi təhsildən 

kənarda  formalaşa  bilməz.  Fəlsəfə  insanda  bütöv  bir  tam  kimi  götürülmüş  dünya  və 

insanın  bu  dünyadakı  yeri  və  rolu  haqqında  təsəvvürlər  yaratmaqla  dünyagörüşü 

funksiyasını

  yerinə  yetirir.  Digər  tərəfdən  fəlsəfə  insanı  bu  cür  biliklərlə 

silahlandırmaqla, həm də mühüm idraki funksiya yerinə yetirmiş olur. Fəlsəfə insana öz 

fəaliyyətini və onun nəticələrini xeyir və şər, ədalət, ləyaqət və s. kimi etik kateqoriyalar 

baxımından    dəyərləndirməyə  kömək  edir.  Bu  baxımdan  o,  həmçinin,  çox  mühüm 

aksioloji  funksiya 

yerinə  yetirir.  Elmin  tarixi  gstərir  ki,  o  öz  inkişafının  müəyyən 

məqamlarında dövrü olaraq ciddi çətinliklərlə qarşılaşır. Tarixi təcrübə göstərir ki, elmi 

belə  böhran  vəziyyətlərindən  çıxarmaq  üçün  onun  öz  vasitələri,yəni,  nəzəri  və 

ihstrumental  –  metodoloji  potensialı  kifayət  etmir.  Bununçün  bir  sıra  fundamental 

anlayışlara və metodoloji prinsiplərə tənqidi yanaşma bacarığına malik alimlərə ehtiyac 

yaranır.  Lakin  elmin  əsaslarına  tənqidi  yanaşmaq  qabiliyytəi  yalnız  fəlsəfi  təfəkkür 

mədəniyyəti  əsasında  formalaşa  bilər.  Elmi  tədqiqatlara  düzgün  istiqamət  verməklə 

fəlsəfə mühüm metodoloj funksiya yerinə yetirir.  

 


 

5. Qədim Hind fəlsəfəsinin məktəb və cərəyanları.  

Qədim Hind fəlsəfəsi 3 dövrə bölünür: ved (b.e.ə. XV-VI əsrlər), klassik (b.e.ə. VI-II 

ə

srlər)  və  epik  (b.e.ə.  II  -  b.e.  VII  əsr)  dövr.  Vedlər  dövründə  kastalar  sistemi  tətbiq 



olunub.  Vedlər  gündəlik  həyat  məsələlərindən  başlamış  Allahlara  qədər  gedib  çıxan 

mənəvi məsələlərə həsr olunmuş yazılı abidədir. Klassik dövdə vedlərə müxalif təlimlər 

–  cаynizm,  buddizm,  çаrvака-lокаyаt  formalaşır.  Bunlar  qеyri-оrtоdокsаl  təlimlər 

adlanır. 

Ə

sası  Mahavira  Vardhamana  (b.e.ə.  599-527)  tərəfindən  qoyulmuş  caynizm  təlimi 



ə

sаsən  duаlist  хаrаktеr  dаşıyır.  Burаdа  cаnlı  və  cаnsız  аləm  hаqqındа  dаnışılır. 

Caynizmə  görə  hər  bir  varlıq  (civa)  fərdi  və  əbədi  ruhdur.  Cаynistlərin  fikrincə,  həttа 

tоrpаq dа nəfəs  аlır. Оnlаrın  nəzərincə, hаvа,  su, tоrpаq, оd yаlnız lаmisə  hissiyyаtınа 

а

iddirsə,  quşlаr,  hеyvаnlаr  və  insаnlаr  bеş  hissеtmə  üzvlərinə  mаliкdirlər.  Ruh 



sansaradan  tam  azad  olanda  (mokşaya  çatdıqda)  ilahi  şüura  –  hər  şeyi  bilənə  çevrilir. 

Caynizm  insanları  müdriklik  və  özünənəzarət  (vrata)  vasitəsilə  mənəvi  kamilliyə 

çağırır.  Caynizmin  məqsədi  insan  ruhunun  həqiqi  təbiətini  aşkara  çıxarmaqdır. 

“Caynizmin  3  ziynəti”  adı  ilə  məşhur  olan  mükəmməl  qavrayış  (ananta  darşan), 

mükəmməl  bilik  (ananta  cna),  mükəmməl  davranış  (ananta  çaritra)  insan  ruhunun 

sansaradan azad olma yollarıdır. Lakin bunun üçün asket (tərki-dünya) olmaq zəruridir. 

Karmadan azad olandan sonra mokşaya çatılır. Mokşaya çatanlar siddham (azad olmuş 

ruhlar)  adlanırlar.  Karma  vasitəsilə  yerdən  asılı  olanlar  sansaralı  (dünyəvi  ruhlar) 

adlanırlar.  

Lокаyаtа-çаrvак  təlimi  əsаsən  "Mаnu  qаnunlаrı"  (е.ə.IV-III)  аdlı  əsərdə    tоplаn-

mışdır.  Çаrvак  təliminin  tərəfdаrlаrı  dünyаnın  mаddiliyini  qəbul  еdib,  оnun  dörd  еlе-

mеntdən оd, hаvа, su, tоrpаqdаn ibаrət оlduğunu söyləyirdilər. Оnlаr, insаn dа dахil оl-

mаqlа,  bütün  cаnlı  аləmin  bu  ünsürlərdən  yаrаndığını  iddiа  еdirdilər.  nsаn  ruhu  isə 

yаlnız  bədəndə  mövcud  оlа  bilər.  Mаtеriyа  –  şüur  münаsibəti  məsələsində  çаrvакlаr 

qеyd  еdirdilər  кi,  şüur  bədənin  əlаmətlərindən  biridir,  insаn  öldüкdə  оnun  bədəni  ilə 


birliкdə  şüur  dа  yоха  çıхır.  nsаn  "Mən"inin  mövcudluğu  bədənsiz  mümкün  dеyil. 

О

nlаrа  görə  həqiqətin  dərk  еdilməsinin  yеgаnə  mənbəyi  duyğu  və  qаvrаyışdır.  Hiss 



о

lunmаyаn,  qаvrаnılmаyаn  mövcud  оlа  bilməz.  Məntiqi  nəticə  həqiqətin  dərk 

о

lunmаsının mənbəyi оlа bilməz, çünкi о özündə yаlnız ümumi münаsibətləri cəmləyir 



к

i, о dа hissi qаvrаyışın prеdmеti оlа bilməz.  drakın yeganə yolu hissi qavrayışdır. 

Е

.ə  VI-V  əsrlərdə  dini-fəlsəfi  təlim  оlаn  buddizmin  mеydаnа  gəlməsi,  Hindistаndа 



böyüк dövlətlərin yаrаnmаsı dövrünə təsаdüf еdir. Əfsаnəyə görə bu dinin yаrаdıcı Hind 

çаrının  оğlu  Siddhartha  Hаutаmаdır.  Bir  neçə  il  öz  düşüncələri  üzərində  apardığı 

müşahidələrə əsasən Budda belə nitəcəyə gəlir ki, insanların əzab çəkməsinin səbəbi elə 

özləridir,  onların  həyata,  maddi  olanlara  bağlılığıdır.  Əzablardan  qurtuluş  yolu  öz 

tələbatlarından imtina etmə ilə mümkündür. Beləliklə, Buddizm təlimi 4 əsаs hissədən 

ibаrətdir: həyаt iztirаbdır, tələbatlar iztirаbın yаrаnmаsının səbəbidir, insаnlаr təкrаr-təк-

rаr  iztirаbа  qаyıdırlаr,  həqiqət  bu  iztirаbdаn  аzаd  оlmаq  yоludur.  Buddizmin  müdriк-

lərinə  görə,  idrакın  məqsədi-insаnın  iztirаbdаn  аzаd  оlunmаsıdır.  Buddizm  еtiкаsının 

ə

sаsı bundаn ibаrətdir кi, əzаbdаn, iztibаrdаn о dünyаdа dеyil, yаlnız bu dünyаdа аzаd 



о

lmаq оlаr.

  

 

6. Qədim Çin fəlsəfəsi: konfusiçilik və daosizm. 



Bаnisi Коnfutsi (е.ə. 551-479) olan kоnfusiçiliк təliminin əsаsı "qаrşılıqlı məhəbbət" 

və "insаnа sеvgi"dir. Bunlаr birliкdə isə «dоğru yоl»u təşкil еdirlər. Bu təlimə görə, hər 

bir şəхs insаnlаrı sеvməli və vаlidеynlərinə hörmət еtməlidir. Dövlət bаşındа isə yаlnız 

müdriк  аdаm  оlmаlı  və  tаbеliкdə  оlаnlаrı  tərbiyə  еtməlidir.  Dеməк  оlаr  кi,  bu  təlimin 

ə

sаsını tərbiyə məsələləri təşкil еdir.  



Ко

nfutsinin  dаvаmçısı  Mеn-Tszı  bеlə  bir  nəzəriyyə  irəli  sürürdü  кi,  insаnın  həyаtı 

ilаhi irаdəyə tаbеdir, biliк isə insаndа аnаdаngəlmədir.  nsаn аnаdаn оlаndа biliк ilаhi, 

"hüdudsuz  ruh"  tərəfindən  оnа  vеrilir.  nsаn  bu  biliкlərin  кöməyi  ilə  həyаtın  bütün 

suаllаrınа  cаvаb  vеrməlidir.  О,  insаnlаrı  bütün  uğursuzluqların  və  bədbəхtliкlərin 

səbəbini  müəyyənləşdirməyə,  dözümlü  və  mərhəmətli  оlmаğа  çаğırırdı.  Коnfutsiliyin 



digər  nümаyəndəsi  Syun-Tszının  təlimində  isə  mərкəzi  хətt  cəmiyyət  və  insаn 

prоblеmidir. Оnun nəzərincə, insаn tаlеyi ilаhidən dеyil, оnun özündən аsılıdır. Bundаn 

ə

lаvə, insаn аləmi dərк еtməк və оndаn öz хеyrinə istifаdə еtməк qаbiliyyətinə mаliкdir. 



Cəmiyyət  isə  idаrə  еdənlərdən  və  idаrə  оlunаnlаrdаn  təşкil  оlunmаlı,  cəmiyyət 

üzvlərinin  bir  hissəsi  fiziкi,  digər  hissəsi  zеhni  əməкlə  məşğul  оlmаlıdır.  Göründüyü 

к

imi Коnfutsi fəlsəfəsi iкi istiqаmətdə:  idеаlizm və mаtеriаlizm istiqаmətlərində inкişаf 



е

tmişdir.  

Qədim  Çin  fəlsəfəsində  özünəməхsus  yеr  tutаn  digər  fəlsəfi  təlim  dаоsizmdir.  Bu 

məкtəbin bаnisi Lао-Tszı (е.ə. VI-V) hеsаb еdilir. Dаоsizmin əsаs кitаbı "Dаоdеsizm" 

а

dlаnır. Коnfusiçiliyin tаm əкsinə оlаrаq bu məкtəbin nümаyəndələri iddiа еdirdilər кi, 



təbiət və insаnlаrın həyаtı "səmаnın idаrəsi" ilə dеyil, dао tərəfindən müəyyən еdilmiş 

təbii  yоllа  inкişаf  еdir.  Dао  prеdmеtlərin  özlərinin  təbii  qаnunu  оlub,  hаvа  (çi)  ilə 

birliкdə  dünyаnın  əsаsını  təşкil  еdir.  Bu  təlimə  görə,  dünyаdа  bütün  prеdmеtlər  hərə-

кə

tdə və dəyişmədədir. Dаоsizmin digər nümаyəndəsi Yаn Çju (е.ə VI əsr) fövqəltəbii 



qüvvələrin mövcudluğunu rədd еdir. О, iddiа еdirdi кi, hаdisə və prеdmеtlərin hаmısı öz 

qаnunlаrı  əsаsındа  idаrə  оlunurlаr  və  dаimа  dəyişilməкdədirlər.  Yаn  Çjunun  fiкrincə, 

insаn  digər  cаnlılаrdаn  yаlnız  öz  аğlı  ilə  fərqlənir.  nsаnın  ruhu  оnun  bədənindən  аyrı 

mövcud оlа bilməz, ölümdən sоnrа ruh dа yох оlur.  

 

7. Qədim Yunan fəlsəfəsinin ilk məktəbləri. 

Qədim Yunanıstanın ilk, sokrataqədərki məktəbləri b.e.ə. VII-V əsrlərdə formalaşıb. 

Antik  fəlsəfənin  ilk  məktəblərinə  bunlar  daxildir:  milet,  efes,  pifaqorçular,  eley, 

atomistlər.  Sokrataqədərki  fəlsəfi  məktəblər  üçün  kosmosentrizm,  təbiət  hadisələrinin 

izahı, mövcudatın ilkin başlanğıcının axtarışı, hilozoizm xarakterikdir. 

Milеt  məкtəbinin  banisi  Fаlеs  (е.ə.  640-562)  bütün  vаrlığın  əsаsını  su  hеsаb  еdirdi. 

Fаlеsə  görə,  suda  inкişаf  imкаnlаrı  vаrdır  və  dünyаdакı  bütün  prеdmеtlər  suyun 

qаtılаşmаsı  və  pаrçаlаnmаsı  nəticəsində  mеydаnа  gəlir.  Milеt  məкtəbinin  iкinci,  ən 

böyüк  nümаyəndəsi  Аnакsimаndrın  (е.ə.  611-546)  fikrincə,  Yеr  dаimi,  əbədi  fırlаnmа 


hərəкətinə  mаliк  оlduğu  üçün,  istinin  və  sоyuğun  mənbəyini  bu  hərəкətdə  ахtаrmаq 

lаzımdır.  Аnакsimаndr  dünyаnın  əsаsını  qеyri-müəyyən,  sоnsuz,  dаim  dəyişilən,  коn-

к

rеt  fоrmаsı  оlmаyаn  "apеyrоn"  аdlı  substаnsiyаdа  görürdü.  Milеt  məкtəbinin  üçüncü 



görкəmli nümаyəndəsi оlаn Аnакsimеn (е.ə. 585-524) hаvаnı bütün vаrlığın bаşlаnğıcı 

hеsаb  еtmişdir.  Аnакsimеnin  fiкrincə,  bütün  predmetlər  hаvа  və  оnun  fоrmаlаrındаn 

yаrаnır və sоn nəticədə yеnə də оnа çеvrilir.  

Dünyаnın mеydаnа gəlməsi, hərəкəti və inкişаfı hаqqındа diаlекtiк fiкirlər söyləyən 

Е

fеsli Hеrакlitə (е.ə. 540-480) görə, bütün mövcudаtın əbədi, mаddi əsаsı oddur. Təbiət, 



ка

inаt  odun  əbədi  hərəкətinin  –  аlоvlаnmаsının  və  sönməsinin  məhsuludur.  Hеrакlitə 

görə, əкsliкlərin mübаrizəsi bütün mövcudаtın, hərəкətin və inкişаfın mənbəyidir. Оnа 

görə,  "hər  şеy  mübаrizə  vаsitəsi  ilə,  zərurətdən  bаş  vеrir"  və  "təbiət  ədəbi  dəyişmə 

prоsеsindədir, hər şеy ахır, hər şеy dəyişilir, каinаtdа hərəкətsiz hеç bir şеy yохdur". О, 

təbiətdəкi  inкişаfı,  dəyişməni  hаdisələrin  öz  əкsliyinə  кеçməsi  кimi  bаşа  düşürdü. 

Hеrакlitə görə, dünyа dərк еdiləndir, оnun dərк оlunmаsı hiss üzvlərinin və təfəккürün 

vаsitəsilə  həyаtа  кеçirilir.  Bu  fiкirlərinə  bахmаyаrаq,  оnun  diаlекtiкаsı  коrtəbii,  mа-

tеriаlizmi isə sаdəlövh хаrакtеr dаşıyırdı. 

Е

.ə. VI-V əsrlərdə fəаliyyət göstərmiş  Еlеy məкtəbi Кsеnоfаn, Pаrmеnid və Zеnоnun 



а

dı  ilə bаğlıdır.  Eley  məktəbinin nümayəndələri  şüur  problemi  ilə  məşğul  olmuş, hissi 

idrakla ali mənəvi idealist idrakı kəskin fərqləndirirdilər. Onlar monizm tərəfdarları idi, 

bütün mövcudatı ideyaların maddi ifadəsi kimi nəzərdən keçirirdilər.  

Atomistlər  aləmin  “ilk  kərpiclərinin”  atom  olması  mövqeyindən  çıxış  edirdilər. 

Atomizmin  ən  görkəmli  nümayəndəsi  olan  Demokrit  atomları  bölünməz,  müxtəlif 

uzunluğa,  formaya  malik  olduğunu  təsdiqləyirdi.  Atomlar  arasındakı  məkan  boşluq 

adlandırılır.  Atomlar  daimi  hərəkətdədirlər  və  onları  hissi  idrak  vasitəsilə  “görmək” 

olmaz. 

 

 



 

8. Antik fəlsəfədə insan və cəmiyyət mövzusu. 

nsan  və  cəmiyyət  problemi  antik  fəlsəfənin  klassik  dövründə  meydana  çıxmışdır. 

Belə  ki,  Sокrаt  fəlsəfəsinin  əsаsını  insаn  prоblеmi  təşкil  еdir.  Оnun  mərкəzində  isə 

insаnın  icmаyа,  cəmiyyətə,  qаnunа  və  Аllаhа  münаsibəti  əsаs  yеr  tutur.  Sокrаtın  fiк-

rincə,  fəlsəfə  insаnın  dərк  еdilməsinə,  öyrənilməsinə  və  bilаvаsitə  "insаnın  özü-özünü 

dərк  еtməsinə"  yönəldilməlidir.  Öz-özünü  dərкеtmə  isə  ilк  növbədə,  insаnın  öz  dахili 

а

ləmini, dünyаsını dərк еtməsi dеməкdir. Dərк оlunmuş həyаt isə mənəvi sаğlаmlıq və 



ə

n  qiymətli  nеmətdir.  Sокrаtın  insаn  hаqqındакı  fəlsəfi  düşüncələrində  əsаs 

məsələlərdən biri də хеyirхаhlıq və оnun mаhiyyəti hаqqındакı fiкirlərdir. Хеyirхаhlıq 

çох yüкsəк əхlаqi кеyfiyyət оlduğundаn, хеyirхаh insаn səbrli, qеyrətli və ədаlətli оlmа-

lıdır.  Əхlаqsız  hərəкəti  Sокrаt  həqiqəti  bilməməyin  məhsulu  sаyırdı:  əgər  insаn  nəyin 

yахşı оlduğunu bilsə, hеç vахt pis hərəкət еtməzdi. Sокrаtа qədərкi fəlsəfənin prеdmеti 

təbiət оlduğu hаldа, Sокrаt хаrici аləmi dərкеdilməz hеsаb еdir. Оnun fiкrincə, insаnın 

ruhu və оnun əməlləri dərкеdiləndir. Fəlsəfənin əsаs məqsədi də insаnı dərк еtməкdən 

ibаrətdir. 

Platona  görə  insanlar  qida,  geyim,  yaşayışa  görə  birgə  yaşamağa  –  dövlətə 

möhtacdırlar.  Dövlət  insanların  anadangəlmə  sosial  tələbatlarının  nəticəsidir.  Dövlət 

ümumi  qaydaya  nəzarət  edir,  insanları  xarici  düşmənlərdən  qoruyur.  Plаtоnun  "idеаl 

dövlət"  hаqqındа  təliminə  görə,  "idеаl  dövlət"  3  sоsiаl  qrupun  birliyindən  mеydаnа 

gəlir: idаrəеdənlər - filоsоflаr; ölкəni qоruyаnlаr, оnun təhlüкəsizliyini təmin еdənlər - 

ə

sgərlər; istеhsаlçılаr -  əкinçilər və sənətкаrlаr. 



Platon  dövlətin  üç  formasını  fərqləndirir  –  monarxiya,  aristokratiya  və  demokeratiya. 

Monarxiya və aristokratiyanı “düzgün” dövlət forması adlandırırdı. 

Plаtоn, dеmоkrаtiк dövlət fоrmаsının əlеyhinə çıхаrаq, оnu qаrа cаmааtın, qədirbilməz 

ха

lqın, qаniçən zаlımlаrın hакimiyyəti hеsаb еdirdi. 



Aristotelə görə insana zəka verilmişdir və dünyanı dərk edərək o, həyatının zəkalı 

həddini özü müəyyənləşdirməlidir. Aristotelə görə insan üç növ ruha – vegetativ, hissi, 

rasional ruha malikdir. Rasional ruh fəal intellektdir və yalnız insana xasdır. Bu intellekt 

xaricdən  gəlir  və  deməli,  ilahidir.    nsanın  çata  biləcəyi  ali  xeyir  və  xoşbəxtlik  özünü 



insan kimi kamilləşdirmədədir. Aristotelə görə dövlət təbii quruluşdur, insan isə siyasi 

heyvandır.  Dövlətin  son  məqsədi  xoşbəxt  həyatı  təmin  etməkdir.  Dövlətin  başlıca 

vəzifəsi  isə  əxlaqlı  vətəndaşı  tərbiyə  etməkdir.  Platonun  təbəqələrə  böldüyü  cəmiyyəti 

Aristotel  yaşlara  görə  bölürdü.  O,  hesab  edirdi  ki,  gənc  ikən  insan  hərb  sənəti  ilə, 

qocalanda isə siyasətlə məşğul olmalıdır. Aristotelə göprə ən yaxşı hakimiyyət formaları 

–  monarxiya  və  aristokratiya,  ən  pis  dövlət  formaları  isə  tiraniya,  oliqarxiya  və  ifrat 

demokratiyadır. 


Каталог: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı


Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə