I fəsil. Nizami Gəncəvi irsinin öyrənilməsi və təbliğində ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin rolu



Yüklə 7.02 Mb.
Pdf просмотр
səhifə5/9
tarix23.12.2016
ölçüsü7.02 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

II FƏSİL 
«SIRLƏR XƏZINƏSI» 
Beş  xəzinədən birincisi sayılan «Sirlər xəzinəsi»ni Nizami hələ  gəncliyi sona 
yetməmiş 49 yaşı tamam olmamış yazmışdır. Bu əsər çox yüngül bir vəzndə yazılmış, 
yadda qalması asan idi. Bu dövrdə  Sənayi,  Xaqani, Farabi məşhur olsalar da Nizami 
şeir səltənətində qabağa çıxmağı bacarmışdır. Gəncəli  şairin yazdıqları böyük hüsnü-
rəğbətlə qarşılanmağa başlamışdır. Nizaminin «Sirlər xəzinəsi» səri bəhrində yazılıb 
qəzəl janrına yeni bir təravət gətirdi. «Sirlər xəzinəsi» iyirmi məqalətdən ibarət idi. Əsər 
əxlaq və nəsihətamiz sözlərinə görə daha tez yayılmağa başlamışdı. Nizami öz qələmiylə 
fars  şeirini daha da cilalayıb ona yeni bir təravət gətirdi. Nizaminin böyüklüyü ondan 
ibarət idi ki, özündən  əvvəlki  şarlərdən fərqli olaraq o, insanı  əsas meyar seçmiş  və 
nəsihətamiz sözləriylə onun mənəviyyatına güclü təsir etməyi bacarmışdır. «Sirlər 
xəzinəsi» əsərindəki məqalə  və hekayələr çox gözəl  şairanə bir ustalıqla verilmiş, din, 
hikmət, əxlaq məsələlərini real bir şəkildə göstərməyə nail olmuşdur. Odur ki, Nizami - 
Xaqani, Zəhir, Cəmaləddin Esfəhani kimi özündən öncə yazıb-yaradan  şairləri 
qabaqlamışdır. 
Şair, Fəxrəddin Bəhram  şaha «Sirlər xəzinəsi»nin bir nüsxəsini hədiyyə etdikdən 
sonra o da öz növbəsində Nizamiyə mükafat göndərir. Mükafat 5 min dinar həcmində 
olmuşdur. 
«Sirlər xəzinəsi» Nizaminin qısa, lakin dolğun fikirlərini, onun fitri istedadını  və 
bacarığını açıb göstərən bir əsərdir. Bu məqalə  və hekayələrdə  şairin özünün ruhu 
dolaşır. Nizaminin şeirləri Xaqani və Sənayi ləhcələri üslubuna oxşardır. Ancan Nizami 
dəsti-xətti və kamalı əvvəldən axıra qədər duyulmaqdadır. 20 məqalədən ibarət olan bu 
əsər öyüd, nəsihət, hikmətlə  bərabər, insanın elm və  tərbiyəyə  əhəmiyyətini açıqlayır. 
Eləcə  də insanı  xəlq edən ilahiyə  və insanın Allah qarşısındakı günahlarına, onun 
tövbəsinə toxunulur. 
Nizami zülmlə heç bir vəchlə barışmadığı üçün onu şahlara yetimlərin, fəqirlərin, 
dul qadınların, adi zəhmətkeş insanların dili ilə çatdırır. Beləliklə  şairin hər bir kiçik 

71 
 
 
hekayəsinin arxasında böyük mətləblər durur. Nizami bunları o qədər cazibədar təsvir 
edir ki, insan ürəklə onları oxuyub mütaliə etməyə başlayır. 
 
III FƏSİL 
«Xosrov və Şirin» 
«Sirlər xəzinəsi»nin yazılmasından bir il sonra, hələ onun təravəti bitməmiş 
Gəncəli  şair «Xosrov və  Şirin» kimi ecazkar bir eşq  əsəri yaratdı. Hələ indiyədək 
«Xosrov və  Şirin» dastanı kimi bir eşq, mehr, məhəbbət  əsəri dünya ədəbiyyatına 
gəlməmişdir. Bu əsər sadəcə  eşq deyil, əxlaqi məsələləri  özündə ehtiva edir. Əlbəttə, 
Nizami özündən  əvvəl yazan Firdovsinin «Şahnamə»sindən bəhrələnmişdir. Digər 
tərəfdən Nizami, Ənsəri və  Fəxrəddin Gürganidən də  məlumatı var idi. Əgər Firdovsi 
Şirin haqqında yazanda onun artıq 60 yaşı  var idisə, Nizami bunu 40 yaşında etmişdir. 
Bu yaşda eşqin təcəlliyatı daha güclü olur. 
Gəncə  və  Bərdədə bu eşq dillər  əzbəri olmuş  və buradan Bağdad və  Məkkəyə 
gedən insanlar «Xosrov və  Şirin»i hər yerdə yaymağa başlamışlar. Pərviz sarayı 
Mədaində  hələ  də öz nişanələrini göstərir.  Şirinin eşqinə  çəkilən «süd arxı» Fərhadın 
əfsanəvi adı və Şəbdizin daşlar üzərində çəkdiyi rəsmlər indi də qalmaqdadır. 
Nizami, Firdovsinin dediklərini təkrarlamamış, əksinə bu sahədə yeni bir cığır açıb 
ona ətirli bir təravət gətirmişdir. Həqiqətən Nizami bu əsəri yazmaqla öz qadını Afaqı  
nəzərdə tutmuşdur. Nizaminin dövrü Atabəylər hakimiyyəti illərinə təsadüf edir. 
Atabəy Cahan Pəhləvan, Toğrul  İbn Arslan həm  şeir, həm də musiqi vurğunu 
olduğundan Nizamiyə böyük hüsnü-rəğbət bəsləmişlər, onu mükafatlandırmışlar. 
Atabəy Məhəmməd Eldəgiz Bərdədə Nizami əsərlərinin yayılmasına şərait yaratmışdır. 
Nizami 576-cı ildə bu əsəri Cahan Pəhləvana təhvil verir. Afaqın sonrakı ölümü isə 
şairi sarsıdır və bu zaman oğlu Məhəmmədin 7 yaşı var idi.  Atabəy öz vardatının bir 
hissəsini şairə bağışladı, ancaq onun qəflətən ölümü 581-ci ildə şairin əliboş qalmasına 
gətirib çıxartdı. Lakin Qızıl Arslan Nizamiyə hörmətinin nəticəsi kimi bir qism mülk 
verib şairi ruhlandırdı. 

72 
 
 
Xosrov, Hörmüz şahın oğlu on yaşında ikən at sürməyi, qılınc tutmağı və ov etməyi 
bacarırdı. 14 yaşlı Xosrov dünya  axarışlarına başladı. Ustadı ona böyük ümid 
bəsləyirdi. Şah onu bütün dünyada bəlkə canından çox istəyirdi. Camaatın onun ömrünə 
dua oxumasını istəyən  şah Xosrovun ədalətli olacağına, məmləkəti layiqincə 
qoruyacağına inanırdı. Təsadüfən Xosrov  bir günün səhəri seyr və ov üçün səhraya 
gedir. Orada kef məclisi qurur. Sərxoşluq zəminində bir kəndlinin qorasını qoparıb, 
üzüm tənəklərini  əzdiklərinə görə  xəbər  şaha çatanda o, Xosrovu tənbeh etdi. Xosrov 
hərəkəti müqabilində şahdan üzr istədi, şah onu bağışladı. 
Daha sonra Xosrov yuxuda Şirini görüb ona vurulur. Bu hadisəni rəsam  Şapura 
danışır. Şapur göstərir ki, Dərbənddən Arrana və ta Ərmənə qədər Şirin adlı bir hökmdar 
oranı idarə edir. Adı kimi özü də şirindir. Xosrov Şirini eşqin gücüylə sevir və onunla 
evlənməyə qərar verir. 
Şapur özünü bir ay içərisində  Ərmənə çatdırır. Eşidir ki, Şirin 70 gözəllə dağ 
ətəyindəki çəməndə  əyləncə  məclisi keçirir. Şapur Xosrovun şəklini bir ağacın 
gövdəsinə  çəkdiyi kağızda yapışdırır.  Şirin qızlarla dolaşanda bu şəkli görür və  şəklin 
gətirib ona verilməsini əmr edir. Şirin şəklə baxdıqda şövqdən can quşu pərvazlanmağa 
başladı. Bu vaxt Şapur oradan keçib diqqəti Şirinin onu göstərməsinə çəkdi. Şirin şəklin 
kim olduğunu Şapurdan soruşdu. Şapur onunla təkbətək qalmağını xahiş etdi. Bu zaman 
Xosrovun haqqında  Şirinə danışdı.  Şirin də Xosrovla maraqlandığı üçün Şapura söz 
verdi ki, yenə bir gün qızlarla gəzintiyə  gəlsin və atı  Şəbdizlə onlardan uzaqlaşıb 
Xosrovla görüşmək imkanı əldə etsin. Həmin bəhanə ilə yolunu Mədainə salır. Şirin kişi 
libasında olur ki, onu tanımasınlar. Nəhayət,  Şirin çeşmə başında bədənini yuyarkən 
Xosrov onu görür və bir könüldən min könülə ona vurulur. Şirin də tanımadığı bir gənci 
görəndə onun Xosrov olduğunu təxmin etdi. Lakin bir-birlərini tanımadıqları üçün 
Xosrov Ərmənə, Şirin isə Mədainə tələsdi. Birinci tanışlıq belə bitsə də, Xosrov Şirini 
görmək məqsədiylə Azərbaycana, Muğana, Ərmənə yol tutdu. Burada Şirinlə qarşılaşdı. 
Şirin laqeyd qalmayıb onu tanıdı  və evə  dəvət etdi. Banu da şahı layiqincə qarşıladı. 
Məhin bu eşqdən xəbərdar olduğundan  Şirinə  ağıl və  məsləhət verdi. Xosrovu Şirinlə 

73 
 
 
tək buraxmadı. Ertəsi gün Şirin öz qız yaşıdları ilə Xosrovun sarayına gəldi. Orada 
çovqan oynadılar, mahnı oxudular, lakin Xosrov Şirini təklikdə görə bilmədi.  Şirin 
xəlvəti şərait üçün Xosrova imkan yaratmadı. Şirin eşqbazlığı başqa bir vaxta saxladı. 
Əli boşa çıxan Xosrov Konstantinopola üz tutdu. Rum hökmdarı öz qızı Məryəmi 
izdivac üçün ora gətirdi. Bu zaman Xosrov Bəhramı döyüşdə yenib Mədainə qayıtdı. 
Ancaq fikri Şirinin yanında qaldı.  Şirin də Xosrovun ayrılığına biganə qala bilmirdi. 
Məhin Banu və Şapur ona təsəlli verirdilər. Bir qədər sonra Məhin banu xəstələndi və 
yatağa düşdü, özünü ölüm ayağında görüb saray və  xəzinəsinin açarların  Şirinə verdi, 
canını tapşırdı. Ərmənin hökmdarlığı Şirinin ixtiyarına keçdi, o isə ədalətlə oranı idarə 
etməyə başladı, lakin bundan o qədər də xoşhal deyildi. Çünki fikri Xosrovun yanında 
idi. Bu xəyal da onu Xosrovun yanına Mədainə getməyə vadar etdi. Şapuru və bir neçə 
qızı da özü ilə apardı. Xosrov, Şirinin bu gəlişinə sevinsə  də, Məryəmlə  əhdi-peyman 
bağladığından eşqdən danışmadı. Xosrov Şapurla  Şirinə    xəbər göndərib eşqini bəyan 
etdisə də, Şirin rədd cavabı verdi, isti hərarəti Şirinə təsir etdiyindən, o, süddən başqa bir 
şey yeyib-içmirdi. Qəsrə isə südü hər dəqiqə gətirmək olmurdu. Bu zaman Şapur öz dərs 
yoldaşı mühəndis Fərhadı  Şirinin yanına çağırıb ondan süd arxı  çəkməsini xahiş etdi. 
Fərhad bu işi öz öhdəsinə götürdü. Süd arxının tamamlanmasına az qalmış  Şirin 
Fərhadın sənətinə baxmağa gəldi. Şirin Fərhadın bu qüdrətinə «afərin» deyib, hətta öz 
sırğalarını qulağından çıxarıb onun ayaqları altına atır. Eşq dastanı da elə buradan 
başlayır. Tezliklə hər yana yayılır. Bu xəbər Xosrova da çatır. Təbii ki, Xosrov buna razı 
ola bilməzdi. O da Fərhadın sənətinə vurulur, Lakin Şirinin eşqi onu rahat buraxmır. 
Daşlar üzərində  çəkilmiş  şəkillər və xüsusən  Şirinin portreti Xosrovu heyran edir. 
Fərhad Xosrovdan Şirini sevdiyini bildirib, ona kömək etməsini xahiş edirsə də, Xosrov 
ona rəqib kimi baxır. Fərhad Bisitun dağında Şirinin, Xosrovun və Şəbdizin rəsmlərini 
çəkir. Fərhad gecə düşəndə Şirinin heykəli qarşısında diz çöküb onun eşqiylə yaşadığını 
dilə gətirir. 
Xosrov rəqibini yox etmək üçün hiyləyə  əl atdı  və göndərdiyi qarı ilə  Fərhada 
Şirinin qəfil ölümünü söylədi. Fərhad  Şirinsiz ömr etmək olmaz deyib öz  külüngünü 

74 
 
 
başına vurub dünyasını  dəyişir.  Şirin bu hadisədən çox kədərlənib ağlayır. Xosrov isə 
məktub yazıb Şirinə təsəlli verir. 
Bir qədər sonra Məryəm ölür. Şirin də  tənə ilə Xosrova başsağlığı verir. Şirin 
tikanlı sözlərlə onu dalayır: «Əgər aləm bağından bir sərv gedibsə, özün qalmısansa, 
alimin canı sənsən». Bu tənədən sonra Xosrov İsfahan gözəli Şəkərə bənd olur, lakin bu 
eşq də nakam qalır. Bütün bunlardan sonra Xosrov Şirinin qəsrinə  gəlib onunla 
görüşmək istəyir. Şirin onu lazımi dərəcədə qarşılamır. Lakin Şirin Xosrovu sevdiyindən 
bir qədər hərəkətindən  peşman olur. 
Nəhayət  Şirin  Şapuru görüb Xosrovla saraydan uzaqda tənha danışmaq istədiyini 
bildirir. Onlar pərdə arxasında  Şirinin Xosrovla danışması üçün şərait yaradırlar. Bu 
şərtlə ki, Xosrov Şirinə əl vurmasın. Sonra da bu iş Xosrovla Şirinin birləşməsinə gətirib 
çıxardır. Lakin Siruyə bundan istifadə edib Xosrovun yeni eşq macərasına tutulmasından 
faydalanaraq taxta çıxır. Təbiidir ki, Xosrovun Məryəmdən olan oğlu Şiruyə Şirini qəbul 
edə bilməzdi. İş belə gətirir ki, Şirüyə Şirini gördükdə o da Şirinə vurulur. Ancaq Şirin 
təkcə Xosrovu sevdiyi üçün ona rədd cavabı verir. Şiruyədə olan kin və ehtiras atasını 
öldürüb Şirinə sahib çıxmaq ideyasını qarşıya qoyur. Lakin o Xosrovu öldürsə də buna  
müyəssər ola bilmir. Gözəl təbiət təsvirləri, dəbdəbəli həyat tərzi, eşq, mehr, 
məhəbbətdən bəhs edən bu qiymətli əsər sonda faciə ilə bitir. Xosrovdan sonra Şirin də 
özünə qəsd edir. 
Nizami göstərir ki, başqalarına  xəyanət, özünə xəyanətlə bitməlidir. 
Şair bunu yazarkən Gəncə  məhəllərindən birindən alınmış hekayədən bəhs etmiş, 
Arran torpağını  vəsf etmişdir. Bununla da Gəncəli  şair nəzm aləmində bir dönüş 
yaratmışdır. Xosrov surəti Firdovsi «Şahnaməsi»ndə olsa da, Nizaminin yazdığı Ərmən 
və türklük onda yoxdur. Şirin surəti Nizami yaradıcılığında xüsusi bir tərzlə  tərənnüm 
edilmişdir. «Mən,  Şirini yaratmaqla Afaqı düşünmüşəm» fikri bunu təsdiq edir. 
Nizamiyə görə sevənlər eşq üçün canlarından keçməyə belə hazır olmalıdırlar. Ona görə 
də ipə-sapa yatmayan Xosrovu eşq vasitəsilə cilalayır. 
 

75 
 
 
IV FƏSİL 
«LEYLI VƏ MƏCNUN» 
Eşq və ayrılıq 
«Xosrov və Şirin» dastanından illərcə sonra artıq Nizaminin 50 yaşı var idi. Qıpcaq 
qızı Afaqı itirmiş, oğlu Məhəmməd isə 14 yaşına çatmışdı. Bu zaman çərçivəsində 
Şirvan şahı Axsitan  İbn Mənucöhr Nizamiyə ehtiramla dolu bir məktub yazıb «Leyli və 
Məcnun» dastanını nəzmə çəkməyi xahiş etdi. Nizami bu xahişi  qəbul etdi. Qeyd edək 
ki,  şahın həmyerlisi Xaqani Şirvani bir neçə  əl yazmasını «Leyli və  Məcnun» barədə 
şaha təqdim etmişdi. O da öz növbəsində onları Nizamiyə göndərmişdi. Şair də böyük 
zövqlə işə girişməyi qarşısına məqsəd qoydu. 
O, bu işə başlayanda öz dərdi, bu ayrılıq hicranı bir-birinə qarışdı. Digər tərəfdən 
Afaqı itirməsilə ürəyinin tək təsəllisi övladı oldu. Atası Yusifin, anası Rəisənin, dayısı 
Xacə Ömərin itkisi, onu dostlardan ayırmışdı. Bu dərdlər Nizamini incidir, onu rahat 
buraxmırdı. Lakin hər bir insan kimi o da bunlara dözürdü. Belə bir vaxtda şahın öz xətti 
ilə yazılmış 15 sətirlik bir məktubu şairin sevincinə səbəb oldu. 
Şahın bu təklifi şairi ərəb dastanlarına cəlb etdi. Bundan əvvəlki, «Sirlər xəzinəsi», 
«Xosrov və  Şirin»  şahın rəğbətini qazanmışdı.  Şah Nizamiyə fars, türk, Arrandan 
danışdıqdan sonra ərəb və islam dünyasına girməyi məsləhət bilmişdi. Onu əlavə edək 
ki, bu hadisələr «Şirvanşahlar» və Xosrovdan qabaq baş vermişdi.  Şirvanlı Xaqani bu 
məsələyə toxunsa da Əbnəlmüzəffər Axsitan özü şair təbiətli bir adam olduğundan 
Nizami onun diqqətini çox çəkmişdi. Digər tərəfdən şah bu şeirlərin bəzilərini «Leyli və 
Məcnun» dastanının ərəb variantında eşitmişdir. Şahın Nizamiyə təklifi şairin ürəyincə 
oldu. Məcnun və  Leylinin eşq macərası o zaman çox məşhur idi və dillər  əzbəri 
olmuşdur. Axsitanı maraqlandıran iki ərəbin bir-birini sevməsi deyil, eşq, aşiq və 
məşuqun nə olduğunu bilmək, onu poeziyanın gücündə görmək idi. Bu eşq həqiqi sevib-
sevilənlərin böyük bir mücəssəməsinə çevrilmişdi. Sevən bir gəncin, öz sevgisinə 
çatmaması zamanın zalım bir qanunu nəticəsində baş verir. Digər tərəfdən onlar 

76 
 
 
qovuşmasalar da, şerin hədisi onları daha da yüksəldir. Adi səhranı şair elə təsvir etmişdi 
ki, onu poeziyasız təsvir etmək mümkün deyil. 
Nizamidən çox əvvəl ərəb və fars şairlərində məhəbbət motivləri olmuş və əldən-
ələ gəzmişdi. Hətta, hicri tarixinin III əsrində naməlum şair Əbubəkr Valəbi tərəfindən 
bəzi misralar ərəbcədən farscaya çevrilmişdi. Şah Axistan bundan xəbərdar olduğundan 
onun tam farsca variantını Nizaminin yazacağına  əmin idi. Çünki, «Xosrov və  Şirin» 
kimi  gözəl bir məhəbbət dastanı yazan bir şairin belə bir eşq dastanı yazacağına şübhə 
yeri qalmırdı. 
Nizami bu əsəri 4 aya yazdı.  Onun farscası çox sadə və anlaşıqlı idi ki, bu da şah 
və kəndli üçün aydın idi. 
Məcnun və Leyli hər ikisi məktəbdə oxuyur və elə orada da bir-birlərinə vurulurlar. 
Məcnunun əsl adı Qeys olsa da, o, Məcnun çağırıldıqda heç pərişan olmur, əksinə, eşq 
divanəsi olduğuna görə sevinir. Amma zəmanə Məcnunu qəbul etmir və tezliklə Leylini 
valideynləri məktəbdən uzaqlaşdırır. Məcnun da Leyli eşqiylə səhraya üz tutur. O, göz 
yaşlarını saxlaya bilmir və eşq mahnıları oxuyur. Qəbilə ağsaqqalları belə qərara gəlirlər 
ki, onlar Leylinin atasıgilə elçiliyə getsinlər. Lakin Leylinin atası  Məcnuna qız 
verməyəcəyini bildirib şərt qoyur ki, o, Kəbəyə gedib «məcnun» olmayacağına and 
içsin. Qeysi Kəbəyə aparsalar da, o eşqdən başqa heç nəyi qəbul etmir və Leylini özünə 
qiblə hesab edir. Orada məşhur bir kəlamı deyir: «Xudaya, sən mənim başıma Leyli 
eşqindən başqa bir şey qoymamısan axı!». Eşq bu iki gənc üçün hər şey idi. 
Məcnunu atası evə aparıb səhra həyatından ayırmaq, ona ağıl vermək istəsə  də, 
Leyli Məcnunu görməsə  də onun yazdığı  şeirlərə mahnı oxuyub özünü Məcnunsuz 
təsəvvür edə bilmirdi. Atası Leylini bu eşqdən aralandırmaqdan ötrü onu İbn Səlam adlı 
bir varlı  ərəbə  ərə verir. Lakin Leyli onu qəbul etmir və  İbn Səlam da buna tab 
gətirməyib dünyasını dəyişir. 
Məcnunun atası  səhraya gəlib oğluna yenə  nəsihət vermək istəyir, amma 
Məcnundakı Leyliyə qarşı ülvi məhəbbəti görüb evə qayıdır və bu hala dözə bilməyib 

77 
 
 
ölür. Məcnun atasının ölümündən xəbər tutub çox kədərlənir. Bir qədər sonra Məcnun 
anasını da itirir. Lakin bütün bunlar onu səhradan ayıra bilmir. Nizami yazır : 
   «Səhra Məcnun üçün qışda qışlaq, 
           Yayda yaylaq olaraq qalacaq» (72-118) 
Nəhayət, Leyli bütün bunlara dözməyib intihar edir. Məcnun acı-acı buna yanır və 
Leylidən sonra yaşamağın mənası olmadığını əsas gətirərək, o da Leylinin qəbri üstündə 
can verib dünyadan köçür. Nizaminin bu eşq macərası belə nakam məhəbbətlə bitir. 
Bütün bunların içərisində şairin  o zamankı mühitə, cahilliyə qarşı sərt bir davranışı 
dayanır. Nizami bununla ərəb mühitini şərq oxucusuna çatdırır. 
Məcnun və Leyli hər ikisi ərəb ailələrinin zəngin və tanınmışından olsalar da, 
cəhalət və onları  əhatə edən mühit bu gənclərin birləşməsinə  rəvac vermir, əksinə, 
onların nakam ölümünə səbəb olur. 
Nizami özü mütərəqqi insan olaraq ona bəxş edilən kənizi ömür-gün yoldaşı kimi 
qəbul edir, bu sevgi də  əbədi yaşayır. Bu fikir «Xosrov və  Şirin»də özünü göstərir. 
Nizamiyə görə səhradakı vəhşi heyvanlar belə Məcnunla ünsiyyət yaradır, əfsus ki, cahil 
insanlar onu anlamır. Gəncəli  şairin bu cəsarəti onu fövqəlbəşər bir insana çevirir. 
Nizami əxlaq məsələlərini çox bariz bir surətdə açmağa nail olmuşdur. Nizami həmişə 
doğru insanların tərəfində olmuş, onların ideyalarını  şahlara, xaqanlara qarşı qoymuş, 
ədalətin qələbə çalacağına inanmış və inandırmağa çağırmışdır. 
Gəncəli şair Nizaminin «Leyli və Məcnun» dastanını sifarişlə yazması həm də şairə 
öz ideyalarını  təcəssüm etdirməsinə imkan vermişdir.  Əgər belə olmasaydı,  şair belə 
imkanı əldə edə bilməzdi. 
Şair bu dastan vasitəsiylə  bəşəriyyətə  bəyan edir ki, zülm ilə abad olanın axırı 
bərbad olar. Nizami bütün bunlara baxmayaraq gələcəyə yaxşı ümidlərlə yaşayan 
sənətkardır. 
 
 
 

78 
 
 
V FƏSİL 
«Yeddi gözəl» 
Şah  Kürp    Arslan dünyagir Nizamiyə «Yeddi gözəl» dastanını yazmağı 593-cü il 
hicridə  sifariş etmişdir.  Ona «Mərağa Allahı» deyirdilər. Nizaminin bu dövrdə artıq 60 
yaşı var idi. Nizaminin də diqqətini Firdovsi «Şahnamə»sindən məlum olan Bəhram Gur 
surəti cəlb etmişdir. Bəhramın bacarığı, döyüş qabiliyyəti, eşqi, hökumət işi, siyasəti, 
hərbdəki sücaəti şairə bu əsəri yazmaqda çətinlik yaratmamışdır. 
Azərbaycan hökmdarı Atabəy  Əbubəkr də Nizami əsərlərindən zövq aldığı üçün 
şairə səadət diləyirdi. 
Bəhramın atası onu dünyaya sahib çıxmaq üçün Ərəbistana təhsil almağa göndərir. 
Bəhram bir çox elmləri burada öyrənir. Eyni zamanda Bəhram at sürməyi, ox atmağı, ov 
etməyi də öyrənir. O, şir, öküz, maral ovlaya bilir, bu sahədə püxtələşir. Növbəti gəzinti 
zamanı  Bəhram bir qəsrə daxil olur və orada yeddi gözəlin rəsmlərini görür. Bu 
qızlardan hər biri müxtəlif  ölkələrə aid idilər. Bu qızların hamısı  Bəhramın diqqətini 
cəlb edirlər. Bəhram bu şəkillərə o qədər baxır ki, onda eşq hissi bu yeddi qıza oyanır. 
Bütün eşqlər bu eşqin qarşısında aciz olur, onun xatirə lövhəsindən silinir. 
Bu arada Yezdgirdin ölüm xəbəri Yəmənə gəlir və Bəhram bundan kədərlənir ki, 
atasını itirmişdir. Bəhram ordu toplayıb atası yurduna və taxt-taca sahib olmağa tələsir. 
Bəhramın şahlığı mülkünün abadlığı, saray həyatı dəbdəbəli eyş-işrətlə keçdi. Onun 
kənizlərindən biri (Nizami onu «Fitnə» adlandırır), musiqi çalır, mahnı oxuyur, hətta, 
Bəhramla ovda iştirak edirdi. Lakin günlərin bir günü şahın Fitnəyə acığı tutur, onun 
ölümünə hökm verir. Lakin ağıllı  sərkərdə Fitnəni öldürmür, onu öz qəsrinə aparır. 
Fitnəni xəlvətdə gizlədib, ona nəvaziş göstərir. Fitnə orada yeni doğulmuş dananı 
əllərinə alıb ondan xoşlanır. Xeyli müddət keçəndən sonra Fitnə dananı çiyinləri üzərinə 
qaldırıb sarayın pilləkənlərindən aşağı-yuxarı düşürür. Nizami göstərir ki, o, artıq buna 
adət etmişdir.  Həmin bu adət məsələsini Fitnə şah ov edən zaman Bəhrama demişdir. 
«Bəhrami Gur ceyranı qulağını qaşıyarkən oxu elə atmışdı ki, heyvanın ayağı qulağı ilə 
bir yerdə qalmışdır». Fitnə buna «adət» dedikdə şah qəzəblənib onu öldürmək istəsə də 

79 
 
 
Fitnəyə qıymamış, onu sərkərdəsinin əliylə öldürmək qərarına gəlmişdir. Xeyli müddət 
bu hadisədən keçəndən sonra şah təsadüfən həmin sərkərdənin qəsrinə qonaq gəlir. Fitnə 
adəti üzrə öküzü çiyinlərində pillələrdən qaldırdıqda şahın gözü ona sataşır və deyir ki, 
belə  şey ola bilməz. Fitnə çevrilib şaha cavab verir ki, adət etsən olar. Bəhram dərhal 
Fitnəni tanıyır və onun sağ qalmasına sevinir. Sərkərdəyə onu öldürmədiyi üçün 
təşəkkür edir. 
Nizami dahiliyinin böyüklüyü ondadır ki, kim səhv etsə  də hökmdar səhv 
etməməlidir. Çünki, sonrakı peşmançılıq fayda verməz. 
Şah səhvini başa düşür və Fitnəni yenə öz sarayına aparır. 
Bundan sonra Bəhram ovdakı məharətini döyüşdə nümayiş etdirir. Ov bəhanəsi ilə 
300 döyüşçü ilə Çin Xaqanını məğlub edib Ceyhuna qədər olan böyük bir sahəni qəsb 
edir,  əldə edilən qənimətləri təxtinə  gətirib bayramsayağı  günlər keçirir. Onun şəninə 
İran şairləri ilə bahəm, ərəb şairləri də şeir yazmağa başladılar. 
Bəhramın əldə etdiyi qənaətlər içərisində yeddi ölkənin qızları da var idi. Bəhram 
öncə fars gözəli, sonra çin gözəli, rum gözəli, qərb gözəli, xarəzm gözəli, slavyan 
gözəlini yanına cəmləşdirib eyş-işrətə başlayır. Bir gün usta Simnarı çağırıb bu yeddi 
gözəl üçün yeddi günbəzli bir saray tikdirməyi  əmr edir. Vaxt o vaxt olur ki, yeddi 
günbəzli saray hazır olur. Bu, əslində yeddi  bürcü ifadə edirdi. Burada məmləkətin 
nişanələri də özünü  göstərirdi. Günəş, ay və ulduzların parıltısı bu müəzzəm imarətə 
xüsusi yaraşıq verirdi. Bəhram da bundan böyük zövq alır, həftənin yeddi gününü bu 
gözəllərə həsr edir, onlardan nağıllar dinləyirdi. 
Nizami bu ölkə  və xalqlara tam bələd olduğundan  ədəbi bir sənət nümunəsi 
yaratmışdır. Eyni zamanda Nizami göstərir ki, eyş-işrətə başı qarışan  şahın idarəetmə 
şərti onun yadından çıxır, bu da hərc-mərcliyə gətirib çıxarır. 
Günlərin bir günü Bəhram yenə səhraya üz tutur. Bu dəfə onun fikri nə eyş-işrət, nə 
də ov etmək istəyi idi. İstidən susuzlayır və uzaqda gözlərinə bir ağac sataşır. Ora 
yaxınlaşıb görür ki, ağacdan bir it asılmışdır. Gözü yaşlı bir çobana dəyir. Bəhram ondan 
iti asmasının səbəbini soruşur. Çoban cavab verir ki, bu it mənim yaxın köməkçim idi. 

80 
 
 
Lakin günlər ötdü, gördüm ki, sürüdən yaxşı qoyunlar yox olur. İzi izləmək qərarına 
gəldim, gördüm ki, qoyunları qurda verən itin özüdür.  Ona görə də öz cəzasını çəkməli 
idi. Vaxtında buna əncam çəkməsəydim, indi sürüdə bir qoyun belə qalmayacaqdı. Qoca 
çobanın sözləri Bəhrama çox təsir edir, öz-özünə deyir ki, mən də  məmləkətin 
idarəsində belə  şeylərə yol vermişəm. Bundan sonra onları düzəltməyin vaxtı  gəlib 
çatmışdır. Bəhram qoca çobandan su alıb içdikdən sonra təşəkkür edib geri qayıdır. 
Yolboyu o da inandığı adamların özbaşınalığı, rəiyyətin  şikaytlərini yerində 
yoxlamadığını  və xüsusilə  vəziri Rast Rövşənin haqsızlığı onu narahat edir. Qayıdan 
kimi vəziri Rast Rövşəni vəzifəsindən azad edir, ölkədən xəbərdar olur, eyş-işrətlə 
başını qatmır, orduyla özü məşğul olur. Bunu görən Çin Xaqanı    İranla müharibəni 
dayandırır. Haqq-ədalət öz yerini tutur. Bir sözlə Bəhram tamam dəyişir. Hətta məsələ o 
yerə çatır ki, yeddi gözəli öz məmləkətlərinə göndərir və 7 günbəzdən tikilmiş o 
müəzzəm sarayı ibadətcah üçün verir. 
Əlbətdə, Nizami ilk əsərindən başlayaraq son əsərinə  qədər «ədalətli  şah» 
axtarışında olmuş, bu ideyanı hər bir əsərində qabartmış və «Yeddi gözəl»də bunu bariz 
şəkildə  təsvir etmişdir. Demək yerinə düşər ki, bu ideyaların hamısı Firdovsidə vardı, 
lakin Nizami onu daha yüksək zirvəyə qaldırmağa nail olmuşdur.  Əgər «Sirlər 
xəzinəsi», «Xosrov və  Şirin», «Leyli və  Məcnun» o qədər ardıcıl olmayıb müxtəlif 
fikirlərlə dolu bir əsər idisə, Nizami «Yeddi gözəl»i yazmaqla Sasani hökmdarları  və 
Bəhram Gurdan konkret olaraq əvvəldən axıra kimi bəhs edir. Nizamiyə qədər Bəhram 
haqqında əfsanələr ağızdan-ağıza keçmişdir. Lakin Nizami onları daha da cilalamış  və 
hakim necə olmalıdır prinsipini göstərə bilmişdir. Bununla da şair islamdan əvvəlki 
dövru belə  əhatə etmiş  və hazırda  İran  ərazisində  Bəhram Gurdan qalan sarayın 
nümunələri və Bəhramın həqiqi şahlıq dövrü bütün bunları təsdiq edir.  Tarixi baxımdan 
Nizami bu hadisələrlə yaxşı tanış olduğunu öz dastanında göstərib nümayiş etdirmişdir. 
Qədim iranlıların bütün adət və ənənələrinin sonrakı nəsillərə çatdırılmasında Nizaminin 
istisna rolu vardır.  Əsərdəki yeddi günbəz və 7 iqlim bir-birini həmahəng  şəkildə 
tamamlayır. Nizaminin təbiət elmləri və astronomiya haqqındakı  bilikləri burada aşkar 

81 
 
 
özünü biruzə verir. Yeddi gözəlin diliylə söylənilən hər bir macəra həftənin 7 günü ilə 
həmahənglik təşkil edir. şərq aləmində 7 müqəddəs rəqəm kimi tanınır. Nizami oxucunu 
çox füsunkar bir coşğu ilə  əsərə baş vurmağa və  nəticə  çıxarmağa sövq edir. Əsrlər 
keçsə də, onun buna müvəffəq olduğunun şahidi oluruq. 
7 gün, 7 günbəz, 7 gözəl, 7 iqlim, 7ölkə, 7 qız, 7 dastanın hamısı mütənasib şəkildə 
vəhdət təşkil edir. hətta onları nəql edənlərin ləhcələri də öz əksini tapmışdır. 
Maraqlı burasındadır ki, Avropa ədəbiyyatında  ən çox sevilən  əsər «Yeddi 
gözəl»dir.  İlk dəfə  şərq  ədəbiyyatında ruslar haqqında məlumat verən Gəncəli  
Nizamidir.  İnsana elə  gəlir ki, Nizamiyə  qədər sanki bu məqamlardan heç kəs 
danışmamışdır. 
Qadın azadlığı  məsələsi də Nizamidə  həmişə ön sırada durmuşdur. «Sirlər 
xəzinəsi»ndən başlayaraq mövqe tutan Şirin və adi kəniz Fitnəyə  qədər qadın ləyaqəti 
şairi düşündürmüşdür, qadına sevgi Nizamiyə görə ön sırada durmalıdır. Çünki gözəllik, 
zəriflik ancaq qadın xislətində cəmləşə bilər. 
Nizaminin qüdrəti təkcə «Yeddi gözəl»lə bitmir. O, axır sözünü «İskəndərnamə» 
ilə deyəcəkdir. Amma «Yeddi gözəl» təravətli bir əsər kimi əbədi yaşayacaqdır. 
 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə