I fəsil. Nizami Gəncəvi irsinin öyrənilməsi və təbliğində ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin rolu



Yüklə 7.02 Mb.
Pdf просмотр
səhifə4/9
tarix23.12.2016
ölçüsü7.02 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

NƏTICƏ  
Məqalənin nəticəsi və sözün xülasəsi ondan ibarətdir ki, Həkim Nizami əslən 
İraqdan olub, Qumlu deyilsə də, Gəncədə doğulub, təhsilini burada alıb və bu şəhərdə də 
dəfn edilmişdir. Fikrimizcə Nizami elə Gəncəlidir. 
Yaşadığı dövr və ölüm tarixi 10 il fərqli rəqəmlərlə olsa belə, tarixi şəxsiyyət kimi 
bizə  ən qiymətli “Xəmsə” qoyub getmişdir. Hazırda indiki Gəncə  şəhərinin  ətrafında 
məqbərəsi mövcuddur. Onu 900 ilə yaxın bir məsafə bizdən ayırsa da, əhali onu 
ehtiramla yad etməkdədir.  
Elm, İrfan, qayda və əxlaq. Nizami əksər qədim elm, mədəniyyət və sivilizasiyanı 
o qədər yüksək mənimsəmişdi ki, hikmət, əxlaq, irfan və ərəb dilini kamil bilməsi sanki 
ona ilahi bir qüvvə vermişdir.  Şairlik isə başqa bir istedad idi. O, fəlsəfi fikirlərini 
şairanə çatdırırdı. Nizami bütün hikmətini asanlıqla işə salmışdır. O, əxlaq qaydalarını 
bəşər övladına aşılamışdır.  
Burada müəllif bir çox məqamları qeyd etsə  də, bəzi fikirlərdən yan keçmişdir. 
Nizaminin özünün yazdığına görə dayısı Xacə Ömər dövrünün qabaqcıl adamı kimi 
gləcəkdə dahi şairin həyatında mühüm yer tutmuşdur. Belə ki, onun mükəmməl təhsil 
alması üçün Xacə Ömər, Nizamiyə dövrün ən qabaqcıl müəllimlərini tutmuş ki, bu da 
önəmli bir stimuldur. Yaxşı bir atalar sözümüz var ki,  toyuq nə qədər yağlı olsa da, öz 
yağında bişmir, ona ayrıca bir yağ da əlavə olunur. 
Bu baxımdan Nizaminin  dayısı Xacə Ömərin köməyi danılmazdır. 
Ağıl elmi. Nizami ağlı hər şeydən üstün tutmuşdur: “Ağıldır hər kəsin dövləti malı” 
demişdir. Ona görə  də o, həkim,  şeyx, filosof kimi qəbul edilmişdir. Nizami bütün 
xəmsəsi boyu ağlın hər  şeydən üstün olduğuna eyham vurmuşdur. Insan ağlı ilə ucala 
bilər:  
                                    “Ucalmaq istəsən bir kamala çat, 
               Kamala ehtiram göstərir həyat”. (103-114) 
Adi işçi ağıllı olsa, özünü idarə edə biləcək, ruzisini qazanıb ailəsini saxlaya 
biləcək. Ancaq  hökmdar ağılsız olsa, ölkəni uçuruma sürükləyəcək.  

52 
 
 
“Sərxoşluq edən dövlət huşyar olacaq bir gün,  
İllərcə yatan bəxtim bidar olacaq bir gün”. (103-165) 
Nizami xəmsəsi başdan-ayağa öyüd, nəsihət və ağıl dəryasıdır. Bəşəriyyətə o qalır 
ki, bu dəryadan lazımı qədər doğru istifadə etsin.  
Tibb elmi. Nizami yazılarından məlum olur ki, o, tibb elminə bələd olmuşdur. Elə 
tibbi mülahizələr meydana sürür ki, adamda belə bir fikir formalaşır ki, şair tibb elmi ilə 
məşğul olmuşdur. Sağlamlıq, tibbi məsləhətlər onun bu elmin dərinliyinə getməsindən 
xəbər verir. Əsərlərində yeri gəldikcə onları yerli-yerində işlətməsi də bunu sübut edir.  
Mənalı  təmsillər.  Nizami yaradıcılığında təmsillərin xüsusi rolu olmuşdur.  Şair 
bəzən sözlərini açıq deməkdən çəkinsə  də, onları  təmsillər vasitəsilə hökmdarlara 
çatdırmışdır.  
Misal olaraq xəyanət üçün öz itini asan çoban, Bəhram şaha ətrafındakılara nəzər 
salmağın vaxtıdır, mətləbini aşılayır. Elə  məsələ burasındadır ki, Nizami təmsilləri 
əslində insanların tərbiyəsinə yönəlmiş, onları doğru yola cəlb etmək məqsədini 
daşımışdır.  
Nizamidə irfan. Ümumiyyətlə Nizamiyə görə insan inamsız yaşaya bilməz. Heç 
təsadüfi deyil ki, həkim dinsiz olsaydı, xəmsənin 5 dastanının hamısında böyük allahın, 
peyğəmbərin tərifini ilk olaraq verməzdi. Əsərləri boyu insan hansı işi görürsə, allahını 
yaddan çıxarmamalıdır prinsipini əsas götürmüşdür. Elə ilk əsəri “Sirlər xəzinəsi”ndə bu 
sehrli dünyanı allah olmasaydı, bəndə necə yaradardı fəlsəfəsi durur.  
Qaydalar.  Hər bir peşənin özünəməxsus üsulu və qaydası  var.  Nizami  xəmsəsi 
əvvəlcədən  şairin özünün dərin təfəkkürünün qayələri  əsasında yazılmışdır.  Əgər 
diqqətlə araşdırsaq, görərik ki, birinci poemasından başlayaraq, ta axırıncı dastanına 
qədər Nizami ardıcıl bir qayda üzrə getmiş və bunu heç vaxt pozmamışdır.  
Fəlsəfi qaydalar. Nizami dünyanın qədim fəlsəfəsinə  bələd bir insan kimi yunan 
filosofları  və onun əski fəlsəfəsiylə tanış idi. Lakin o, İslam fəlsəfəsi onun usul və 
qaydaları  əsasında yazmışdır. Bəzən kənara çıxsa da , yenə  İslam fəlsəfəsinə üstünlük 
vermişdir. Şair yaxşı dərk etmişdir ki, ancaq İslam fəlsəfəsi onu məşhurlaşdıra bilər.  

53 
 
 
Əxlaq.  İnsanın həyat tərzində  və onun yaşayışında  əxlaq mühüm rol oynayır. 
Həkim Nizaminin bütün külliyatında bir əxlaqsız sözə belə rast gəlmirsən. Onun abır, 
həya və isməti bütün şairlərin fövqündə dayanır. Nizamidə həcv belə yoxdur. O, ancaq 
nəsihətamiz sözlərlə tərbiyə etməyə çalışmışdır. Həqiqətən də “Sirlər xəzinəsi”, “Xosrov 
və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Yeddi gözəl” və “İskəndərnamə” ağıl, hikmət və əxlaq 
mənbəyidir. Hamısı birlikdə əxlaq mücəssəməsidir.  
Nəticə etibariylə  həkim Nizamidə  İslama bağlılıq, ağıl, təfəkkür,  əxlaq və  İran- 
sevərlik misilsizdir.  
Şairlik məqamı  və onun böyük şairlərlə müqayisəsi.  Həkim Nizminin şairlik 
məqamı o qədər yüksək bir səviyyədədir ki, onu əlçatmaz bir dağa bənzətmək olar. Bu 
ustaddan dünyaya altı xəzinə 5 bəhrdə dünyaya yadigar qalmışdır. (V.Dəstgerdiyə görə 
“İskəndərnamə”dəki “Şərəfnamə” və  “İqbalnamə” ayrı-ayrı  əsərlər kimi götürülür). 
Nizamiyə  qədər heç bir şair bu səpkidə  əsər yazmamış  və ondan sonra yazanlar da 
Nizami məsnəvisi səviyyəsinə yüksələ bilməmişdir. Bu baxımdan Nizami əvəzsiz 
sənətkardır.  
Birinci dastan “Sirlər xəzinəsi”.  Əruzun səri bəhrində yazılmış 2260 beytdən 
ibarətdir. Bu vəzndə Nizamiyə  qədər heç kəs məsnəvi yazmamışdır. Bu əsər  şairin 
cavanlıq dövrünə 30 yaşına təsadüf edir və onun bacarığını bariz şəkildə göstərir. “Sirlər 
xəzinəsi” bir mürəkkəb  əsəri ancaq mütaliəsi geniş olan bir şəxs yaza bilərdi. “Sirlər 
xəzinəsi” dünya ilə bağlı, fəlsəfi fikirlərlə dolu bir poemadır.  
İkinci dastanı “Xosrov və Şirin”. Həzəc-müsəddəs vəznində yazılıb 6500 beytdən 
ibarətdir. Nizamiyə  qədər bu vəzndə  Fəxri Qorqani məsnəvisi “Vis və Ramin” 
olmuşdur. Lakin “Xosrov və Şirin” dastanı qarşısında çox kiçik bir əsərdir. Bəlkə də ona 
görə dillər əzbəri olmamışdır. Günəşin qarşısında cüzi işıq saçan bir çıraq kimidir.  
Heç şübhəsiz dünya ədəbiyyatında “Xosrov və Şirin” kimi bir məhəbbət dastanına 
rast gəlmək çox müşkül məsələdir.  
Üçüncü  əsər “Leyli və  Məcnun”.  Bu  da  həzəc bəhrində yazılmış, təqribən 4500 
beytdən ibarətdir. Nizamidən öncə bu bəhrdə Xaqani Şirvani “Töhvətül-İraqeyn” 

54 
 
 
əsərində istifadə etmişdir. Təkcə  Şərqdə Nizamidən sonra onlarla “Leyli və  Məcnun” 
yazılmış, demək olar ki, o dövrün ən qüdrətli  şairləri bu mövzuya müraciət etmişlər. 
Lakin yaddan çıxartmaq olmaz ki, Nizaminin “Leyli və  Məcnun” dastanının 
rövnəqliyini heç birisi verə bilməmişdir.  
Dördüncü  əsər “Yeddi Gözəl”dir. Bu poema xəfif salim bəhrində yazılmış, 
təqribən 5130 beytdən ibarətdir. Nizamidən  əvvəl bu bəhrdə  Sənai yazmışdır. Bu əsər 
İran  şahı  Bəhrami Gurdan bəhs etsə  də, Nizaminin elm sahələrinin  şeriyyətdə 
birləşdirilməsinə dəlalət edir. “Yeddi Gözəl” yeddi müxtəlif məmləkət, yeddi künbəz və 
yeddi müxtəlif dünya gözəlindən bəhs edir.  
“İskəndərnamə”  şairin sonuncu əsəridir. Nizami onu iki hissəyə böldüyündən 
müəllif Vəhid Dəstgerdi bu dastanları beşinci və altıncı əsər kimi qəbul etmişdir.  
“Şərəfnamə”. Mütəqarib vəznində yazılmış 6800 beytdən ibarətdir. Bu bəhrdə 
Nizami və hətta Firdovsidən əvvəl Sərai yazmışdır. Lakin Firdovsidən güclü heç kəs bu 
bəhrdə yaza bilməmişdir.  
İqbalnamə. Bu əsər də mütəqarib bəhrində yazılmışdır. Bəzən buna “Ağılnamə” də 
deyilir. Bu dastan 3680 beytdən ibarətdir. Nizami bu əsərlə özünün topladığı  ağıl və 
fəlsəfəni bu əsər vasitəsilə oxucuya çatdırmışdır. Ağıl və hikmət Nizami yaradıcılığının 
ən yüksək zirvəsinə çatmışdır. Bütün bunları ancaq həkim Nizami deməyə qadir idi. 
Böyük İran alimi V.Dəstgerdinin verdiyi bu məlumatlar Nizamişünaslıqda  mühüm 
əhəmiyyətə malikdir. Nəzərə alsaq ki, Nizami  haqda bilgilər çox azdır, onda bunların 
vacibliyi qabarıq şəkildə özünü göstərməkdədir. Hiss olunur ki, alim buna bütün varlığı 
ilə bağlanmışdır.  

55 
 
 
BÖYÜK İRAN ALİMİ SƏİD NƏFİSİNİN 
DAHİ AZƏRBAYCAN ŞAİRİ VƏ MÜTƏFƏKKİRİ 
NİZAMİ GƏNCƏVİ HAQQINDA YAZDIĞI ELMİ FİKİRLƏR 
 
Araşdırmalar onu göstərdi ki, Nizami İran ədəbiyyatşünaslığında XX əsrin birinci 
rübündən başlayaraq elmi şəkildə öyrənilməyə başlanmışdır. Buna qədər  İran 
ədəbiyyatında Nizaminin şeirləri, qəzəlləri, qəsidələri çap olunur, ayrı-ayrı  əsərləri 
barədə məlumat verilirdi.  
Lakin onların elmi izahları kölgədə qalırdı. XX əsr Nizami yaradıcılığına bir təkan 
nöqtəsi oldu. O biri fəsillərdə göstərdiyimiz alimlərdən başqa böyük İran alimi Səid 
Nəfisinin adını xüsusi çəkmək lazımdır. O, Nizami dövrü və şairin həyatı haqqında çox 
geniş  məlumat vermiş, onun əsərlərini elmi surətdə təhlil etmiş və şairin dövrü barədə 
xeyli yazmışdır. Bu baxımdan Səid Nəfisinin yazdıqları diqqəti cəlb edir. S.Nəfisiyə 
qədər yazılan kitablarda Nizaminin ancaq adı  çəkilmiş, qısa məlumatlar verilmiş  və 
şairin olum-ölümü haqda yanlış  məlumatlar verilmişdir. Məhz S.Nəfisinin fədakarlığı 
nəticəsində Nizami irsinin öyrənilməsi və  tədqiqi geniş vüsət almışdır ki, bu alimlərin 
başında heç şübhəsiz, Vəhid Dəstgerdi durur. Cəsarətlə demək lazımdır ki, bu günə 
qədər Nizamiyə yanaşanların içərisində V.Dəstgerdinin zəhməti əvəzsizdir.  
Nizaminin ilk olaraq elmi surətdə öyrənilməsində “Ərməğan
1
” jurnalının da böyük 
önəmi olmuşdur. Çünki, müxtəlif alimlər ayrı-ayrı vaxtlarda Nizami haqda yazdıqları 
elmi məqalələr bu jurnalda dərc olunmuş  və geniş oxucu kütləsinə çatdırılmışdır. 
Beləlilə, S.Nəfisi təkcə Nizami və onun əsərlərinin adını  çəkməklə kifayətlənməmiş, 
onların mahiyyətini və tənqidi mətnini hazırlamışdır. Burada o, şairin öz əsərlərinə isnad  
etmişdir.  
Ümumiyyətlə götürsək, görərik ki, təkcə Nizami deyil, digər klassik şairlərin də 
həyat, dövr və  əsərləri barədə tam dəqiq məlumatlar yoxdur. Bu səbəbdən də onlar 
barədə doğru-dürüst bilgi vermək mümkün deyildir. Burada İran alimləri sovet və 
                                                            
1
 S. Nəfisi, Həkim Nizami Gəncəvi, Ərmağan, 5-ci il, 51-ci nömrə  

56 
 
 
Avropa alimlərini qabaqlamaq üçün səy göstərib ciddi cəhd edib qabağa getmək 
istəmişlər. Nizami irsi XVIII əsrin sonu XIX əsrin əvvəllərində tədqiqatçıların nəzərini 
çəkmişdir. Lakin bu araşdırmalar bəzən dolambaclığa gətirib çıxarmışdır.  
Səid Nəfisi bütün bunları  nəzərə alaraq şairin öz yazdıqlarına isnad etməyi üstün 
tutmuşdur.  
Qeyd etdiyimiz kimi “Ərmağan” jurnalı Nizamişünaslıqda istisna rol oynamışdır. 
Burada çap olunan Nizami
2
 haqqındakı fikirlər marağa səbəb olmuşdur.  
Səid Nəfisi Tehran Universitetinin professoru olması, Avropa şərqşünasları ilə 
tanışlığı  və bir neçə  dəfə sovet ittifaqına gəlib buradakı alimlərlə tanışlığı  və fikir 
mübadiləsi aparması çox mətləblərdən xəbər verir. Nizami lirikasının öyrənilməsində 
Səid müəllimin böyük əməyi vardır. 1335(1956) ildə onu çap etdirmiş ki, bu da üç 
əlyazmasından ibarətdir. Daha sonra Nəfisi 1339(1960) ildə Nizaminin divanını 
mükəmməl bir şəkildə nəşr etdirir.  
Əlbətdə, Səid Nəfisinin böyük zəhmət və  əziyyəti qiymətləndirilməlidir. Lakin 
onun da çatışmayan tərəfləri vardır. Nizamişünaslıqda onun çalışması  təqdirə layiqdir. 
Ancaq bəzi məqamlarda onun fars olması özünü göstərmişdir. Sovet şərqşünasları onu 
tənqid də etmişlər.  
Ancaq bir həqiqəti vurğulayaq ki, Səid Nəfisiyə qədər Nizamini bu qədər dərindən 
araşdıran olmamışdır. Bunun üçün o, 38 mənbədən istifadə etmişdir. Qeyd etmək yerinə 
düşər ki, bu mənbələrin çoxu elm aləminə məlum deyildi.  
Digər tərəfdən Nizami poeziyası  müəllif  tərəfindən  olduğu kimi  deyil, Səid 
Nəfisinin təşəbbüsü ilə Avropa və rus oxucusuna daha izahlı şəkildə verilmişdir.   
Divanda Nəfisi tərəfindən 16 qəsidə, 192 qəzəl, 5 qitə 14 və 68 rübai verilmişdir.  
V.Dəstgerdi ilə müqayisədə S.Nəfisidə 4 qəsidə, 51 qəzəl və 16 rübai çoxdur.  
Digər tərəfdən Səid Nəfisidə  bəzi yazıların təkrarı, yaxud onların müxtəlif 
variantlarda verilməsi çaşdırıcı xarakter daşıyır. Mətinşünaslıq baxımından çətinlik 
yaradır.  
                                                            
2
 S.Nəfisi, Nizaminin qəsidə və qəzəllər divanı, onun şərhi, Tehran, 1338.  

57 
 
 
Bununla belə Səid Nəfisinin Nizami poeziyası və nümunəsi onun xəmsəsi, həyatı, 
dövrü, yaradıcılığı haqqındakı dəyərli işi yüksək qiymətləndirilməlidir.  
Nizami irsinin öyrənilməsində  və  tədqiqində görkəmli  İran alimi Vəhid 
Dəstgerdinin çox böyük zəhməti və rolu vardır. Onun 1318-ci ildə  “Ərməğan” 
jurnalında çap etdiriyi “Gəncənin xəzinəsi” və ya “Həkim Nizami Gəncəvinin yeddinci 
dəftəri” adlı elmi məqaləsi çox mətləblərdən xəbər verir. Müəllifin qənaətinə görə 
Nizaminin xəmsəsinə daxil olan beş dastandan başqa onun şeirlər divanı mövcud olmuş, 
lakin bu divan bizim əlimizə tam gəlib çıxmasa da, onun bəzi nüsxələrini dünyanın 
müxtəlif kitablarında saxlanılmaqdadır. Bunlardan Berlin, Oksvord, Rampur, Kələküttə, 
Hindistan və sairlərin nüsxə əksləri Vəhid Dəstgerdi tərəfindən götürülmüşdür. Burada 
şairin qəsidə, qəzəl, rübailəri yer almışdır. Bir nüsxə isə  Təbrizdə saxlanılmaqdadır. 
Kiçik bir hissəsi isə Hacı Məhəmməd Ağa Naxçıvanidən yadigar qalmışdır.  
Buna  əlavə olaraq professor Ripka köhnə  İstanbul nüsxəsinin  əksini çəkib 
“Ərməğan”a göndərmiş  və çap etdirmişdir. Dünyanın müxtəlif kitabxanalarında 
toplanmış Nizami divanının  şeir hissələri onu göstərir ki, Nizaminin həqiqətdə divanı 
olmuş, ancaq bu divan tam şəkilə bizə  gəlib çıxmamışdır. Nizaminin xəmsəsinə  nəzər 
salanda görürsən ki, o, bir fövqəltəbii  şairdir. Dünya ədəbiyyat tarixinə  nəzər saldıqda 
doğurdan da görürsən ki, Nizami kimi ikinci bir şair yoxdur. Bi fikirlər də  Vəhid 
Dəstgerdiyə aiddir. Ilk dəfə V.Dəstgerdi Nizami əsərlərinin mükəmməl mətnini 
hazırlamış və 1939-cu ildə şairin lirik şeirlərini toplayıb çap etdirmişdir. Müəllif, Nizami 
divanının 8 nüsxəsini əldə etmişdir. Bu hadisədən sonra şairlər Nizami lirikasından daha 
cəsarətli danışmağa başlamışlar. V.Dəstgerdi kəşfindən sonra onlarca məqalə yazılıb 
Nizami lirikasından bəhs edilmişdir.  
Səid Nəfisi də bu işi davam etdirərək Nizami şeiriyyatından bəhs etmişdir. Bu 
işlərin davamı kimi Avropa və Rus şərqşünasları da Nizamiyə olan maraq dairələrini 
genişləndirmiş, tədqiqatlarını davam etdirmişlər. Nəticədə Nizami daha geniş alanda 
özünə yer almışdır.  

58 
 
 
Onu da qeyd etmək yerinə düşər ki, Nizami divanındakı  şeirlərin bir hissəsi 
Saltıkov-Şedrin adına Sankt-Peterburq şəhərinin mərkəzi kitabxanasında 
saxlanılmaqdadır.  
Bütün bunları  nəzərə alsaq, heç tərəddüd etmədən bu qənaətə  gəlmək olar ki, 
Nizaminin  şeirlər divanı  həqiqətən olmuşdur. Fikrimizcə bunları bir yerə toplayıb 
millətimizə çatdırmağın vaxtı gəlib çatmışdır.  
S.Nəfisinin 1338-ci ildə yazdığı «Asaro əhvalo divane qəsaedo qəzəliyyate Həkim 
Nizami Gəncəvi» əsəri 316 səhifəlik kitabda cəmlənmişdir. 
Nizami həyat və yaradıcılığından bəhs edən ən dolğun məlumatdır. Müəllif burada 
Nizaminin olum və ölüm tarixlərini 5-10 il fərqlə göstərsə də, ancaq bilgi etibariylə çox 
vacib məsələyə toxunmuş, şairin ailəsi haqda bəzi bilgiləri vermişdir. Aydındır ki, heç 
bir müəllif Nizami barədə onun bioqrafiyasını aça bilməmişdir. Bu da ondan irəli gəlir 
ki, məlumatlara tam söykəniləcək bir mənbə bu gün belə yoxdur. 
S.Nəfisi bir alim kimi Nizami xəmsəsindəki 5 dastanı  təhlil etmiş, onların 
mahiyyətini açıqlamışdır. Bunlarla razılaşmamaq olmaz. Lakin onun yazılarında bəzən 
Nizamiyə  fars prizması ilə baxması, hətta, fras şairi deməsi fikirləriylə razılaşmaq 
mümkün deyildir. 
Bunu Azərbaycan şərqşünasları H.Araslı, R.Əliyev və X.Yusifli qeyd etmişlər ki, 
Nizami Gəncədə döğulmuş, orada yaşamış və yaratmış, oradan kənara çıxmamış, orada 
da torpağa tapşırılmışdır. 
S.Nəfisi  də bunları etiraf etsə  də, nədənsə  bəzən öz dediklərini təkzib edib «fars 
şairi» ifadəsini işlətmişdir. Bütün bunlara baxmayaraq böyük alim S.Nəfisinin Nizami 
haqqındakı yazıları nizamişünaslıqda önəmli rol oynayır. 
 
 
 
 
 

59 
 
 
MÜASİR İRAN ƏDƏBİYYATŞÜNASLIĞINDA NİZAMİ GƏNCƏVİ 
 İRSİNİN TƏDQİQİ  
 
Dünya ədəbiyyatşünaslığının bir hissəsi olan İran ədəbiyyatı ən zəngin ənənələrə və 
çox güclü şairlərə malik olmaqla yanaşı  həm də  qədim köklərə söykənir. Bəzən bu 
ədəbiyyat bütün fars dilli ədəbiyyatı öz çərçivəsi dairəsinə salmağa çalışır. Nəzərə alsaq 
ki, bütün Yaxın və Orta Şərqin  şeir dili fars dili qəbul edilmişdir, onda buna heç bir 
ehtiyac qalmır. Orta əsr şairlərinin əksəriyyəti fars dilinə müraciət etdiklərindən yeni bir 
fars dilli şeir çələngi meydana çıxmışdır. Bu şairlərdən Firdovsi, Xəyyam, Sədi, Hafiz, 
Rudəki, Cami, Farabi, C.Rumi, Nəvai ilə yanaşı Xaqani, Məhsəti, Nəsimi, Füzuli kimi 
şairlər Azərbaycan  şeirinin fövqündə dayanmış,  əsərlərinin  əksəriyyətini fars dilində 
yazmışlar.  
Nizamiyə gəldikdə isə, o, xüsusi bir yer tutmuş, nəinki Şərqin, dünyanın ən qüdrətli 
şairi kimi şöhrət qazanmışdır. Nizami, İran ədəbiyyatşünaslığında özəl bir yer tutur. Heç 
təsadüfi deyil ki, ömrünün 30 illik fəaliyyətini Nizamiyə  və onun yaradıcılığına həsr 
etmiş böyük İran alimi V.Dəstgerdi demişdir ki, İran ədəbiyyatnıda Nizami ilə müqayisə 
ediləcək ikinci bir şairə rast gəlmək mümkün deyildir. Ədalət naminə desək, elə 
Nizamidən ən çox yazan, onu lap çox araşdırıb tədqiq edənlər İran yazıçı, şair, alim və 
şərqşünaslarıdır. Nizaminin fars dilində yazması buna daha artıq stimul yaratmışdır.  
Əlbətdə, burada fars təsirinin də istisna rolu vardır. Lakin həqiqət naminə desək, 
Nizamini ən çox təhlil edən və onun əsərlərini tədqiq edənlər də İran alimləridir.  
Nəticədə Nizami dünyada məşhurlaşmış,  İranda isə onu tanımayan yoxdur. XIX 
əsrin II yarısından başlayaraq  İran alimlərindən S.Nəfisi, V.Dəstgerdi,  Ə.Şəhabi, 
Zərrinkub, M.Sərvət, K.Əhmədnejad, B.Zəncani,  Ə.Fərzanə  və başqaları Nizamiyə 
dönə-dönə müraciət etmiş, onun əsərlərini təhlil etmiş  və  tədqiqatında mühüm rol 
oynamışlar. Nəticədə Nizami əsərləri fars və ingilis dillərində bütün dünyaya 
yayılmışdır.  

60 
 
 
Lakin bu araşdırmaların hamısı ilə tam razılaşmaq mümkün deyildir. Burada bir 
neçə faktora diqqət yetirmək lazımdır:  
1.
 
Nizami elə bir dahidir ki, hər tədqiqatçı onu olduğu kimi dərk edə bilməz.  
2.
 
İran ədəbiyyatşünasları bir qayda olaraq Nizamiyə fars prizması ilə yanaşmışlar.  
3.
 
Şairin doğum ilində 10 il fərqlə yazılara rast gəlinir.  
4.
 
Nizamidə türkçülük meyllərinə demək olar ki, heç toxunulmamışdır.  
5.
 
Onun Gəncədə doğulması inkar edilməsə də, başqa yerdən gəldiyi fikirləri var.  
6.
 
Orta əsr şeir dili fars dili olduğundan İran ədəbiyyatşünasları onu fars şairi kimi 
verməyə çalışırlar.  
7.
 
Nizamini dünyaya ən çox tanıdan İran alimləri olduları üçün, elə şair haqqındakı 
fikirləri də onlar formalaşdırmışlar.  
Açığını etiraf etsək, Azərbaycan onun vətəni olsa da, H.Araslı  və R.Əliyevdən 
başqa şairin əsərləri o qədər təhlil olunmamış, tədqiq edilməmişdir. Ayrı-ayrı illərdə və 
şairin 800-850 illik yibileylərində işlər aparılıb müxtəlif məqalələr yazılmışdır ki, bunu 
bizcə  qənaətbəxş saymaq olmaz. Heç deyilsə biz mütəmadi olaraq «Nizami məktəbi» 
yaratmalı idik. Təəssüflər olsun ki, biz bunu etmirik, nəticədə İran alimləri artıq indidən 
Nizaminin 900 illiyinə hazırlıq məqsədilə  şairin xəmsəsini yenidən fars və ingilis 
dillərində dünyaya yayıb özününküləşdirirlər.  
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Nizami elə böyük bir şəxsiyyətdir ki, onun 
xəmsəsinin hər bir əsərində ən azı 5 dahi çıxır. Bu baxımdan əgər şairin hər misrasından 
bir öyüd və  nəsihət çıxırsa, biz onu ömrümüz çatıncaya qədər araşdırmalı  və  tədqiq 
etməliyik.  
İranda elə bir il olmur ki, Nizami haqqında yazmasınlar, onu təhlil etməsinlər və 
əsərələri araşdırılaraq tədqiq edilməsin.  Şairin doğum ili haqqında yeni-yeni 
mülahizələr, onun ilk şeirləri barədə araşdırmalar, yaşadığı dövr və bu dövrün 
hökmdarları haqda geniş  məlumatlar verilməklə yanaşı  xəmsədəki  əsərlərindən «Sirlər 
xəzinəsi», «Xosrov və Şirin», «Leyli və Məcnun», «Yeddi Gözəl» və «İskəndərnamə» 
poemalarnın səciyyəvi xüsusiyyətləri, onların yaranma səbəbləri haqqında geniş şərhlər 

61 
 
 
verib açıqlamağa çalışmışlar. Maraqlı orasıdır ki, bu tədqiqatlar bir-birini təkrar 
etməmiş, yeni-yeni mətləblərin meydana çıxmasına səbəb olmuşdur.  İndiyə  qədər də 
Nizami və onun xəmsəsi bir tədqiqat obyekti olaraq qalmaqdadır.  
İranda bu iş dövlət səviyyəsində dəstəklənir və müxtəlif çap evlərində yazılan hər 
bir elmi məqalə işıq üzü görür. Digər tərəfdən Nizaminin atəşpərəstlik, sufilik,  islama 
münasibətləri və onun dini görüşləri araşdırma obyekti olaraq açıqlanmağa çalışdırılır. 
Nizamidə idrak, irfan və real dünya görüşü bir vəhdət təşkil edir. Elə buna görədir ki, biz 
Nizamini  nə tam din xadimi, nə sufii, nə  də dinsiz adlandıra bilmirik. Şairin tarixi 
şəxsiyyətlərə müraciət etməsi və öz fəlsəfi fikirlərini söyləməsi onun tam öz düşüncə 
tərzindən xəbər verir.  
Nizamiyə bir şair kimi baxmaq doğru sayılmazdı. O, dövrünün bütün mövcud 
elmlərini  şeriyyətə  gətirməklə, fəlsəfi fikir sahəsində  ən uca kulminatik nöqtəni fəth 
etmişdir. Belə olmasaydı bu illər ərzində Nizamidən bu qədər yazmaq mümkün olmazdı. 
Tədqiqatlar göstərir ki, Nizami elə bir bitməz-tükənməz xəzinədir ki, biz hələ onun 
içərisinə daxil olmağa macal tapmamışıq. Olsa-olsa onun astanası ağzındayıq. Elə buna 
görədir ki, təkcə  İran alimlər deyil, Nizamini bütün dünya alimləri onu tədqiqat 
obyektinə çevrilmişdir. Bəşəriyyətin poeziya hissiyyatı durduqca Nizami öz ölməzliyi 
ilə yaşayacaq, neçə-neçə  nəsillərə örnək olacaqdır. Həmişəyaşıl ağac kimi heç vaxt 
solmayacaqdır.  
Nizamini  ən çox araşdıran, onun əsərlərini təhlil edib tədqiq edən  şərqşünas 
alimlərdən V.Dəstgerdi və rus alimi akademik Bertelsdir. V.Dəsgerdi öz yazılarında 
qeyd edir ki, mən, Nizami xəmsəsini 100 dəfədən çox oxuyub mütaliə etmişəm. Ancaq 
hər dəfə Xosrov və Leylinin ölüm səhnələrinə gəldikdə gözlərimdən qeyri-ixtiyari olaraq 
yaş  gəlmişdir.  Əsərin emosional təsiri o qədər yüksəkdir ki, biixtiyar insan özünü 
saxlaya bilmir. Biz, Nizamini tədqiq etməklə özümüzü dərk etmiş oluruq. Eyni zamanda 
elm aləmi də bizi tanımağa başlayır.  

62 
 
 
Akademik Bertels demiş ki, Nizami bəşəriyyətin 100 illərlə arzuladığı azadlıq, 
bərabərlik, qardaşlıq, doğruluq, sülh ideyalarını onlara bəxş etmişdir. Biz ondan daha nə 
istəyə bilərdik?! (94-98)  
Həqiqət naminə desək İran ədəbiyyatşünaslığında Nizami xüsusi bir yer tutur. Uzun 
illər onu tədqiq etmək deyilənlərə bariz nümunədir.  
Hal-hazırda  İranda elə bir ədəbi məclis, elə bir şair, yazıçının yubileyi, elə bir 
ədəbi-bədii konfrans, konqress olmaz ki, orada Nizami adı  çəkilməsin. Söhbət dünya 
poeziyası incilərindən gedərkən hər şeyin başında Nizami şeriyyatı durur.  
Nizaminin çox nəfis və gözəl farscası var ki, insan istər-istəməz ondan uzaqlaşa 
bilmir. Digər tərəfdən bu dil bütün oxucu kütlələri üçün anlaşıqlıdır. Nizami 
poeziyasındakı  ərəb və türk sözləri tam yerli-yerində  işlədilərək  şerə yeni bir təravət 
gətirmişdir.  Şairin bir poliqlot kimi dilləri kamil bilməsi ona başucalığı  gətirmiş, 
əsərlərinin tez bir zaman içərisində yayılmasına zəmin yaratmışdır. Beləliklə də, Nizami 
hələ sağlığında ikən özünə ölməzlik, əbədilik mücəssəməsi yaratmışdır.  
Doğurdan da İran  ədəbiyyatşünaslığında 100-dən artıq müəllif Nizaminin həyatı, 
şəxsiyyəti, yaşadığı dövrü, onun şeir dünyası  və  xəmsəsindəki beş  əsəri haqqında çox 
yazmışlar. Lakin onu qeyd etmək yerinə düşər ki, bu müəlliflərin Nizamiyə yanaşma 
tərzi hər kəsin öz bilik meyarı  çərçivəsi hesabınadır. Nəticədə elə bir müəzzəm elmi 
əsərlər toplusu meydana gəlmişdir ki, onları illərcə  tədqiq etməyə yetərincə vaxt 
lazımdır.  
İran ədəbiyyatşünaslığında Firdovsi və Nizamidən başqa bu qədər tədqiqat obyekti 
olan  şairə rast gəlmək mümkün deyil. Sevindirici haldır ki, bu işlər indi də  gənc 
ədəbiyyatşünas, alim və  şərqşünaslar tərəfindən davam etdirilir. Bu, onu göstərir ki, 
Nizami elə bir ümmanlı dahidir ki, biz hələ onun içərisinə heç qurşağa qədər də daxil ola 
bilməmişik.  
Müasir ədəbiyyatşünaslıqda Nizami haqda yazan və onu tədqiq edən alimlərdən ən 
görkəmlisi doktor Ə.Zərrinkubdur. Ona görə ki, Zərrinkub Tehran universitetində, 
Əfqanıstanda, Pakistanda, Hindistanda, İsveçdə  və  hətta Oksford universitetində 

63 
 
 
çalışaraq  şərq  ədiblərini,  ədəbiyyatını  tədris etmiş, eyni zamanda Nizamiyə xüsusi 
hüsnü-rəğbəti olmuşdur. Onun 2004-cü ildə yazdığı «Gəncə piri və ya utopiya» əsəri 
Nizaminin həyat, əsər və fikir dünyasından bəhs edir.  
Müəllif bu əsərlə Nizami dünyasını tam açmağa çalışmış, eyni zamanda onun 
tədqiqini göstərilən ölkələrdə yaymışdır. Onun Nizami haqqındakı kitabı ingilis dilində 
yazılıb tərcümə edilərək dünyanın əksər ölkələrinə yayılmışdır.  
Bu baxımdan  İran alim və  ədəbiyyatşünaslarının gördüyü işlər təqdirə layiqdir. 
Ə.Zərrinkub Nizamini tədqiq etməklə  qərb aləminə poeziyanın  şərqin özü kimi necə 
əsrarəngiz odğunu çatdırmış, onu sevdirməyə nail olmuşdur. Ədəbiyyatın, mədəniyyətin, 
sivilizasiyanın  Şərqdən doğub nəşət etməsini bir daha sübut etmişdir. Heç də Nizami 
kimi dahiləri yetişdirən  şərqin təsadüfi bir yer olmamasını sübuta yetirmişdir. 
Tədqiqatçı, günəşin  Şərqdən doğub yer kürəsini qızdırdığını söyləməklə  şeriyyatın da 
bir o qədər qəlblərə nüfuz etdiyini göstərməyə çalışmışdır. Doğurdan da, əsrlər, illər 
ötüb keçsə  də Avropanın  ən məşhur  şairləri  şərq  şeriyyatının ecazkar ritmi qarşısında 
aciz qalmış, etiraf etməyə  məcbur olmuşlar ki, Şərqin  ən adi şairi Qərbin  ən görkəmli 
şairindən daha üstündür. Bu nöqteyi-nəzərdən Nizami heç kəslə müqayisə ediləcək bir 
şair deyil. 900-ilə yaxın bir məsafə onu bizdən ayıran olsa da, yenə ikinci bir Nizami 
yetişəcəyi mümkünsüz görünür.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

64 
 
 
NİZAMİNİN HƏYAT VƏ YARADICILIĞI 
GƏNCƏ ŞƏHƏRİ 
Doktor Əbdülhüseyn  Zərrinkub 
 
Gəncə  şəhəri  Arran torpağında Araz və Kür çaylarının  əhatəsində yerləşmişdir. 
Gəncə İslam və Xristian dinlərinin sərhəddini təşkil edən bir ərazidədir. Fələstin, Şam, 
Misir səliblərin əlinə keçən zaman rus, gürcü, erməni kimi xristianlar Bizansın təhriki ilə 
Arrana köçürülmüşlər və onlar da islam torpaqları olan Gəncə, Şəmkir, Beyləqan, Bərdə 
və Tiflisə hücum edib oraları qarət etmişlər. 
Bu yerlərin islam sərhədlərini müsəlmanlar daim müdafiə etmiş, başqa bölgələrin 
camaatından da cihad üçün tələb edib kafirlərə qarşı yönəltmişlər.  İraq Səlcuqları 
Məlikşah dövründə bu əraziləri mənimsəmiş, zəif vaxtlarında isə Azərbaycan 
Atabəylərinə  həvalə etmişlər. Onlar da öz növbələrində  Gəncəni hakimi məhəlli 
seçmişlər.  Ətrafdan köməyə  gələn insanlar da şəhərin müdafiəsinə qalxmışlar. Burada 
olan müxtəlif millətlərin nümayəndələri kürd, türk, ərəblər də bu cihada qatılmışlar. 
Təbiidir ki, bu ünsürlər öz adət və ənənələrini də gətirib yaymışlar. Bu əhalinin dili iran 
və ləhcələri Arrani-türk-azəri kimi olmuşdur. Hicri tarixi ilə 333-cü ildə  Bərdə Arranın 
paytaxtı idi. Lakin Bərdə rus dəniz quldurları  tərəfindən hücum edilib, viran qoyuldu, 
qarət edildi. Gəncə, Bərdə  və Tiflis yolu üstündə olduğundan tədriclə rövnəqlənməyə 
başladı. Kürd mənşəli  Şəddadilərin paytaxtı (340-cı il hicri) Səlcuqların qələbəsinə 
qədər (468 hicri) Məlikşahın övladlarından birinin əlində qaldı. Bərdə rus qarətindən 
özünə gələ bilmədiyindən Gəncə gündən-günə inkişafa doğru getdi. Gəncə, Şəddadilərin 
vaxtında get-gedə  sərvət və  cəmiyyəti artıraraq böyük ticarət mərkəzinə çevrildi. 
Gəncənin havası sağlamlıq üçün yararlı, xüsusilə yay vaxtı ətrafındakı yaylaqlar səfalı, 
yaşıl meşələr mənzərəli idi. Gəncənin yay vaxtı havası çox xoş olur. Gəncə çayı 
Gürcüstan dağlarından mənbəyini alıb şəhərin içərisindən keçir, şəhərə ayrıca bir təravət 
verirdi. Bu çay şəhəri iki yerə bölür. Bəzən daşqınlar zamanı  şəhər  əhalisi bir-birilə 
əlaqəni itirirdi. Digər tərəfdən Gəncə torpağı münbit, əkinçilik üçün yararlı, xeyli 

65 
 
 
miqdarda meyvə ağacları ilə əhatə olmuşdur. Tut ağacı burada çoxluq təşkil edirdi ki, bu 
da ipəkçiliyə  təkan verirdi. Hətta, Gəncə ipəyi Bərdə  ipəyindən daha üstün idi. Buna 
görə bu ipək hər yerdə məşhur idi. Gəncənin əkinçilik sahələri feodal qaydalarına  uyğun 
olaraq  şahzadə Sahib tərəfindən Səlcuqların hökmdarı  Məhəmməd ibn Məlikşahın 
övladlarından biri tərəfindən idarə olunurdu, ya da Atabəyə tabe idi. Bu dövrdə 
kəndlilərin vəziyyəti şəhər qoşun başçıları və xaniman sahiblərinin əlində idi, onlardan 
asılı idi. Şəhər əhalisi müxtəlif təbəqələrdən olsalar da, əksəriyyəti sənətkarlıqla məşğul 
olardı.  Şəhərlilərin çoxusunun inancı  şiəlik olduğundan digər məzhəb sahiblərinə o 
qədər də öz aralarında yer verməzdilər. Digər tərəfdən buna müxalif qüvvələr də 
mövcud idi.  Şəhər əhalisi daim rum və abxazların hücumuna məruz qalırdı. Bu üzdən 
də cavanlar hərb təlimləri keçirdilər. Onlara silahla davranmaq, suvari və hərb təlimləri 
öyrədirdilər. O zamanın tanınmış qazi və adlı-sanlı adamlarından Hezbərəldin, 
Möyəddin, Dayiəlhəd, Qasım Abdulla xalq tçərisində böyük nüfuza malik idilər. 
Bu qazilərin sərkərdələri din xadimləri və  şəhərin  Şəddadilər zümrəsi Gəncənin 
əsasını təşkil edib yaxın və uzaq ölkələrdən camaatı bura cəlb edirdilər. 
Bu üzdən də ticarət  şəhəri kimi hər yerdən bura axın var idi. Bu dövrdə  Əmir 
Keykavus ibn İskəndər «Qobusnamə»  əsərinin müəllifi Arrana gəlib Gəncədə 
Şəddadilərdən  Əbnəlsəvarın qonağı olmuşdur. Bu zaman Tiflis abxazların  əlinə keçib 
Qafqaz səliblərinin iqamətgahına çevrildi. Gəncədə hicri 533-cü ildə dəhşətli zəlzələ baş 
verdi və 300 000 insan tələf oldu. Gürcü fərmandarı Dimitri də bu dağıntılardan istifadə 
edrək Gəncəni qarət etdi. O, hətta Gəncənin Dəmir darvazalarını    qənimət kimi 
Gürcüstana apardı. Digər tərəfdən abxaz və rumlar şəhəri qarət edirdilər.  Şəhərin 
uğrunda gedən bu hərc-mərclikdə Marağa  Əhmədiyanlarından  şəhər  Ərdəbil 
Eldəgizlərinin  əlinə keçdi. Azərbaycan Atabəyləri Gəncəni gürcü təhdidlərindən azad 
etməyə müvəffəq oldular. Daxili ittifaqlar da öz təsirini göstərirdi. Atabəy Eldəgiz və 
oğlanları Cahan Pəhləvan və Qızıl Arslan qoşun təşkil edib gürcülərin bütün həmlələrini 
dəf etdilər. Lakin müxalif qüvvələr və qazilərlə onların mübarizəsi davam edirdi. 
Eldəgizin xatını, Toğrul Səlcuqi Arslanın anası da müharibə və siyasət işlərinə qarışırdı. 

66 
 
 
Gəncə bu dövrdə    Şəddadilərin  təsirində olub  fars ədəbiyyatı    və  şeirinin təsiri 
altında olmuşdur. Bu dövrdə Əbul Üla Gəncəvinin şeirləri məşhur idi. Məhsəti Gəncəvi 
şeirlərinin də yayıldığı bu şəhər böyük bir fars şeir mühitini əks etdirirdi. 
Bu dövrdə  «Şəhər  şairi» adlanan İlyas  İbn Yusifin evinə üz tuturdular. Gəncənin 
cavan  şairi Nizami Gəncəvinin qəzəl və  qəsidələrini dinləyirdilər. Nizaminin şeirləri 
xüsusi bir qüdrətə malik idi. Onun elm, təfəkkür, hikmət dolu şeirləri hamının diqqətini 
özünə  cəlb edirdi. Nizami hökmdarlara şeir həsr etsə  də, bu, məddahlıqdan deyil, 
zərurətdən meydana gəlirdi. O, bu şeirləri dostluq hədiyyəsi kimi yazıb ithaf edirdi. 
Əsrin böyükləri də bunu bir ağıllı  hərəkət kimi qəbul edirdilər. Onun nəsihətlərinin 
yerli-yerində olduğunu dərk edirdilər. 
Müxtəlif illərdə Nizaminin həyatı  və yaradıcılığına toxunan təzkirəçilər onun 
haqqında pərakəndə  məlumatlar vermişlər. Yazdıqları  əsərlərin haqqında da doğru-
dürüst bir məlumat yoxdur. Buna dəqiq yanaşmaq üçün tələb qoyulmuşdur. Şairin şeir 
dünyası çox dərin olduğundan tədqiqat işləri davam etdirilməlidir. 
Nizami Gəncədə Arran elində hicri 535-ci ildə bir-iki il ya əvvəl və ya sonra 
təvəllüd etmişdir. «Qum şəhəri Qəhrestanı»  məhəlləsinə gəldikdə isə, bu təzkirəçilərin 
və nüsxə yazanların artırmalarıdır. Çünki, Nizami əsərlərində belə bir şey yoxdur. 
Nizaminin  adı  İlyas olsa da bəzi naşı  təzkirəçilər səhvən onu İveys göstərmişlər. 
Atasının adı Yusif, babası  Zəki Müəyyəd olmuşdur. Anası türk Rəisəsi, dayısı isə  
Ömərdir ki, Nizami onları hörmətlə yad edirdi.  Bu ailə  Gəncədə ehtirama malik 
olmuşdur. Atası barədə müfəssəl bir məlumat yoxdur. O, ya arranlı, ya da azəri 
mühacirlərindəndir. Nizami oğlu Məhəmmədi və qadını Afaqı türk əsilli hesab 
etdiyindən «Xosrov və Şirin»də də bunu xatırladır. 
Kürd əsillilər o zaman bütün Arranda, hətta Ermənistanda və Gürcüstanda mövcud 
olmuşlar. Bərdə  və Tiflisdə kürdlər çoxluq təşkil edirdi. 515-ci ildə  Bərdə Arranın 
paytaxtı oldu. Bu zaman şəhər darvazalarından biri onların  əlində idi. Hətta, Bərdədə 
kürdlərin həftəlik bir bazarı da mövcud idi. 

67 
 
 
Gəncədə  Şəddadilərin hökmdarlığı zamanı kürdlər  şərəfli,  şöhrətli nəzərə 
çarpırdılar. Artıq kürd nəslindən doğulan uşaqlar Gəncə mühitinə alışdırılıb savad 
alırdılar. 
Bütün bunlara baxmayaraq ta axır zamanlara qədər Nizami Gəncəvi haqqında tam, 
dolğun məlumat yoxdur. Nizami barədə yazanlar təhrif və səhvlərə yol vermişlər. Buna 
görə də Nizami irsi öyrənilməlidir. 
Nizaminin kimlərdən və necə təhsil alması barədə heç bir təzkirəçi geniş məlumat 
verməmişdir. Hər halda onun mükəmməl təhsil görməsi haqqında heç bir şübhə  də 
yoxdur. Ancaq «Leyli və  Məcnun»  əsərində ata-anası  və dayısı Xacə ömərin ölümü 
haqda danışır. Göstərir ki, onların sağlığında daha şövqlə  şeir yazırdı.  Şair göstərir ki, 
onların köməyi ilə müxtəlif alimlərlə tanış olmuş  və  dərs almışdır.  Şeir,  ədəbiyyatdan 
başqa, astronomiya, kimya, fəlsəfə, fars nəsri, söz sənəti barədə biliklərə  yiyələnmişdir. 
Müəllimləri haqqında  yüksək fikir söyləmişdir. Nəzərə çarpan odur ki, Nizami 
yaradıcılığının ilk illərində Firdovsinin «Şahnamə»si, Fəxrəddin Gürganinin «Veys və 
Ramin»  əsəri və yazıları «Kəlilə  və Dimnə» ilə tanış idi. Şairin geniş mütaliəsi ona 
cavanlıqdan riyaziyatı bilməsi, heç şübhəsiz  şeyx rütbəsinin ona verilməsiylə 
tamamlanır. O, həkim kimi yüksək titula 40 yaşında layiq görüldü. Nizaminin dərin fikir 
fəlsəfəsi, dərin təfəkkürü şairi bu hörmətə, ehtiram və izzətə gətirib çıxartdı. 
Digər tərəfdən onun xalqdan aldığı hikmət və  nəsihətlər  əsərlərində  təcəssüm 
etməklə onu xalqa daha yaxın edib sevdirdi. Şairin Qivami adlı qardaşı olmasını  bəzi  
təzkirəçilər yazsalar da, Nizaminin əsərlərində buna eyham vurulmur. 
Nizami yaradıcılığına ən böyük təsir Firdovsinin təsiri olmuşdur. Firdovsidə adları 
çəkilən  İskəndər, Bəhrami Gur, Xosrov və  Şirin Nizamidə  əsərə çevrilir. Bu əsərlərə 
Nizami yeni nöqtələr gətirmiş, xüsusiylə eşqi yeni bir mərhələyə çatdırmışdır. Buna görə 
də Nizami əsərləri bir yerdə qalmayıb, bir çox məmləkətlərə yayılmağa başladı. Nizami 
şeir dilinin gözəlliyi ilə tezliklə Xaqani, Fələki, Sənayi, Kamal Esfəhani kimi şairləri 
geridə qoydu. Nizami poeziyası tezliklə diqqət çəkdi. Onlar eşq, şərab və musiqini şeirin 
ecazkarlığı ilə birləşdirməyə çalışdılar. Digər tərəfdən Nizamidəki şeir istedadını görən 

68 
 
 
hökmdarlar özlərinə  tərif üçün istifadəyə çalışırdılar. Bu dövrdə Atabəylərin 
hökmdarlığı yüksək səviyyədə idi. Nizamiyə  də xüsusi rəğbət var idi. Şirvan və  
Dərbəndin hökmdarı  şah Axistan Nizaminin əsərləri ilə tanışlıqdan sonra ona Qıpçaq 
qızı gözəl bir kəniz Afaqı hədiyyə göndərir. Bu kənizin şairin evinə gəlməsi yeni bir eşq 
şeirinin meydana gəlməsinə  zəmin yaratdı. Tezliklə o, Afaqı özünə ömür-gün yoldaşı 
edir, ondan da Məhəmməd adlı bir oğlu dünyaya gəlir. Afaq da çox ağıllı qadın 
olduğundan Nizami ona kəniz deyil, öz qadını kimi baxır və elə ilk əsəri «Sirlər 
xəzinəsi»ndə buna eyham vurur. Afaq öz gözəlliyi ilə Nizami yaradıcılığına yeni bir eşq 
təravəti bəxş edir. 
Nizami «Xosrov və Şirin» dastanını yazarkən Afaqı nəzərdə tutduğuna işarə edir. 
Məhəmmədin dünyaya gəlməsi Nizaminin yaşayış dövrünün ən xoş anları kimi tarixə 
düşür. Nizami sanki dərdi-səri olmayan bir dövlətdə və behiştdə ömür sürür. 
«Sirlər xəzinəsi» əsəri Rum Ərzincan padşahı Məlik Fəxrəddinə həsr edildiyindən 
o, Nizamiyə 5 min dinar nəğd pul göndərmişdir. Bundan əlavə 5 baş at, təzə paltarlar və  
layiqli ev tikdirmişdi. 
Nizami ikinci dastanı «Xosrov və Şirin»i Atabəy Cahan Pəhləvanın xahiş və sifarişi 
ilə yazır. Bu dövrdə Afaqın qəflət ölümü şairi çox sarsıdır. Atabəylər Nizamini çox 
təkidlə saraya dəvət etsələr də Nizami bu təklifi qəbul etmir. Onda ona bir kənd 
bağışlayırlar ki, Nizami ehtiyac içində yaşamasın. Qızıl Arslan Nizamini yüksəldib 
bütün Arran və Azərbaycanda tanıtdırır. Məhəmməd 14 yaşına çatır, bu illərdə Nizami 
ikinci izdivac haqqında düşünür.  Şairin təxminən 50 yaşı olur. Şirvan və  Dərbəndin 
fərmandarı  Şah Axistan ondan xahiş edir ki,  «Leyli və  Məcnun» dastanı yazıb onu 
nəzmə  çəksin. Nizami bu əsəri 4 aya yazır.  Şair !Yeddi gözəl» və  «İsgəndərnamə» 
əsərini də yazandan sonra ikinci qadını da rəhmətə gedir. Özü də böyük bir əvəzsiz 
miras qoyub dünyadan köçür. 
«İskəndərnamə» yazılandan sonra Məhəmmədin 27 yaşı var idi. Nizami oğlunu şair 
deyil, həkim kimi görmək istəyirdi. Bu illərdə Arran və Azərbaycan Cahan Pəhləvanın 
oğlu Atabəy Nüsrətəldin Əbubəkrin hökmdarlığı altında idi. Ancaq işlər tənəzzülə doğru 

69 
 
 
gedirdi. Abxaz və məsihələrin hücumu camaatın yaşayışına və rəhbərliyə pis təsir edirdi. 
60 yaşında olan şairə də bu hal  təsirini göstərirdi. 
Beləliklə, Gəncə şair üçün həm şadlıq, doğum şəhəri, həm də təlaş şəhəri olmuşdur. 
O, Gəncədə ömrünü başa vurub burada da dəfn edilmişdir. 
Nizami Gəncədə pirə çevrilmişdir. Heç kəs Nizami qədər şeiri yüksəldib ilahi bir 
qüvvəyə çatdıra bilməmişdir. 
Müasir İran alimlərindən Nizami haqqında geniş məlumatı Zərrinkub verir. Lakin 
onun Nizami nəslinin Bağdaddan köçüb gəlməsi  və  Gəncədə yaşaması  fərziyyəsi ilə 
razılaşmaq olmaz. 
Digər tərəfdən Nizaminin əcəm (fars) tayfalarından olması, yaxud türkmən 
türklərinə mənsubluğu ancaq alimin öz təxəyyülüdür. Buna heç bir əsas yoxdur. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə