H. B. Allahverdiyev з. Т. Мяммядов investiSİya prosesləRİNİn təNZİMLƏNMƏSİ (dərslik)



Yüklə 400.95 Kb.
səhifə5/5
tarix16.07.2017
ölçüsü400.95 Kb.
1   2   3   4   5

Əsas istehsal fondları əmək cisminə təsir göstərən texnoloji prosesdə bilavasitə iştirak edən bütün əmək vasitələrindən (maşın, avadanlıq, alətlər və s.) və eyni zamanda, əmək cisminə bilavasitə təsir etməyən, lakin iş prosesinin düzgün həyata keçirilməsi üçün şərait yaradan əsas vasitələrdən (istehsal binaları, tikililər, ötürücü qurğular və s.) ibarətdir.

Bazar iqtisadiyyatına keçid şəraitində respublika iqtisadiyyatının daha da inkişaf etdirilməsi əsas istehsal fondlarının inkişafından və onun strukturunun təkmilləşdirilməsindən asılıdır. Respublikanın sənaye sahələrində texniki cəhətdən təkmilləşmiş yeni istehsal vasitələrinin istifadəyə verilməsi istehsal prosesinə fəal təsir göstərir, əmək məhsuldarlığının yüksəldilməsini və əsas istehsal fondlarından səmərəli istitfadə edilməsini təmin edir.

İnsan təfəkkürünün məhsulu və adamların iradəsinin ifadəsi olan elmi-texniki proses təkrar istehsala fəal təsir göstərir ki, bu da əsas fondlar şəklində maddiləşir. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində əhalinin maddi nemətlərə tələbatının böyük bir miqyasda artdığı və təbii olaraq onların istehsalının genişləndiyi bir zamanda əsas fondlar iqtisadiyyatın inkişafının müəyyənedici amilinə çevrilir.

Əsas fondların texniki səviyyəsi dedikdə, onların fəal hissəsi, yəni maşın və mexanizmlərin xüsusi səkisi, keyfiyyət səviyyəsi dedikdə isə təkmilləşdirilməsi dərəcəsi nəzərdə tutulur. Texniki tərəqqi əsas fondların fəal hissəsinin kəmiyyət və keyfiyyətcə artmasına geniş imkan yaradır, istehsala yeni daha təkmilləşmiş texnikanın tətbiq edilməsini tələb edir. Beləliklə, texniki tərəqqi əsas fondların aktiv hissəsinin daima artması istiqamətində onun strukturunun təkmilləşdirilməsinə mühüm təsir göstərir.

Əsas fondların sahə və istehsal (texnoloji) strukturunu bir-birindən fərqləndirmək lazımdır. Əsas fondların sahə strukturu dedikdə, xalq təsərrüfatı sahələrinin əsas istehsal fondlarının ümumi dəyərindəki xüsusi çəkisi nəzərdə tutulur.

Respublikamızda son illərin statistik məlumatlarına əsasən iqtisadiyyatın əsas fondlarının sahə strukturu 4№-li cədvəldə verilib.

Cədvəl 4.


1990-1998-ci illərdə Azərbaycan Respublikası iqtisadiyyatının sahələri üzrə əsas istehsal fondlarının sahə strukturu (yekuna nisbətən faizlə)





İ L L Ə R

1990

1995

1996

1997

1998

Bütün iqtisadiyyatın cəmi

100,0

100,0

100,0

100,0

100,0

O cümlədən:
















Sənaye

32,6

35,0

33,0

33,3

34,7

Kənd təsərrüfatı

13,9

9,8

11,3

14,1

13,4

Tikinti

4,6

4,6

5,0

5,0

5,4

Nəqliyyat və rabitə

16,3

18,8

13,8

13,6

13,6

Digər sahələr

32,6

31,8

36,9

34,0

32,9

Cədvəlin məlumatlarından göründüyü kimi iqtisadiyyatın başqa sahələri ilə müqayisəli sənayenin payına düşən düşən əsas istehsal fondlarının xüsusi çəkisi 32,6%-dən 34.7%-ə qədər yüksəlmişdir. Həmin dövr ərzində kənd təsərrüfatının payına düşən əsas istehsal fondunun xüsusi çəkisi 13,9%-dən 13,4%-ə qədər azalmışdır.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində elm və texnikanın inkişafı əsas istehsal fondlarının maddi əsasını təşkil edən əmək alətlərinin təkrar istehsalı ilə əlaqədar olaraq onun strukturu daima təkmilləşir. Əsas fondların təkrar istehsalı əsasında cəmiyyətin məhsuldar qüvvələri daim inkişaf edir. Bu isə öz növbəsində əmək alətlərinin aktiv hissəsində keyfiyyət dəyişikliklərinə səbəb olur. Bazar münasibətlərinin formalaşdırılması və inkişafı xüsusilə sürətlənməkdə olan elmi-texniki tərəqqi hər bir istehsal və qeyri-istehsal sahələrində yeni, daha mütərəqqi texnika və texnologiyanın tətbiqini tələb edir.

Elmi-texniki tərəqqinin müasir mərhələsində istehsalın səmərəliliyinin yüksəltməyin istiqaməti mövcud əsas istehsal fondlarını təzələmək və yeni məhsuldar avadanlıqlarla əvəz etmək hesabına ictimai istehsalın texniki səviyyəsini yüksəltməkdər ibarətdir. Müasir dövrdə respublika iqtisadiyyatının inkişafına yönəldilən investisiya resurslarından səmərəli istifadə olunması nəticəsində əsas istehsal fondlarının həcminin artmasına, strukturunun təkmilləşdirilməsinə geniş imkan yaradır. Məlumdur ki, K.Marks geniş təkrar istehsal prosesinin ən mühüm amili kimi əsas istehsal fondlarının təzələnməsinin iki formasını göstərmişdir:

a) ayrı-ayrı əmək vasitələrinin dövrü və ya qismən yeniləşdirilməsi;

b) amortizasiya fondunun bir hissəsinin həmin məqsəd üçün istifadə etmək hesabına müəssisələrin tədricən genişləndirilməsi və ya yenidən qurulması.

Əsas istehsal fondlarının təzələnməsi qanunauyğun prosesdir. K.Marks göstərmişdir ki, məhsuldar qüvvə sürətlə inkişaf etdikdə bütün köhnə maşınlar daha məhsuldar maşınlarla əvəz edilməlidir. Lakin dahi K.Marks ancaq əsas istehsal fondlarının yeniləşməsini deyil, o, həm də bütün istehsal sahələrində ixtisaslaşmış əməyə də yüksək qiymət vermişdir. O, qeyd etmişdir ki, əməyin məhsuldar qüvvəsi necə dəyişirsə dəyişsin, eyni əmək, eyni vaxtda kəmiyyətcə bərabər dəyər yaradacaqdır. Lakin, əməyin məhsuldar qüvvəsi çoxaldıqca çox, azaldıqca isə az dəyər yaradacaqdır. Göründüyü kimi əməyin məhsuldar qüvvəsinin dəyişdirilməsi o vaxt yüksək səmərə verə bilər ki, ona münasib ixtisaslı əmək formalaşmış olsun.

Əsas istehsal fondları iqtisadiyyatın maddi-texniki bazasının əsas elementlərindən biri olmaqla, sahənin dinamik inkişaf etdirilməsində mühüm əhəmiyyətə malikdir. Əsas istehsal fondlarının daima təzələnməsi, mənəvi cəhətdən köhnəlmiş fondlaların daha məhsuldar fondlarla əvəz olunması istehsalın iqtisadi-sosial səmərəliliyinin yüksəldilməsinə və əmək resurslarından qənaətlə istifadə olunmasına səbəb olur. Bütün bunların hamısı əsas fondlara investisiya qoyuluşlarının gücləndirilməsi sayəsində mümkün ola bilər.

Əsas istehsal fondlarının təzələnməsi, elmi-texniki tərəqqinin nailiyyətlərinin tətbiqi ictimai əmək məhsuldarlığının yüksəldilməsini təmin edir. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində dövlətin investisiya siyasətində məqsəd əsas istehsal fondlarının yenilişdərilməsi prosesinin həyata keçirilməsinin sürətləndirilməsidir.

Əsas fondların keyfiyyətini xarakterizə edən mühüm göstəricilərdən biri də texnoloji strukturdur. Əsas fondların texnoloji strukturu dedikdə onun ümumi dəyərində ayrı-ayrı ünsürlərin tutduğu xüsusi çəki başa düşülür.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində əsas fondların təzələnməsi və onların texnoloji strukturunun təkmilləşdirilməsi üzrə aşağıdakı zəruri istiqamətlərin həyata keçirilməsi daha məqsədəuyğun hesab edilir.

1. Əsas istehsal fondunun aktiv hissəsi olan maşın və avadanlıq vahidinin istehsal gücünün artırılması və onun optimal səviyyəyə çatdırılması.

2. İstehsal prosesindəki mövcud mexaniki üsullardan müasir kompüterləşmə, elektrofizika, elektrokimya və başqa mütərəqqi üsullara keçirilməsi.

3. Fasiləsiz texnoloji proseslərə, tullantısız və ya az tulantılı texnologiyaya keçirilməsi.

Qeyd etdiyimiz kimi problemlərin müvəffəqiyyətlə həll edilməsi ilk növbədə investisiya qoyuluşlarının həcmindən bilvasitə asılıdır. Məhz buna görə də respublikamızda sənaye istehsalının inkişafının sürətləndirmək məqsədilə daxili və xarici investisiya fəaliyyətini daha da aktivləşdirmək lazımdır.

İnvestisiya fəaliyyəti obyektinin düzgün seçilməsi milli iqtisadiyyatımızın inkişafına və xüsusilə formlaşmaqda olan strukturuna daha müsbət təsir göstərə bilər. Məhz buna görə də Azərbaycanda keçid iqtisadiyyatı şəraitində investisiya fəaliyyətinin obyekti əsasən aşağıdakı istiqamətlərə yönəldilməlidir:

1. İqtisadiyyatın bütün sahələrində yeni yaradılan və modernləşdirilən əsas fondlar və dövriyyə vasitələrinə.

2. Qiymətli kağızlar (səhm, istiqrazlar və s.), məqsədli pul əmanətlərinin çoxaldılmasına.

3. Elmi-texniki məhsul və digər mülkiyyət obyektləri, əmlak hüquqi və intellektual mülkiyyətin inkişafına.

Belə bir mühüm istiqamətlər üzrə investisiya fəaliyyətinin gücləndirilməsi bütövlükdə milli iqtsadiyyatın artım tempinə müsbət təsir göstərir.

Qeyd etmək lazımdır ki, əsas istehsal fondların texnoloji strukturunun keyfiyyətcə təkmilləşdirilməsində əsas fondun ümumi dəyərində aktiv hissəsinin nisbətən üstün artımı və eyni zamanda, istehsalın texniki cəhətdən silahlandırılması əmək məhsuldarlığının yüksəldilməsinə və istehsal olunan məhsulun çeşid və keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına müsbət təsir göstərir. Əsas istehsal fondlarının texnoloji strukturunun keyfiyyətcə təkmilləşdirilməsi nəinki əsas istehsal fondun aktiv hissəsinin artmasına, eyni zamanda, istehsalın və əməyin texniki səviyyəsinin yüksəldilməsinə də imkan verir.

Əsas istehsal fondlarının strukturu və habelə onun tərkib ünsürlərinin mütləq və nisbi artımı sənaye istehsalının səmərəli təşkil olunması nöqteyi-nəzərdən olduqca mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Müasir dövrdə sənaye istehsalının maddi-texniki bazasının ahəngdar inkişafı və sərf edilmiş vəsaitin səmərəliliyinin yüksəldilməsi üçün sahələr arasında və sahələr daxilində müxtəlif istiqamətlərdə istifadə olunan investisiya qoyuluşu əsas fondların strukturunu iqtisadi əsaslarla təmin etməli və onların ayrı-ayrı ünsürləri arasında düzgün proporsionallıq yaratmalıdır.

Əsas fondların fəal hissəsinin xüsusi çəkisi nə qədər yüksək olarsa, istehsalın texniki səviyyəsi də bir o qədər yüksək olar, eyni zamanda müəssisənin məhsul buraxmaq üçün istehsal imkanları bir o qədər artır. Buna görə də istehsalın səmərəliliyinin artması məsələlərini həll edərkən əsas istehsal fondlarının strukturundakı müsbət dəyişikliklərin təsiri nəzərə alınmalıdır.

Əsas fondun strukturu sabit deyil, o elmi-texniki tərəqqinin nailiyyətlərinin məqsədəuyğun tətbiqi əsasında daima təkmilləşir. Bunun nəticəsində də əsas fondun strukturu respublika sənayesinin müxtəlif sahələrində bir-birindən fərqlənir. Qeyd etmək lazımdır ki, respublikamızın hasiledici sənayesində əsas fondun passiv hissələrinin (bina və tikililərin) xüsusi çəkisi yüksək olduğu halda, emaledici sənaye sahələrində isə əsas fondun aktiv hissəsi (maşın və avadanlıqlar) üstün yer tutur.



Əsas fondun strukturuna müxtəlif amillər təsir göstərir ki, bunlardan: istehsal edilən məhsulun xarakterini, istehsalda elmi-texniki tərəqqinin nailiyyətlərinin tətbiqi səviyyəsini, istehsalın ixtisaslaşma və kooperasiyalaşma səviyyəsini, məhsuldar qüvvələrin yerləşdirilməsini, əsaslı vəsait qoyuluşundan, investisiya və istehsal gücündən istifadə səviyyəsini və s. göstərmək olar.

Əsas istehsal fondlarının strukturu elə nisbətdə müəyyən edilməlidir ki, bazar iqtisadiyyatının tələb etdiyi vəzifələrin yerinə yetirilməsi və istehsalın iqtisadi-sosial səmərəliliyinin yüksəldilməsi təmin edilsin.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə