FƏNN: makroiQTİsadiyyat mövzu Ümumi tələb və təklif. Makroiqtisadi tarazlıq



Yüklə 1.2 Mb.
səhifə11/17
tarix19.07.2017
ölçüsü1.2 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   17

Dünya təsərrüfatının tarixən birinci mərhələsi dünya kapitalist təsərrüfatının meydana gəlməsi olmuşdur. Dünya kapitalist təsərrüfatı isə XIX əsrin ortalarında iri maşın­lı sənayenin inkişaf etməsi və dünya bazarının yaranması əsa-sında formalaşmışdır.

Dünya kapitalist təsərrüfatının yaranması bir tərəf-dən, dəniz donanmasında yük daşınmasının artmasına, iri limanların tikilməsinə, kanalların, qitələlarası dəmir yolları-nın çəkilməsinə əsaslanmış, digər tərəfdən isə bunların inkişafını sürətləndirmişdir. Lakin bir qədər son­ralar və müasir dövrdə avtomobil nəqliyyatı və beynəlxalq əhəmiy-yətli avtomobil yolları, habelə aviasiya daha sürətlə inkişaf etməyə baş­lamışdır. Bu sahədə dünya rabitə (radio, kabel, peyk və i.a.), habelə güclü elektron-hesablama maşınlarına əsaslanan informasiya sistemi də böyük rol oynamışdır.



Dünya təsərrüfatının ikinci mərhələsi dünya sosialist təsərrüfa­tının meydana gəlməsi olmuşdur. Bunun bünövrəsi 1917-ci ildə bolşe­viklərin iqtisadi cəhətdən geridə qalmış Rusiyada hakimiyyəti zorla ələ keçirmələri nəticəsində dünyada qüvvələr nisbətinin dəyişməsi və keçmiş Sovet Ittifaqının güclü hərbi və iqtisadi qüvvəyə çevrilməsi ilə qoyulmuşdur. Ikinci dünya müharibəsinin gedişində isə bir sıra ölkə­lər­də yaranmış obyektiv və subyektiv amillərdən istifadə edən "mütərəqqi" qüvvələr hakimiyyətə gəldikdən sonra, onlar da Çar Ru­siyasının yolu ilə getmiş və beləliklə də "dünya sosialist təsərrüfatı" meydana gəl­miş­dir. Lakin möhkəm təməl üzərində qurulmamış bu "dün­ya təsərrüfatı" uzun müddət yaşaya bilməmiş və 1990-cı illərin əvvəl­lərində tarix mey­da­nında nüfuzdan düşüb dağılmışdır.

Buradan aydın olur ki, dünya kapitalist təsərrüfatı hazırda ye­ganə hakim təsərrüfatdır, ümumdünya təsərrüfatı onun bazasında for­malaşır və inkişaf edir. Bu, onunla izah edilir ki, dünyanın bütün öl­kə­ləri az və ya çox dərəcədə beynəlxalq əmək bölgüsünə (BƏB) daxil­dirlər və müasir ETI-nin təsiri ilə onun daha da dərinləşməsi iqtisadi əla­qələrin genişlənməsini sürətləndirir. Hər bir ölkənin iqtisadi müba­dilədə iştirak etməsi isə ona öz tələbatını daha tam və az xərclə ödəməyə imkan verir. Və bu əsas üzərində BƏB-in bütün iştirakçılarında qarşı­lıqlı əlaqələrin inkişaf etdiril-məsinə və deməli, iqtisadi əməkdaşlığa ma­raq yaradır. Bəs, beynəlxalq əmək bölgüsü nədir?

Beynəlxalq əmək bölgüsü, əmək bölgüsünün ən yük-sək for­ma­sıdır. BƏB dedikdə, ayrı-ayrı ölkələrin müəyyən məhsul növlərinin isteh­salı sahəsində ixtisaslaşmaları və həmin məhsulları öz aralarında müba­dilə etmələri nəzərdə tutulur. BƏB ilk dəfə XX əsrin əvvəllərində bey­nəlxalq kapitalist əmək bölgüsü formasında meydana gəlmişdir.

BƏB-in əsasını dünya bazarı və ölkələr arasındakı iqtisadi mü­na­sibətlərin digər formaları təşkil edir. Onun inkişaf etməsinin əsas sə­bə­­bi isə bütün bəşəriyyət üçün ümumi olan elmi-texniki tərəqqinin qa­nu­nauyğunluqlarıdır. Başqa sözlə, dünya birliyinə daxil olan ölkələr öz aralarında elmi-texniki, ən yeni məhsul növləri istehsalı, elmi-tədqi­qat­la­rın və konstruktor işlərinin nəticələrinin mübadiləsi sa­hə­sində əməkdaşlıq etməyə maraqlıdırlar. Müasir dövrdə nəinki isteh­sal dairə­sində, həmçinin elmi fəaliyyət sahəsində də əmək bölgüsünün zəruriliyi meydana çıxır. BƏB-ə coğrafi amillər, ayrı-ayrı regionlarda bu və ya di­gər təbii ehtiyatla-rın olması da təsir göstərir. Müasir şəraitdə ən kəs­kin vaxt-larda bir-birinə elektrik enerjisi verməklə energetika ehtiyat­la­rından, habelə dəniz və okeanların sərvətindən səmərəli isti­fa­də etmək sahəsində də ölkələrin öz aralarında iqtisadi əməkdaşlığa gir­mə­ləri im­kanları meydana gəlmişdir.



BƏB öz növbəsində istehsalın beynəlmiləlləşməsinə səbəb olur. Bu, müxtəlif ölkələrin milli təsərrüfatları arasın-da əlaqələrin meydana gəlməsi və dərinləşməsini ifadə edən obyektiv prosesdir. Istehsalın bey­nəl­miləlləşməsi dünya miqyasında ictimailəşmənin spesifik forması olmaqla, cəmiyyətin iqtisadi həyatını əhatə edir və özünü bütün sahə­lər­də – istehsal, bölgü, mübadilə və istehlak – biruzə verir. Istehsalın beynəl­mi­ləlləşməsi beynəlxalq iqtisadi münasibət-lərin inkişaf etməsinin obyektiv əsasıdır. Bütün bunlar ölkələr arasında iqtisadi münasibətlərin obyektiv xarakter daşıdığını göstərir. Doğ­rudur, müəyyən sinfi mənafe­lər dünya təsərrüfat əlaqələrinə mane ola, yaxud da onu məh-dudlaşdıra bilər. Lakin onların həyata keçirilməsinin obyek-tiv zəruriliyi labüd ola­raq özünə yol açmışdır və bundan sonra daha da inkişaf edəcəkdir.

Dünya təsərrüfat əlaqələrinin güclənməsinin əsasını təşkil edən amillər dəyişməz deyildir və müasir dövrdə onların əhəmiyyəti daha da artır. Bu, dünya iqtisadiyyatının beynəlmiləlləşməsi, müasir elmi-tex­ni­ki inqilabın hərtərəfli xarakter daşıması, informasiya və kommu­nika­si­ya vasitə-lərinin yeni rolu, yer kürəsində mövcud olan ehtiyatların vəziy­yəti və s. əlaqədardır.


2. Iqtisadi inteqrasiya anlayışı, onun məzmunu və amilləri.
Müasir dövrdə dünya iqtisadiyyatında iki meyl özü-nü göstərir. Bir tərəfdən, ölkələr arasındakı iqtisadi əlaqələr inkişaf edir, ticarət libe­rallaşdırılır, kommunikasiya və in-formasiya sistemlərinin, texniki standartların yaradılması ilə əlaqədar dünya təsərrüfatının qloballaş­ması güclənir, di-gər tərəfdən isə, ölkələrin region səviyyəsində iqtisadi cəhət-dən bir-birilərinə yaxınlaşmaları və qarşılıqlı fəaliyyət gös-tərmələri prosesi gedir, iri regional inteqrasiya strukturları formalaşır, dünya tə­sərrüfatının müstəqil mərkəzləri meyda-na çıxır. Bütün bünlar bey­nəl­xalq iqtisadi inteqrasiyanın nəticələri olmaqla, həm də onun daha da təkmilləşdirilmə-sini zəruri edir.

Beynəlxalq Iqtisadi Inteqrasiya (BII) ölkələr və milli tə­sər­rü­fat­lar arasında dərin və sabit əlaqələrin, əmək bölgü-sünün müxtəlif səviy­yə­lərdə və formalarda inkişaf etdiril-məsi əsasında onların iqtisadiyyatının iqtisadi-siyasi cəhət-dən birləşməsi deməkdir. Bu proses müxtəlif səviyyələrdə iqtisadi münasibətlər, o cümlədən filiallar yarat­maq­la bir-birilə yaxınlaşan ölkələrin ayrı-ayrı firmaları arasında əmək­daşlığın həyata keçirilməsi formasıdır. Dövlətlərarası səviyyədə isə, int­eqrasiya, onların arasında iqtisadi birlik-lərin yaradılması əsasında for­malaşır.

Firmalararası əlaqələrin sürətlə inkişaf etməsi, bu və ya digər regionda əmtəə və xidmətlərin, kapitalın və iş qüvvəsinin sərbəst su­rətdə hərəkətinin təmin olunmsına yönəldilmiş dövlətlərarası tənzim­lənməni, habelə birgə iqtisadi, valyuta-maliyyə, elmi-texniki, sosial, xa­rici və müdafiə siyasətinin yeridilməsini zəruri edir. Bunların nəticə­sin­də regional valyuta, infrastruktur, ümumi iqtisadi vəzifələr, döv­lətlə­ra­rası idarəetmə və maliyyə təşkilatları üzrə vahid təsərrüfat kom­pleksləri formalaşır.



Iqtisadi inteqrasiyanın ən sadə forması sərbəst ticarət zona­la­rının yaradılmasıdır. Bunun əhəmiyyəti hər şeydən əvvəl onunla müəy­yən edilir ki, iştirakçı-dövlətlər arasında ticarət məhdudiyyəti, birinci növbədə gömrük vergisi aradan qaldırılır.

Iqtisadi inteqrasiyanın başqa bir forması gömrük ittifaqlarının yaradılmasıdır. Bu zaman həmin ərazidə sər-bəst ticarət zonasının fəa­liyyət göstərməsi ilə yanaşı, həm də vahid xarici ticarət qiymətlərinin (ta­riflərinin) müəyyən edilməsi və üçüncü ölkələrə münasibətdə vahid ticarət siya-sətinin yeridilməsi nəzərdə tutulur.

Nəzərdən keçirilən hər iki halda dövlətlərarası müna-sibətlər yalnız mübadilə sahəsinə aid olur. Bu, iştirakçı-dövlətlər üçün qarşılıqlı ticarətin və maliyyə hesablaşmala-rının inkişaf etdirilməsində eyni im­kanların yaradılmasına xidmət edir. Gömrük ittifaqlarına daxil olan ölkələr arasında ümumi hesablaşma vahidi fəaliyyət göstərir və valyu­taların qarşılıqlı surətdə dönərliliyi təmin edilir.



Beynəlxalq Iqtisadi Inteqrasiyanın daha mürəkkəb forması ümu­mi bazardır. Ümumi bazar onun iştirakçıları arasında qarşılıqlı ticarət əlaqələri və vahid xarici ticarət tarifləri ilə yanaşı, həm də ka­pitalın və iş qüvvəsinin sər-bəst hərəkəti, habelə razılaşdırılmış iqtisadi siya­sət yeridil-məsi ilə səciyyələnir.

Dövlətlərarası iqtisadi inteqrasiyanın ən yüksək for-ması, onun yuxarıda göstərilən bütün formalarını özündə birləşdirən ümumi iqti­sadi və valyuta-maliyyə siyasəti yeri-dən iqtisadi və valyuta ittifaqıdır.

Iqtisadi inteqrasiya qarşılıqlı əlaqədə olan tərəflər üçün bir sıra əlverişli şərait yaradır.

Hər şeydən əvvəl qeyd etmək lazımdır ki, inteqrasiya əlaqələri təsərrüfatçılıq edən subyektlər (firmalar) üçün maddi, əmək və maliyyə ehtiyatlarından, ən yeni texnika və mütərəqqi texnologiyadan istifadə olunmasına, yüksək key-fiyyətli məhsullar hazırlanmasına imkan verir.



Ikincisi, region ölkələrinin iqtisadi cəhətdən bir-biri-lərinə ya­xın­laşmaları və iştirakçı ölkələrin firmaları üçün imtiyazlı şərait yara­dır, onları başqa ölkələrin firmalarının rəqabətindən müəyyən dərəcədə qo­ruyur.

Üçüncüsü, inteqrasiya əlaqələri onun iştirakçılarına daha kəs­kin sosial problemləri (məsələn, ayrı-ayrı rayonla-rın inkişaf şəraitinin bir-birinə yaxınlaşması və son nəticədə bərabərləşməsi, əmək bazarında vəziyyətin "yumşaldılması", əhalinin aztəminatlı təbəqəsinin sosial mü­dafiəsi, səhiyyə sisteminin, əmək mühafizəsi və sosial təminatın daha da inkişaf etdirilməsi və s.) birlikdə həll etməyə imkan verir.

Lakin milli təsərrüfatlar arasındakı qarşılıqlı əlaqələr müxtəlif miq­yasda və intensivlikdə inkişaf edir. Odur ki, bu prosesi müəyyən edən obyektiv amilləri nəzərdən keçirmək lazımdır. Başqa sözlə, inteq­ra­siya prosesi bir sıra amillərlə müəyyən edilir ki, bunların içərisində də əsas yeri aşağıda-kılar tutur: 1) Təsərrüfat həyatının qloballaşması; 2) Bey­nəl-xalq əmək bölgüsünün dərinləşməsi; 3) Elmi-texniki inqila-bın xa­rakteri; 4) Açıq milli iqtisadiyyata geniş yer verilməsi.

Bu amillər bir-biri ilə qarşılıqlı surətdə əlaqədardır. Belə ki, müasir dövrdə BƏB əsasında ölkələr, xüsusilə də onların firmaları arasında sabit iqtisadi əlaqələrin inkişafı qlobal xarakter almışdır. Milli iqtisadiyyatların daha çox açıq xarakter daşıması, transmilli korpo­rasiyaların fəaliy-yətlərinin, ETI-nin, beynəlxalq ticarətin, kapitalın hə­rəkə-tinin, müasir nəqliyyat, rabitə və informasiya sistemlərinin geniş miqyas alması təsərrüfat həyatının beynəlmiləlləşmə-sinin elə bir səviy­yəyə gəlib çıxmasına səbəb olmuşdur ki, bu, bir çox ölkələrin firmaları arasındakı qarşılıqlı əlaqə-lərin qlobal şəbəkəsinin yaran­masını təmin etmişdir.

Təsərrüfat həyatının qloballaşması regional səviyyədə daha in­tensiv gedir. Çünki hər hansı bir ölkənin firmalarının böyük əksəriyyəti qonşu ölkənin firmaları ilə müəyyən əlaqələrə girirlər. Bununla əla­qə­dar olaraq dünya təsərrüfa-tının qloballaşmasının əsas meyllərindən bi­­ri bu və ya digər ölkələrin, yaxud da inkişaf etmiş ölkələr qrupunun ətra­fında inteqrasiya zonalarının, iri iqtisadi meqablokların (məsələn, Amerika qitəsində ABŞ, Sakit Okean zonasında ABŞ və Yaponiya, Qərbi Avropada aparıcı Qərbi Avropa ölkələri) yaradılmasıdır. Bəzi hallarda regional inteqrasiya blokları çərçivəsində subregional "mər­kəzlər" yaradılır. Bu, Sakit Okean regionu üçün daha səciyyəvidir.

BƏB dərinləşməkdə davam edir. XX əsrin ikinci yarısında dün­ya təsərrüfatında, ətrafında sürətli iqtisadi inkişaf zonalarının for­malaşdığı lider-dövlətlər meydana gəlmişdir. Bunlara elm tutumlu məh­sulları istehsal və ixrac edən Avropa Ittifaqını, ABŞ, Yaponiya və b. misal göstər-mək olar. Çin və Cənub-şərqi Asiyanın yeni sənaye ölkə­ləri (Cənubi Koreya, Tayvan, Sinqapur, Tailand, Malayziya, Indone­ziya) elektron texnikasının istehsalını mənimsəmiş və indi onun ixrac edil­mə­si ilə fəal məşğul olurlar. Yüksək dərəcədə inkişaf etmiş kənd təsərrü­fa­tına malik olan və ixrac üçün məhsul istehsalı sahəsində ixti­saslaşmış ölkələr qrupu vardır. Bunlara Yeni Zelandiyanı, Yunanıstanı, Hol­landi­ya­nı, Braziliyanı, Finlandiyanı misal göstərmək olar. Kənd təsərrüfatı məh­sullarının ixracı ilə ABŞ və Böyük Britaniya kimi yüksək dərəcədə inkişaf etmiş ölkələr də məşğul olurlar. Bəzi ölkələr (məsələn, OPEK ölkələri) neft istehsalı və ixracı sahəsində ixtisaslaşmışlar.

Bunlarla yanaşı, hələlik ayrı-ayrı ölkələrin xammal kimi bir və ya iki növ ixrac məhsulunun istehsalı sahəsində ixtisaslaşmaları ənənəsi də qalmaqdadır. Bu, Afrikanın əksər, Latın Amerikasının isə bir sıra ölkələri üçün səciy-yəvidir.



Elmi-texniki tərəqqinin təsiri ilə firmadaxili və ölkə-lərarası səviyyədə predmet, detal və texnoloji əmək bölgüləri getdikcə dərinləşir. Ayrı-ayrı ölkələrdəki istehsalçılar arasın-da qarşılıqlı əlaqə və asılılıqlar yalnız əməyin nəticələrinin mübadiləsi əsasında deyil, həm də koopera­siyalaşdırma, kombinələşdirmə və istehsal-texnoloji proseslərin bir-biri­ni tamamlaması əsasında birgə istehsalların təşkili yolu ilə həyata keçi­rilir. Müxtəlif ölkələrin firmaları arasındakı koo-perasiyalaş­dırma­nın intensiv inkişafı iri beynəlxalq istehsal-investisiya komplekslərinin mey­dana gəlməsinə gətirib çıxarmışdır. Belə komplekslərin yaradılması tə­şəbbüsü ilə adətən transmilli korporasiyalar çıxış edirlər.

Inteqrasiya proseslərini stimullaşdıran amillərdən bi-ri də milli iqtisadiyyatın açıq olması səviyyəsinin artması-dır. Açıq iqtisadiyyatın səciyyəvi cəhətləri aşağıdakılardır:



  1. Ölkə iqtisadiyyatının dünya təsərrüfat münasi-bətlərinə bağ­lı­lığı (bunu dünya ölkələrinin çoxunun ÜMM-də əmtəə və xidmətlər üzrə ixracın xüsusi çəkisinin artma-sından aydın görmək olar);

  2. Əmtəələrin, kapitalın və iş qüvvəsinin ölkələr-arası hərəkə­tində məhdudiyyətlərin azaldılması, yaxud da tamamilə aradan qal­dı­rıl­ması;

Milli valyutaların konversiya edilməsi.
3. Beynəlxalq miqyasda kapitalın hərəkəti, onun formaları və tənzimlənməsi.
Beynəlxalq miqyasda kapitalın hərəkəti dedikdə, onun ixrac edilməklə xaricdə yerləşdirilməsi nəzərdə tutu-lur. Kapital isə aşa­ğıdakı formalarda ixrac olunur: 1) Xü­susi və ya dövlət kapitalı formalarında; 2) Pul və əmtəə kapitalı for­malarında. Maşın və avadanlıqlar, patentlər və nou-hau ixracı, habelə əmtəə formasında verilən kreditlər də kapital ixracına aiddir. 3) Qısa müddətli (adətən bir ilə-dək) və uzun müddətli formalarda. Borc for­masında kapital ixracı (borc kapitalı) sahibinə əsas etibarilə əmanətlər, verilmiş borc və kreditlər üzrə faiz şəklində, sahibkar kapi-talı isə mən­fəət formasında gəlir gətirir.

Sahibkar kapitalına birbaşa və dolayı investisiyalar daxildir. BVF-nin müəyyən etdiyinə görə birbaşa investisi-yaların səciyyəvi cəhəti ondan ibarətdir ki, sahibkar investi-siya qoyduğu əmlakın (müəssisənin) idarə olunmasında nəzarəti öz əlində saxlayır. Dolayı investisiyalar isə onun sahibinə belə bir səlahiyyət vermir. Çünki bu investisiyalar adətən səhmlər zərfindən (yaxud da ayrı-ayrı səhmlərdən) ibarət olur. Bu, fir­maların xüsusi kapitalının 10-20%-dən azını təşkil edir. Dolayı inves­tisiyalara istiqrazlar və digər qiymətli kağızlar da daxildir. Ayrı-ayrı öl­kələrdə formal olaraq birbaşa və dolayı investisiyalar arasında müxtəlif formalarda və müəyyən hədd daxilində fərq qoyulur. Lakin bu hədd şərtidir. Ona görə ki, bəzi hallarda, xüsusilə də fir-maların özlərinə məx­sus olan kapital çoxsaylı həmsahiblər arasında bölündükdə, səhmlərə sa­hib olmaq idarəetməyə nəzarəti həyata keçirməyə imkan verir. Sa­hib­kar və borc kapitalları arasında da belə qeyri-müəyyən hədd qo­yulur. Məsələn, firmaların özlərinin xaricdə olan filiallarına verdikləri borc birbaşa investisiyalara aid edilir.

Investorlar birbaşa investisiyaları ixrac etməklə baş-qa öl­kə­lərdə yeni firmalar (müstəqil və ya yerli tərəfdaşlarla birlikdə) təsis edir, yaxud da xaricdə fəaliyyət göstərən fir-malarda müəyyən paya sahib olurlar. Xaricdə belə firmaları adətən filial (ingiliscə – foreign affilates) ad­landırırlar.

Bu filiallar da öz növbəsində şöbələrə, qız və assosia-tiv şir­kət­lərə bölünür. Şöbə (ingiliscə – division, branch) xaricdə qeydiyyatdan keç­sə də xüsusi balansa malik olan müstəqil şirkət hesab edilmir və əsas firmaya məxsus olduğu üçün hüquqi şəxs sayılmır. Qız şirkətləri (ingi­liscə – subsidiary) isə xaricdə müstəqil şirkət kimi qeydiyyatdan keçiri­lir, başqa sözlə, müstəqil balansa malik olmaqla, hüquqi şəxs hesab edilir. Lakin onun fəaliyyəti üzərində nəzarəti səhmlərin əsas hissəsinə, yaxud da onun kapitalına sahib olan baş firma həyata keçirir. As­so­siativ şirkətlər (accociated company, accociate) qız cəmiyyətlərindən onun­la fərqlənir ki, o, baş firmanın nəzarəti altında deyil, təsiri altında olur. Çünki assosiativ şirkətlərin səhmlərinin çox böyük hissəsi bir şir­kətə məxsus olur. Bu şirkətlərin müxtəlif növləri ola bilər. Bunlardan biri iki və daha çox milli firmanın (onların içərisində xarici firmalar da ola bilər) vəsaiti hesabına yaradılan müştərək şirkətlərdir. Ingiliscə bu­na joint ventures deyilir. Müştərək müəssisələr az çeşiddə məhsul buraxa və qısa müddət mövcud ola bilər. Burada xarici müəssisələrin iştirakı məcburi deyildir.

Bəzi hallarda bir səhminin belə baş şirkətə məxsus olmadığı müəssisələri də xarici firmalara aid edirlər. Baş firmalar onlara (filial­lara) müqavilə əsasında nəzarət edirlər. Müqavilə filialın idarə edilmə­silə əlaqədar olaraq bağlana bilər. Bunlara mehmanxanaların idarə olunma­sına dair razılaş-maları misal göstərmək olar.

Xaricdə fəaliyyət göstərən kapitalın dəyəri olduqca çoxdur. Be­lə ki, 1996-cı ilə olan məlumata görə dünyada birbaşa investisiyalar təq­ribən 3 trln. dollara bərabərdir. Dünyada mövcud olan 40 min baş fir­manın (transmilli korporasiyaların) sahib olduğu 270 mindən çox xarici filiallar var və onların sayı daim artır. Bunların çoxu orta və kiçik mü­əs­sisələrdir və dünya bazarlarına daha çox çıxırılar. Lakin qeyd et­mək lazımdır ki, transmilli korporasiyaların əsasını hələ də onlarla, bə­zi hallarda hətta yüzlərlə xarici filialı olan iri korporasiyalar təşkil edirlər. Belə ki, birbaşa xarici investisiyaların 1/3 hissəsi bazar iqtisa­diy­yatının inki-şaf etdiyi ölkələrin yüz iri korporasiyasının payına düşür. Bu kor­po­rasiyaların mənzil-qərargahının 90%-dən çoxu da məhz bu ölkələrdə yerləşmişdir. Lakin transmilli korporasi-yaların sayı inkişaf etməkdə olan və keçid dövrü iqtisadiy-yatını "yaşayan" ölkələrdə daha sürətlə ar­tır. Bu proses özünü Meksika, Braziliya, ÇXR, Koreya Respublikası, Ru­siya və başqa ölkələrdə daha bariz şəkildə göstərir.

Inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrin bir çoxu belə he­sab edir ki, onların bazarı yalnız ticarətlə məh-dudlaşa bilməz, xa­ri­­cə daha çox investisiya qoymağa çalış-maq, şöbə, filial, assosiativ fir­ma yaratmaq lazımdır. Onla-rın fikrincə bu, həmin firmaların xarici ba­zara nüfuz etmə-ləri və öz fəaliyyətlərini genişləndirmələri üçün eti­barlı üsuldur.



Bəs, kapital nə üçün ixrac və idxal olunur? Ilk baxış-da çox sadə görünən bu suala bir çox nəzəriyyələr cavab verməyə çalışmışlar və indi də buna cəhd göstərirlər. Bun-ların içərisində diqqəti daha çox cəlb edən neoklassik, neo-keynsçilik və marksist nəzəriyyələrdir.

Neoklassik nəzəriyyə beynəlxalq ticarət haqqında klassik nə­zəriyyə əsasında inkişaf etmişdir. Belə ki, onun tərkib ünsürlərindən biri D.Rikardonun beynəlxalq ticarət-də müqayisəli üstünlük prinsipidir. Ingiltərə iqtisadiyyatının klassiklərindən olan C.S.Mill bu prinsiplərə əsaslanaraq XIX əsrdə dünyada birinci dəfə ölkələr arasında kapitalın hərəkəti məsələlərini təhlil etməyə başlamışdır. O, D.Rikardodan sonra qeyd edirdi ki, ölkələr arasında kapitalın hərəkətinin səbəbi mənfəət normalarındakı müxtəliflikdir.

XIX əsrin axırları, XX əsrin əvvəllərində yaşamış ingilis iqti­sad­çıları C.A.Hobson və C.Keyns, J.B.Seyin is-tehsal amilləri haqqında kon­sepsiyasından istifadə edərək, onu beynəlxalq iqtisadi münasibət­lərin (o cümlədən kapita-lın hərəkəti) üzərinə "keçirmişlər". C.Keyns bey­nəlxalq tica-rətlə istehsal amillərinin hərəkətinin alternativliyi haq­qında sübutsuz müddəanı formalaşdırmışdır. Bu, o deməkdir ki, müəy­yən şəraitdə istehsal amillərinin miqrasiyası beynəlxalq ticarəti əvəz edə bi­lər. Bu isə həmin nəzəriyyənin tərəfdar-larının marjinalizmin baniləri K. Mengerin, U. Cevonsun, Y. Bem-Baverkin əsərlərində işlənib hazır­lanmış istehsal amillərinin son məhsuldarlığı məsələlərinə olan mara­ğının səbəbini araşdırmağa əsas verir.

Kapitalın beynəlxalq miqyasda hərəkətinə dair neo-klassik nə­zəriyyə son olaraq XX əsrin ilk onilliklərində E. Xekşer və B. Olin, R. Nurkse və K. Iversen tərəfindən bir sıra müddəalarla zəngin­ləşdi­ril­mişdir. Belə ki, E. Xekşer son faydalılıq nəzəriyyəsinə özünün konsep­siyası çərçivəsində istehsal amilləri qiymətlərinin beynəlxalq miqyasda taraz-laşması meylləri haqqında tezisi formalaşdırmışdır. Bu meyllər özünə istər beynəlxalq ticarət, istərsə də istehsal amillərinin beynəlxalq miqyasda hərəkəti vasitəsilə yol açır.

B.Olin özünün beynəlxalq ticarət konsepsiyasında göstərirdi ki, istehsal amillərinin hərəkəti ayrı-ayrı ölkələrdə onlara olan tələbin müx­tə­lifliyi ilə əlaqədardır. Belə ki, istehsal amilləri adətən son məhsuldar­lı­ğı az olan yerlərdən məhsuldarlıq daha yüksək olan yerlərə doğru hə­rə­kət edir. Kapital üçün son məhsuldarlıq isə birinci növbədə faiz dərəcəsi ilə müəyyən edilir. Lakin B.Olin bunlarla yanaşı, kapitalın beynəlxalq miqyasda hərəkətinə təsir göstərən digər məqamları da aşkara çıxar­mış­dır. Bunlara gömrüklə əlaqədar maneələr, firmaların kapital qoyulu­şu­nu genişləndirməyə cəhd göstərmələri, ölkələr arasında siyasi ixtilaflar və s. misal ola bilər.

R. Nurkse kapitalın beynəlxalq miqyasda hərəkətinə dair müx­təlif modellər yaratmış və belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, əmtəə ixracının sürətlə artdığı ölkələrdə kapitala olan tələb də artır. Bu isə kapitalın idxal olunmasını zəruri edir. Əksinə, əmtəə ixracı azaldıqda kapitala olan tələb və onun idxalı da azalır.



K.Iversen də neoklassik nəzəriyyəni bir sıra yeni müddəalarla zənginləşdirmişdir. Belə ki, o, kapitalın beynəl-xalq miqyasdaki hərəkə­tini iki yerə bölmüşdür. Bunlardan birini real, digərini isə tarazlaşdırıcı, yəni tədiyə balansını tənzimləmək üçün lazım olan kapital adlandır­mışdır. O. həmçinin göstərmişdir ki, kapitalın müxtəlif növləri beynəl­xalq miqyasda müxtəlif sürətlə hərəkət etmək qabiliyyətinə malikdir və eyni bir ölkənin, kapitalı həm ixrac, həm də idxal etməsi məhz bununla əlaqədardır.

Neokeynsçilik nəzəriyyəsində əsas diqqət kapitalın hərəkəti ilə ölkənin tədiyə balansı arasındakı əlaqəyə yönəldilir. C.Keynsin özü ka­pitalın hərəkətini ayrı-ayrı ölkə-lərin tədiyə balansınadıkı qeyri-bəra­bər­liklə əlaqələndirirdi. O, B.Olinlə mübahisədə qeyd edirdi ki, kapital ix­racı o vaxt həyata keçirilir ki, əmtəə və xidmətlərin ixracı onların idxa­lından çox olsun. Bu qayda pozulduqda isə dövlətin işə qa­rışmasına eh­tiyac duyulur.

R. Xarrod özünün "Iqtisadi dinamika" modelində göstərirdi ki, kapital ilə zəngin olan ölkədə iqtisadi artım sürəti nə qədər aşağı olursa, kapital ixracına meyl də bir o qədər güclü olur. Y.Domar qeyd edirdi ki, kapital ona görə ixrac edilir ki, xaricdə qoyulan investisiyalara görə əldə edi-lən gəlirin artım sürəti, ölkə daxilində qoyulan investisi-yalara görə əldə edilən gəlirin artım sürətindən yüksək olur.

Neokeynsçilik nəzəriyyəsi bazar iqtisadiyyatının yüksək dərə­cədə inkişaf etdiyi ölkələrin Afrika, Asiya və Latın Amerikası ölkə­lə­ri­nin inkişafına yardım etmələrinə dair yeritdikləri siyasətin əsas­larından biri olmuşdur.



Kapital ixracı ilə əlaqədar marksist nəzəriyyə də diqqəti cəlb edir. K.Marks ölkədən kapital ixracını onun artıqlığı ilə izah edirdi. O da klassiklər kimi kapital artıqlığı dedikdə ölkə daxilində tətbiq olun­duqda mənfəət norma-sının aşağı düşməsinə gətirib çıxaran kapitalı nəzərdə tutur-du. K.Marksın fikrincə kapital artıqlığı üç formada – əm­təə, məhsuldar (artıq istehsal gücləri və iş qüvvəsi) və pul formasında – olur. Əmtəə və pul formasında olan bu artıq kapital (real və ya müm­kün olan) xaricə göndərilir.

Iqtisadi nəzəriyyədə transmilli korporasiyalara xüsu-si diqqət yetirilir. Bu, digər amillərlə yanaşı, həm də XX əsrin II yarısında on­la­rın çox sürətlə artması ilə əlaqədardır. Transmilli korporasiyalar əvvəl­cə firmalar səviyyəsində, sonra isə müstəqil konsepsiya kimi öy­rənil­mişdir. Bunların əsasında amerika iqtisadçıları S. Xaymer, R.Kou­za və R. Vernonun ideyaları durur. S. Xaymerin fikrincə firma xaric-də bir­ba­şa investisiyaları həyata keçirdikdə yerli rəqiblərlə müqayisədə üstünlü­yə malik olmalıdır. R. Kouzanın ideya-sının mahiyyəti ondan iba­rətdir ki, iri korporasiyanın daxi-lində spesifik bazar olmalıdır. R. Ver­non isə özünün məhsu-lun həyat dövrü konsepsiyasında transmilli korporasiya fenomenini – birinci növbədə milli inhisarların xarici rə­qib­­lərinə xəbər­darlıq zərbəsi endirmələrinə cəhd göstərmələri ideyasını irəli sürmüşdür.

Transmilli korporasiyaların başlıca cəhətləri onların xaricdə əmtəə və xidmətlərin istehsalı ilə məşğul olmaları, yəni birbaşa inves­tisiya qoymalarıdır. Bununla əlaqədar olaraq birbaşa investisiyaların da­ha geniş yayılmış aşağıdakı modelləri hazırlanmışdır:

1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   17


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə