Gülsüm Hüseynova



Yüklə 0.64 Mb.
PDF просмотр
səhifə1/22
tarix29.05.2017
ölçüsü0.64 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

 
 
       Gülsüm Hüseynova. Tat dilinin leksikası  
 
 


ÖN SÖZ 
 
Hər  bir  dilin  leksiklogiyasına  elə  bir  özünəməxsusluq 
xasdır  ki,  bu,  onu  sistem  kimi  tədqiq  edilməsinə  müəyyən 
qədər  mane  olur.  Qeyd  edilən  cəhəd  ondan  irəli  gəlir  ki,  dilin 
leksik  sistemi  həmişə  açıq  və  dəyişkəndir.  Bu  sistemdə  həm 
mövcud  sözlərin  mənalarında  dəyişmələr  baş  verir,  sözün 
semantikası  genişlənir,  sıxılır,  daralır.  Söz  dildə  işlək  qatdan 
çıxıb  lüğət  fondunun  passiv  qatına  keçir.  Bunun  müqabilində 
dilə  yeni  sözlər  daxil  olur.  Dil  başqa  dillərdən  söz  alır,  başqa 
dillərə  söz  verir.  Bütün  bu  hadisələr  dilin  leksik  sistemində 
daim  baş  verir  Bir  hadisə  dilin  inkişaf  tarixinin  müəyyən 
dövründə daha çox müşahidə olunur, başqa bir hadisə isə sanki 
dayanır.  Başqa  dildən  sözalma  və  başqa  dilə  sözün  keçməsi, 
neologizmlərin  yaranması  və  dilin  lüğət  tərkibinə  daxil  olması 
kimi  proseslər  bir-birindən  fərqli  formalarda  baş  verir. 
Məlumdur  ki,  tatlar  irandilli  xalq  olub  Xəzəryanı  ərazilərdə  – 
İranda,  Azərbaycanın  şimal-şərq  rayonlarında,  Abşeron 
yarımadasında,  Dağıstanın  cənub-şərqində,  Dərbənd  və 
Mahaçqala 
şəhərlərində 
məskunlaşmışlar. 
Azərbaycan 
ərazisində tatlar, əsasən, respublikanın İsmayıllı, Xızı, Şamaxı, 
Quba,  Dəvəçi  və  Abşeron  ərazilərində  daha  kompakt  şəkildə 
yaşayırlar.  Bu  baxımdan  tat  dilinin  leksikologiyasının 
Azərbaycan  ərazisində  yaşayan  tatların  dilinə  dair  materiallar 
əsasında  tədqiq  olunmasına  ehtiyac  duyulur.  Doğrudur,  tat 
dilinin  leksikasına  dair  bir  sıra  tədqiqatlar  mövcuddur.  Lakin 
bu  tədqiqatlar  müəyyən  bir  ərazi  ilə  məhdudlaşdırıldığından 
araşdırmanın  başqa  ərazilər  üzrə  aparılması  tələbi  meydana 
çıxır.  Məsələyə  bu  yöndən  yanaşmaq  tat  dilinin  leksik 
fondunun  ümumi  mənzərəsini  aydınlaşdırmaq  üçün  xüsusi 
əhəmiyyət  kəsb  edir.  Azərbaycanda  yaşayan  tatların  dili 
Azərbaycan  dili  ilə  daimi  təmaslı  əlaqədədir.  Bu  əlaqələr, 

 
 
       Gülsüm Hüseynova. Tat dilinin leksikası  
 
 


şübhəsiz  ki,  tat  dilinin  leksik  sisteminə  xüsusi  təsir  göstərir. 
Həmin  təsirlərin  müxtəlif  aspektdən  öyrənilməsi  mümkündür. 
Müəllif  əsərdə  tat  dilinin  lüğət  tərkibinə  daxil  olan  sözlərin 
ümumi  fondunun  yaradılması,  bu  sözlərin  mənşəcə  təsnifi,  tat 
dilində 
antonimlərin, 
sinonimlərin, 
omonimlərin 
xüsusiyyətlərinin  əlaqəli  olduğu  dilin  təsiri  prizmasından 
təyini,  tat  dilinin  leksik  qatında  terminlərin  yerini,  terminlərin 
yaranması  və  alınması  məsələlrini    ön  planda  nəzərə 
çatdırmışdır.  Oxuculara,  dilçilərə  təqdim  olunan  bu 
monoqrafiyada  tat  dilinin  leksikasının  kompleks  və 
Azərbaycan  dili  ilə  müqayisəli  şəkildə  araşdırılmasına  cəhd 
edilmişdir.  Məlumdur  ki,  müxtəlif  etnoslar,  xalqlar  arasındakı 
münasibətlərdə  dil  mühüm  rol  oynayır.  İctimai,  mədəni,  sosial 
və  iqtisadi  sahələrdə  əlaqələrin  gerçəkləşməsi  üçün  dildən 
istifadə edilir.  Buradan belə bir nəticə  çıxır ki, dil  əlaqələri də 
ictimai  səciyyə  daşıyaraq  iqtisadi,  siyasi,  mədəni,  dini  və  bu 
kimi  əlaqələr  çərçivəsində  təzahür  edir.  Dil  müxtəlif  dillərlə 
təmaslı  və  təmassız  əlaqələr  zəminində  yaşayır.  Əlaqələr 
təmaslı olduqda dillərin bir-birinə təsiri baş verir.  Bu təsir çox 
zaman qarşılıqlı olur. Deməli, dilin inkişafı xalqın tarixi, onun 
yaşadığı  ərazi  və  onunla qonşu olan xalqların dili və tarixi ilə 
bağlıdır və dilin daşıyıcısı olan xalqın, etnosun başqa xalqlarla 
münasibətlərindən də asılıdır.  
Söz  dilin  əsas,  müstəqil  vahididir  və  lüğət  tərkibinin 
formalaşması  sözlərdən  asılıdır.  Ona  görə  də  lüğət  tərkibinin 
tədqiq  olunmasının  əsas  məsələsi  sözlərin  leksik-semantik  
cəhətdən  araşdırılmasıdır.  Leksikologiyaya  dair  tədqiqatlarda 
lüğət 
tərkibindəki 
sözlərin 
leksik-semantik 
qruplara 
bölünməsi,  sözlər  arasındakı  semantik  əlaqələr,  sözlərin 
çoxmənalılığı,  omonimliyi,  sinonimliyi,  antonimliyi,  lüğət 
tərkibinin  ümumişlək  və  xüsusi  leksik  qatları  kimi  məsələlər 
daim  diqqət  mərkəzindədir.  Bütün  bu  məsələlər  ayrılıqda 

 
 
       Gülsüm Hüseynova. Tat dilinin leksikası  
 
 


götürülmüş  bir  dil  üçün  və  eləcə  də,  müəyyən  dillər  üçün 
müqayisəli şəkildə öyrənilir. Bununla belə, elə dillər vardır ki, 
onların leksikasının qeyd edilən səviyyələrdə kompleks şəkildə 
araşdırılmasına  ehtiyac  vardır.  Tat  dili  də  belə  dillərdən 
biridir.  
Tat  dilinin  Quba  ləhcəsinə  bu  dilin  digər  ləhcələri  ilə 
müqayisədə  daha  çox  tədqiqatçı  müraciət  etmişdir.  Quba 
ləhcəsi  haqqında  bir  sıra  əsərlərdə  məlumat  və  materiallar 
verilmiş, ləhcənin müxtəlif məsələləri haqqında məqalələr dərc 
olunmuş,  leksikası  ayrıca  tədqiqat  obyekti  olmuşdur.  Quba 
ləhcəsinin  lüğət  tərkibini  ləhcənin  özünəməxsus  sözləri  və 
alınma  sözlər  qruplarına  bölürlər.  Bu  zaman  ləhcənin 
özünəməxsus sözlərindən bəhs edilərkən tat və ya İran qrupuna 
aid  olan  sözlər  birləşdirilir.  Müəllifə  görə,  bu  məsələnin 
dəqiqləşdirilməsi üçün tat dilinin digər ləhcələrinə aid sözlərin 
toplanması, qruplaşdırılması, genealoji təsnifinin aparılması və 
sonda  onların  ləhcələrarası  müqayisə  obyekti  olması  daha 
aktualdır.  Bu  halda  tat  dilinin  leksikasının  araşdırılması 
məsələsi  ayrılıqda  götürülmüş  bir  dilin  leksikologiyasına  aid 
tədqiqat  səviyyəsindən  kənara  çıxır  və  dil  əlaqələri  problemi 
müstəvisinə keçir. Bu məsələnin öyrənilməsi, şübhəsiz ki, daha 
vacibdir.  
Lüğət  tərkibinə  daxil  olan  sözlərin  qruplaşdırılması, 
bütün  leksik-semantik  qrupların  təyini  dilçiliyin  mürəkkəb 
məsələlərindən  biridir.  Bu  problem  leksikologiya  ilə  bağlı 
tədqiqat  işlərində,  xüsusən  lüğət  tərkibinin  semantikaya  görə 
təsnifində həmişə  ön plana  çıxır.  Nəticədə  çoxsaylı leksikoloji 
tədqiqatlarda  müxtəlif  təsnifatlar  nəzərə  çarpır.  Sözlərin 
məfhumlar  əsasında  qruplaşdırılması  zamanı  ümumidən 
xüsusiyə  doğru  getdikcə  budaqlanmalar  artır.  Məsələn, 
bitkiləri  ağaclar,  kollar,  dənli  bitkilər,  tərəvəz,  meyvə,  yem 
bitkiləri, dərman bitkiləri və sair qruplara ayırmaq olur.  Bütün 

 
 
       Gülsüm Hüseynova. Tat dilinin leksikası  
 
 


bunlar  leksik-semantik  qruplara  təsnifin  çətinliyini  göstərir. 
Lakin  mürəkkəblik  təsnifatın  istənilən  şəkildə  aparılmasına 
əsas  vermir.  Leksik-semantik  təsnifat  dilin  ümumişlək  sözləri 
əsasında  aparılır.  Leksik  sistemin  vahidlərini  isə  müxtəlif 
şəkildə  qruplaşdırmaq  olar.  Monoqrafiyada  müəllif  bu 
məsələni  də  ön  plana  çəkməyə  və  həmin  məsələni 
Azərbaycanda  yaşayan  tatların  dilinə  dair  materiallar  üzrə 
öyrənməyə cəhd göstərmişdir.  
Biz  belə  hesab  edirik  ki,  tat  dilinin  bu  və  ya  digər 
ləhcəsində 
müşahidə  olunan  söz  yaradıcılığı  yolları, 
sözdüzəldici şəkilçilər bütövlükdə tat dilinin söz  yaradıcılığını 
tam  əhatə  edə  bilməz.  Bu  baxımdan  da  tat  dilinin  müxtəlif 
ləhcələrində söz  yaradıcılığı xüsusiyyətləri həm ayrı-ayrılıqda, 
həm  də  müqayisəli  şəkildə  tədqiq  edilməlidir.  Tat-Azərbaycan 
dil  əlaqələrinin  intensivliyi  fonunda  tat  dilinin  bütün 
ləhcələrində 
Azərbaycan 
dilinə 
məxsus 
sözdüzəltmə 
vasitələrindən  istifadə  imkanları  artır.  Dominant  dilin 
məhsuldar sözdüzəldici şəkilçiləri  qarşılıqlı əlaqədə olan dildə 
də  özünə  yer  alır.  Monoqrafiyada  bu  məsələlərə  də 
toxunulmuşdur.    Şübhə  yoxdur  ki,  leksikologiya  geniş 
tədqiqatlar  tələb  edən  bir  sahədir.  Müəllif  bu  monoqrafiyada 
tat  dilinin  leksikologiyasına  dair  bütün  məqamların  əhatə 
olunmadığını  nəzərə  alır.  Güman  edirik  ki,  oxucuların  və 
mütəxəsislərin rəy və təklifləri bu sahədə gələcək tədqiqatların 
hansı istiqamətlərdə aparılmasında yardımçı olacaqdır.  
 
AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu 
 Dil əlaqələri şöbəsinin müdiri  
filologiya üzrə elmlər doktoru, 
 professor R.H.Eyvazova 
 

 
 
       Gülsüm Hüseynova. Tat dilinin leksikası  
 
 


GİRİŞ 
 
 Azərbaycanda  dilçiliyin  ümumi  nəzəri,  praktik  mə-
sələləri ilə yanaşı, ayrı-ayrı dillərin hərtərəfli öyrənilməsinə də 
xüsusi  diqqət  yetirilir.  Burada  dilçilik  sahəsində  aparılmış 
elmi-tədqiqat  işləri  həm  sanbalına,  həm  seçilmiş  mövzuların 
rəngarəngliyinə, 
həm 
də 
əhatə  olunan  problemlərin 
çoxşaxəliliyinə görə seçilir. Azərbaycanda dilçiliyin həm ümu-
mi  nəzəri  problemləri,  həm  də  müxtəlifsistemli  dillərin  ayrı-
ayrılıqda  və  müqayisəli  şəkildə  öyrənilməsinə  xüsusi  diqqət 
verilir. Türkologiya, o cümlədən ayrı-ayrı türk dilləri, xüsusən 
də,  Azərbaycan  dilinin  tədqiqi  ilə  bağlı  böyük  işlər 
görülmüşdür.  Bununla  yanaşı,  respublikanın  ərazisində 
mövcud olan dillər sahəsində də bir çox uğurlar qazanılmışdır. 
Azərbaycan  öz  müstəqilliyini  bərpa  etdikdən  sonra  burada 
yaşayan azsaylı xalqlara qayğı artmışdır. İndi azsaylı xalqların 
adət-ənənələrinin,  mədəniyyətinin,  ədəbiyyatının,  eləcə  də 
dilinin öyrənilməsinə böyük əhəmiyyət verilir.  
Müasir  dövrümüzdə  dil  əlaqələrinin  daha  çox  dilin 
fəaliyyət  göstərdiyi  ərazilərdə  faktlar  əsasında  öyrənilməsinə 
böyük  əhəmiyyət  verilir.  Dünya  miqyasında  çoxsaylı  dillərin 
fəaliyyət  göstərdiyi,  işləndiyi  ərazilərdən  biri  Qafqazdırsa, 
həmin  ərazidə  dillərin  qarşılıqlı  əlaqələrinin  geniş  vüsət 
tapdığı  regionlardan  biri  Azərbaycandır.  Respublikamızda 
vahid  qardaşlıq  ailəsində  müxtəlif  xalqlar,  o  cümlədən  tatlar 
yaşayır. 
Tatlar 
Azərbaycanın 
bir 
sıra 
ərazilərində 
yayıldığından,  tat  dilinin  müxtəlif  ləhcələri  meydana 
çıxmışdır. 
Hazırda dilçilik tədqiqatlarının bir istiqaməti də müəyyən 
arealda  fəaliyyət  göstərən  dillərin  həm  müxtəlif  aspektlərdən, 
həm  də  kompleks  şəkildə  öyrənilməsidir.  Müxtəlif  dillərin 
yayıldığı  ərazilər  dil  əlaqələrinin,  dillərin  qarşılıqlı  təsirinin 

 
 
       Gülsüm Hüseynova. Tat dilinin leksikası  
 
 


öyrənilməsi  üçün  geniş  imkanlar  açır.  Bu  cür  tədqiqatlar  in-
terferensiya,  divergensiya,  alınmalar  və  innovasiyalar  kimi 
məsələlərə  işıq  salmaq  baxımından  elmi  dəlillərin  aşkara 
çıxarılması  üçün  yeni  materiallar  verir.  Tat  dili  və  onun 
şivələrinin  tədqiqi  göstərilən  cəhətlərə  görə  xüsusi  aktuallıq 
kəsb edir.  
Azərbaycanın  müxtəlif  ərazilərində  yayılmış  tat  dilinin 
bəzi  ləhcələri  ümumi  şəkildə  tədqiq  olunmuş,  tat  dilinin  bir 
sıra  məsələlərinə  dair  ayrı-ayrı  elmi  məqalə  və  tezislər 
yazılmışdır.  Lakin bu  dilin leksikası sistemli şəkildə, müxtəlif 
ləhcələrdəki  leksikanın  müqayisəsi  əsasında  bugünədək  komp-
leks  şəkildə  öyrənilməmişdir.  Tat  dili  sözlərinin  mənşəcə 
təsnifi,  strukturu,  leksik-semantik  xüsusiyyətləri,  dil  əlaqələri 
prosesində 
tat 
dilində 
yer  almış  alınmalar,  onların 
mənimsənilməsi,  tat  dilinin  başqa  dillərlə  əlaqələrinin  ümumi 
mənzərəsi  və  bu  əlaqələrin  onun  leksik  sisteminə  təsiri  kimi 
məsələlər  lazımi  səviyyədə  araşdırılmamışdır.  Tat  dilinin 
ləhcələri üzrə toplanmış sözlərin sistemə salınması, bu dilə aid 
lüğətlərin  hazırlanması  ilə  bağlı  işlər  də  qaneedici  səviyyədə 
deyil.  
Tat  dili  əsrlər  boyu  Azərbaycan  dili,  xüsusən  də,  onun 
ayrı-ayrı  dialektləri  ilə  qarşılıqlı  təmasda  olmuşdur.  Nəticədə 
hər  iki  dil  bir-birinə  təsir  göstərmiş,  bu  təsir  həmin  dillərin 
leksik  sistemində  əhəmiyyətli  iz  buraxmışdır.  Tat  dili  ilə 
Azərbaycan dili arasında  əlaqələrin qədimliyi tat dilində Azər-
baycan  dilinin  qədim  leksik  layına  aid  olan  sözlərin  mühafizə 
olunmasında  öz  əksini  tapır.  Azərbaycan  tatlarının  dilində 
işlənən  türkizmlər  türk  dillərinin  tarixi  leksikologiyasının 
öyrənilməsi  üçün  xüsusi  əhəmiyyət  daşıyır.  Maraqlıdır  ki, 
hazırda  tat  dilində  işlənən  türkizmlərin  az  olmayan  bir  hissəsi 
qədim  dövrə  xas  semantik  xüsusiyyətlərini  saxlamışdır. 
Azərbaycan  dilində  belə  sözlərin  semantikasında  əsaslı 

 
 
       Gülsüm Hüseynova. Tat dilinin leksikası  
 
 


dəyişikliklər  baş  vermişdirsə,  tat  dilində  bu  sözlər  ilkin 
mənalarını  qoruyub  saxlamışdır.  Bu  həm  dil  əlaqələri  proble-
minin, həm də dilin leksik sistemində baş verən dəyişikliklərin 
öyrənilməsi  baxımından  xüsusi  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Bu  isə 
seçilmiş  mövzunun  aktuallığını  göstərir.  Tat  dilinin 
Azərbaycan  dilinə  təsiri  Azərbaycan  dilinin  dialekt  və 
şivələrində  müşahidə  olunur.  Bir  çox  tat  mənşəli  sözlər 
Azərbaycan  dilinin  dialekt  və  şivələrində  fəal  surətdə 
işlənməkdədir.  Bu,  tatların  kompakt  şəkildə  yaşadıqları 
ərazilərdə daha çox müşahidə olunur.   
Dialekt,  ləhcə  və  şivələrdə  işlənən  sözlərdə  aşkara  çıxan 
leksik-semantik  fərqlər,  leksik  sistemdəki  diferensiasiya,  bu 
sistemin  inkişaf  təmayülləri  leksik  sistemin  zənginləşməsi  və 
təkmilləşməsi  təzahürləri  dilin  qədim  qatlarına  aid  vahidlərin 
işlənməsi,  onların  qohum  dillərin  materialları  üzrə  müqayisəli 
təhlili  yalnız  tat  dili  üçün  deyil,  həm  də  dil  əlaqələri  və  dil 
tarixinə  aid  müxtəlif  problemlərin  həlli  baxımından  aktuallıq 
kəsb edir. 
Tat  dilinin  lüğət  tərkibinə  daxil  olan  sözlərin  semantik 
sahələr  və  ya  tematika  üzrə  qruplaşdırılması  ilə  bağlı  tədqiqat 
işləri  aparılmadığından,  bu  dildə  müəyyən  semantik  sahələrdə 
sözlərin  leksik  xüsusiyyətləri  də 
aydınlaşdırılmamışdır. 
Yazısız dillərdə xüsusi leksik qatın təyini, belə bir qatın təşək-
kül  və  formalaşma  səbəbləri  ayrılıqda  götürülmüş  bir  dil  üçün 
deyil,  ümumiyyətlə,  xüsusi  leksikanın  öyrənilməsi  üçün 
əhəmiyyətlidir.  Tarixən  müxtəlif  sənət  sahələri  ilə  məşğul 
olmuş  tatların  dilində  sənət-peşə  leksikası  işləkliyi  ilə  seçilir. 
Tat dilində terminlərin işlənmə xüsusiyyətləri, yeni terminlərin 
bu dilə keçərək, onun ümumişlək leksik qatında yer tutması sə-
bəbləri 
və 
yollarının  açılması,  tat  dilinin  etnoqrfik 
leksikasının,  qohumluq  terminlərinin  araşdırılması  elmi-
praktik  və  elmi-nəzəri  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Tədqiqat  işinin 

 
 
       Gülsüm Hüseynova. Tat dilinin leksikası  
 
 
10 
10 
aktuallığını  şərtləndirən  əsas  cəhətlərdən  biri  də  bununla  bağ-
lıdır. 
Azərbaycan  tatlarının  dilinin  leksik  sisteminin  kompleks 
şəkildə  araşdırılması,  bu  dilin  lüğət  fonduna  daxil  olan  söz-
lərin  təsnifi,  onların  leksik  xüsusiyyətlərinin  öyrənilməsi 
dissertasiya  işinin  əsas  məqsədini  təşkil  edir.  Bu  məqsədin 
həyata 
keçirilməsi 
üçün  aşağıdakı  vəzifələrin  yerinə 
yetirilməsi nəzərdə tutulmuşdur: 
–  Azərbaycan  tatlarının  ayrı-ayrı  ləhcə  və  şivələrinin 
leksikasının  əsas  xüsusiyyətlərini  aydınlaşdırmaq,  onların 
oxşar və fərqli cəhətlərini təyin etmək; 
– tat dili əsasında dillərarası əlaqələrin yaranma şəraiti və 
səbəblərini, bu əlaqələrin fəaliyyət mexanizmini öyrənmək; 
–  Azərbaycan-tat  dil  əlaqələrini  araşdırmaq,  bu  dillərin 
leksik səviyyədə qarşılıqlı təsir xüsusiyyətlərini öyrənmək; 
–  Azərbaycan  dialekt  və  şivələrində  işlənən  tat  dili 
mənşəli  sözləri  aşkar  etmək,  bu  sözlərin  semantikasında  baş 
verən 
dəyişiklikləri 
üzə 
çıxarıb,  onların  səbəblərini 
aydınlaşdırmaq; 
– Azərbaycan tatlarının dilinin lüğət tərkibini bu sözlərin 
mənşəyinə görə təsnif etmək; 
– tat dilində sözalma məsələlərini aydınlaşdırmaq, alınma 
sözləri mənşəyinə görə qruplaşdırmaq; 
–  tat  dilinin  lüğət  tərkibinin  zənginləşmə  yollarını 
aydınlaşdırmaq, yeni yaranan sözlərdə özünü göstərən spesifik 
cəhətləri göstərmək; 
–  tat  dilində  baş  verən  semantik  prosesləri  –  sinonimlik, 
omonimlik, antonimlik və sözlərin çoxmənalılığını öyrənmək; 
–  tat  dilinin  lüğət  tərkibinə  daxil  olan  sözləri  leksik-
semantik söz qrupları üzrə ayırmaq; 
–  tat  dilinin  müxtəlif  peşə-sənət  sahələri  ilə  bağlı  olan 
leksikasını araşdırmaq; 

 
 
       Gülsüm Hüseynova. Tat dilinin leksikası  
 
 
11 
11 
–  tat  dilində  terminləri  mənsub  olduqları  sahələr  üzrə 
qruplaşdırmaq, onların işlənmə xüsusiyyətlərini öyrənmək; 
– tat dilinin etnoqrafik leksikasını öyrənmək; 
– tat dilində işlənən qohumluq terminlərini tədqiq etmək. 
Tədqiqatın  obyektini  Azərbaycan  tatlarının  dilində 
işlənən leksik vahidlər təşkil edir. Tədqiqatın predmetini leksi-
kologiyaya,  o  cümlədən  İran  dillərinin  leksikasına  aid  elmi-
nəzəri biliklər təşkil edir. 
Tədqiqat  işi  tat  dilinin  leksikası  ilə  bağlı  olduğundan, 
əsas  mənbəni  müəllifin  tat  dilinin  daşıyıcıları  ilə  apardığı 
söhbətlər  zamanı  topladığı  materiallar  təşkil  edir.  Bununla 
yanaşı,  tat  dili  materialları  əsasında  yazılmış  dissertasiya  və 
monoqrafiyalar,  müxtəlif  tədqiqat  işləri  tat  dilinə  aid  sözlərin 
toplanıb  qruplaşdırılması  üçün  mənbə  rolunu    oynamışdır. 
Tədqiqat  prosesində  tat  dilində  nəşr  olunmuş  kitabların  lüğət 
fondundan  da  istifadə  edilmişdir.  Əsas  mənbələr  sırasında 
aşağıdakı  əsərləri  qeyd  etmək  lazım  gəlir:  Hacıyev  M.  Tat 
dilinin  Qonaqkənd  ləhcəsi,  Bakı,  Elm,  1971;  Hacıyev  M. 
Azərbaycan  tatlarının  dili,  Bakı,  1995;  Əhmədov  T.  Azərbay-
can və tat  dillərinin leksik  əlaqələri (Azərbaycan dilinin  Quba 
dialekti  və  tat  dilinin  Quba  ləhcəsi  materialları  əsasındə). 
Bakı,  1969;  Hüseynova  G.  Lahıc  tatlarının  dili,  Bakı,  Nurlan, 
2002. 
Tat dilinə  aid ilk işlər XIX əsrdə aparılmışdır. Bu işlərdə 
əsas diqqət dilə aid materialların toplanmasına və dilin ümumi 
səviyyədə  şərhinə  həsr  olunmuşdur.  V.Dorn  Bakı,  Quba  və 
Dərbənddə tat dilinə aid materiallar toplamış və bu materialları 
«İran  dillərinin  tədqiqinə  dair»  kitabına  daxil  etmişdir.  Onun 
tat  dilinə  aid  topladığı  daha  üç  mətn  başqa  bir  əsərinə  daxil 
edilmişdir (192). 
Vs.F.Miller  1900-cu  ildə  «Tat  dilinin  fonetikasına  aid 
oçerklər»,  1905-ci  ildə  isə  «Tat  etüdləri»  kitablarını  çap 

 
 
       Gülsüm Hüseynova. Tat dilinin leksikası  
 
 
12 
12 
etdirmişdir  (235).  Sonuncu  kitab  tat  dilinin  Lahıc  ləhcəsinin 
materiallarını  əhatə  edir.  Vs.F.Miller  1907-ci  ildə  «Tat 
etüdləri»  əsərinin  ikinci  hissəsini  nəşr  etdirmişdir.  O,  bu 
əsərdə  ilk  dəfə  olaraq,  tat  dilinin  ləhcələri  haqqında  məlumat 
vermiş,  ləhcələrarası  fərqləri  araşdırmağa  cəhd  göstərmişdir 
(231). 
A.L.Qrünberq  «Şimali  Azərbaycan  tatlarının  dili»  adlı 
monoqrafiyasında 
diqqəti 
tat 
dilinin 
fonetikası 
və 
qrammatikası  üzərində  cəmləşdirmiş,  leksikologiyaya  kifayət 
qədər yer ayırmamışdır (181). 
Tat  dilinin  leksikası  ayrıca  monoqrafik  tədqiqat  obyekti 
olmamışdır.  Bu  dillə  bağlı  tədqiqatlar,  əsasən,  dilin  müxtəlif 
ləhcə  və  şivələrini  əhatə  etmişdir.  Hər  bir  ləhcə  və  şivənin 
öyrənilməsi  prosesində  tat  dilinin  leksikasına  aid  müəyyən 
həcmdə  materialdan  istifadə  olunmuşdur.  M.Hacıyev  tat  dili-
nin  Qonaqkənd  ləhcəsini  öyrənərkən  bu  ləhcənin  leksikasına 
da  müəyyən  yer  ayırmışdır.  Müəllif,  əsasən,  ləhcədə  işlənən 
sözlərin  mənşəcə  növləri  məsələlərini  əhatə  etməyə  səy 
göstərmişdir.  Həmin  müəllifin  «Azərbaycan  tatlarının  dili» 
monoqrafiyasında tat dilinin leksikası da araşdırılmışdır. Bura-
da  da  diqqət  leksik  sistemdə  işlənən  vahidlərin  mənşəcə 
növləri üzərində cəmləşdirilmişdir (59; 60). 
T.Əhmədovun  tədqiqatında  Azərbaycan  və  tat  dillərinin 
qarşılıqlı  təsiri  ilə  bağlı  məsələlər  tat  dilinin  Quba  ləhcəsinin 
materialları  əsasında  araşdırılmışdır.  Müəllif  tat  dilinin  Quba 
ləhcəsində  işlənən  sözlərin  tematik  qruplara  bölünməsi 
məsələsini də nəzərdən keçirmişdir. Bu işdə də Azərbaycan di-
lindən  və  Azərbaycan  dili  vasitəsi  ilə  tat  dilinə  keçmiş  alınma 
sözlərə xüsusi yer verilmişdir.  
Monoqrafiya  müəllifinin  tat  dilinin  Lahıc  ləhcəsi 
əsasında  apardığı  tədqiqat  işində  də  tat  dilinin  bu  ləhcəsinin 
leksikasına  dair  məsələlərə  ümumi  şəkildə  toxunulmuşdur. 

 
 
       Gülsüm Hüseynova. Tat dilinin leksikası  
 
 
13 
13 
Göstərilən tədqiqat işləri, qeyd olunduğu kimi, əsasən, ləhcələr 
əsasında aparılmış, dilin leksik sistemini bir tam kimi  əhatə et-
məmiş, 
müxtəlif 
ləhcələrdəki 
leksik 
xüsusiyyətlərin 
müqayisəsinə yer verilməmişdir. 
Tat  dili  ilə  bağlı  yazılmış  məqalələrdə,  İran  dillərinə  aid 
tədqiqat  işlərində  tat  dilinin  leksik  məsələləri,  demək  olar  ki, 
tədqiq  edilməmişdir.  İran  dillərinə  aid  tədqiqat  işlərində, 
əsasən,  tat  dilinin  fonetikası  və  qrammatikasına  dair  bir  sıra 
məsələlər  ümumi  şəkildə  izahını  tapmışdır.  Bütün  bu  göstəri-
lənlər  bir  daha  sübut  edir  ki,  tat  dilinin  leksikası,  xüsusən  də, 
Azərbaycanda  yaşayan  tatların  dilinin  leksikası  monoqrafik 
tədqiqat  obyekti  olmamış  və  dilçiliyimizdə  işlənməmiş 
sahələrdən biri kimi qalmaqdadır.  
 
 
 
 

 
 
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə