I fəsil. Nizami Gəncəvi irsinin öyrənilməsi və təbliğində ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin rolu



Yüklə 7.02 Mb.
Pdf просмотр
səhifə7/9
tarix23.12.2016
ölçüsü7.02 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

 
II  FƏSİL 
NIZAMI GƏNCƏVI ƏSƏRLƏRINDƏ HIKMƏT 
Fəlsəfə  və hikmət vəhdət təşkil edir. Bilik, elm, alimlik, irfan, mərifət, alilik 
Firdovsi  əsərlərində, Nasir Xosrov, Kəlilə  və Dimnə, Gülüstanda öz əksini tapmışdır. 
Bundan əlavə doğruluq, düzlük, ağıl və hökm də burada yer almışdır. 
Hikmət və elm “Qurani Kərim”də  də  işlədilmişdir. Fəlsəfi baxımdan hikmət-
həqiqət deməkdir. 
Xacə  Nəsir demişdir: «Hikmət mərifət  əhlində  ağıl-kamala çatmaqdır. Fəlsəfəni 
qədimdən məziyyət və hikmət bilmişlər.  Ərəstu,  Əflatun fəlsəfəsi  şeyx  Şəhabəddin 
tərəfindən yayılmışdır». 
Nizami «İqbalnamə» də göstərir ki, Ərəstu ölüm ayağında ikən  şagirdləri başına 
toplaşır və  Ərəstu onlara deyir ki, nə  qədər ömr etdim fələyin işlərindən baş  çıxara 
bilmədim, indi görürəm ki, heç nə bilmirəm. 
Əflatun 113 il yaşayıb ölüm vaxtı deyir ki, mən hələ cavan arzularımla yaşayıram, 
yeni  şeylər  düşünmək istəyirəm. Nizami deyir ki,  insan ancaq gördüyünü dərk edə 
bilər, görmədikləri elə bağlı olaraq qalacaq. Dünyanın varlığını ancaq xaliq dərk edə 
bilər. Çünki kainatı o özü xəlq etmişdir və özü bilir ki, necə xəlq etmişdir. 
Qərb fəlsəfə tarixində fəlsəfə 5 hissəyə bölünür: 
Məntiq, camal elmi, əxlaq, siyasət və  təbiət elmləri. Məntiq, fikrin əsasında 
cəmləşir. Camal elmi real görünüşün təcəssümüdür.  Əxlaq, kamal, ağıl bəhrəsidir, 
siyasət ideyalar məcmuəsidir. O, cəmiyyəti dəyişməyə qadirdir. Təbiət elmi 
gördüklərimizin inikiasıdır. Yəni insan bunları görür və hiss edir. Hikmət  əxlaqın 
içərisindən nəşət edib çıxır. 
Bütün bunları Nizami öz şeriyyatında açıqlaya bilir. 

99 
 
 
Hikmət, fəzilət və səadətin vəhdəti. Mənəvi sifət fəzilət deməkdir. Çünki, mərifət 
və hikmət fəzilətə bağlıdır. Birlikdə isə mənəviyyat deməkdir. Ərəstu, Əflatun, Farabi, 
Xacə Nəsir hikməti ilk fəzilət hesab etmişlər. 
Səadət ancaq hikmət fəzilət və kamalla yetişir deyən Nizami hamıdan öncə onu 
poeziyaya gətirmişdir. Hikmət və əxlaq arasında xüsusi bir rabitə vardır. Bunların birini 
digərindən ayırmaq və təklikdə düşünmək mümkün deyil. 
Nizami təfəkküründə hikmət. 
Əgər Nizami əsərlərindəki hikmət, ağıl və  nəsihətli sözləri seçəsi olsaq, o zaman 
böyük bir kitabın meydana gələcəyinə heç şübhə yeri qalmır. Bunu şairin öyüd və 
nəsihətləri mövzusunda yazan onlarla müəllif təsdiq etmişlər. 
Nizami yaradıcılığında islam təfəkkürü ayrıca bir yer tutur. Şair bu hikmət 
təfəkkürünü  şeir vasitəsilə çatdırmağa müvəffəq olmuşdur. Nizaminin hikmətində  əsas 
yeri insan və onun əxlaqı tutur. Mərifət də bura daxildir. Nizami nədən yazmasına 
baxmayaraq bunlardan yerli yerində istifadə etmişdir. Bəlkə elə əsas səbəb də budur ki, 
Nizami əsərləri daha oxunaqlı olmuş, insanlar tərəfindən sevilmişdir. 
 
İnsana bələdlik 
Nizamiyə görə insan ismi və əqli ilə bağlıdır. Hər iki ünsür bir-biriylə sıxı bağlıdır. 
Şairin nəzərincə cismi ona yaşayış, ruhu və  əldə etdiyi əqli isə ona yaşayış  tərzidir. 
Cismi bir ovuc torpaq və Sudan ibarətdir. Ağlı isə onun dərk etmə qabiliyyəti ilə ölçülür. 
Yatmaq, yemək, zülm etmək, doğmaq, cahangir olmaq, mərdimazarlıq, yalan danışmaq, 
malpərəstlik, alicənablıq onun əsas xislətidir. Bütün bunları Nizami öz əsərlərində 
tərənnüm etmişdir. O, etiraf edir ki, insan yer üzünün əşrəfidir. Nizami eşqi bəşəriyyətin 
fövqündə dayanan ən ümdə məslələrdən biri hesab edir. Çünki, eşq insana bəxş edilmiş 
ən gözəl hissiyatdır, insan həm sevməli, eyni zamanda həm də sevilməlidir. 
Nizami hikmətində əxlaqlı insan özünü dərk edirsə, o, allahını da dərk etmiş olur. 
Övladına nəsihətdə deyir ki, özünü tanı ki, allahını da tanıyasan. Nizami ağlı insana dost 

100 
 
 
sayır. «Ağıldır insanın dövləti, malı» deyir. Ağıl həm fərdi, həm də  iqtisadiyyat üçün 
lazımdır. Çünki cəmiyyəti ağıllıar idarə etsə, onda inkişaf olar. 
 
Allahı dərk etmə 
Nizamiyə görə özünü tam dərk edən insan, allahı tanımalıdır. Çünki, kamil insan 
bilməlidir ki, o, çox şey edə bilər lakin dünya yarada bilməz. Şair özünün hər bir əsərini 
allahın adı ilə başlamışdır. 
Bismillahi rəhmani rəhim 
Həst kelid də gənce həkim. (110-1) 
Xəzinənin hər bir açılışının açarı ilk olaraq allahın adı ilə bağlıdır.  Şairə görə 
allahını yad edənləri, allah da yad edir. 
Ağıl 
Quranda yazılmışdır ki, insan əqli əgər salimdirsə, o, çox şeyə qadirdir. Nizaminin 
əqidəsinə görə ağıldan güclü heç nə ola bilməz. İnsan ancaq mövcudatını düşünsə, ağılla 
çalışmasa, bir heyvandır. Həkim şair ağılı insana ən vəfalı dost sayır və  ağlın varsa, hər 
şeyin var deyir. 
Yaşam fəlsəfəsi 
Nizaminin bu dünyada yaşam tərzinin özəl bir fəlsəfəsi vardır ki, şeir 
təfəkküründən axır. Onun təbiətindən səmaya və olacaqlara gətirib çıxarır. Qurani 
Kərimin bəzi ayələrindən faydalanan şair bunu nəzm ilə cilalamışdır. Bu cəhətdən şairlər 
insanı vacib yaşayış qüvvəsi hesab etmişlər.  İnsan günah və    xəta edə bilər. Lakin 
allahını yaddan çıxarmasa və bu yoldan dönmək istəsə, allah rəhimlidir onları 
bağışlayar. Tövbə etmək böyük bir bacarıqdır. Nizami öz qocalıq sinnində deyilənləri 
bir daha təkrar etmişdir. 
İskəndərin dirilik suyu dalınca getməsi ona qismət deyilmiş, qaçmaq əvəzinə 
yerində oturmalı imiş. Nizaminin fikrincə allahın işlərinə qarışmaq olmaz.  
Nizami ceyranları sevib ona nəvaziş göstərən Bəhrami Gurun eyni zamanda onların 
əzablı ölümünə səbəb olanın aqibətinin necə olacağını ancaq tanrının bildiyini söyləyir. 

101 
 
 
Təbiidir ki, Nizami sona qədər bu fikirdə qalır. O, fala baxmağa inanmır və deyir ki, 
insan ancaq çarəsizlikdən bu işə gedir. Görününr ki, Nizami xurafatın tam əleyhinə olub 
və demiş ki, ulduz, insanın nə dərəcədə yaxşı və pis vəziyyətə düşəcəyini xəbər verəcək? 
 
Dünyanı dərk etmə 
Dünya haqqında çox şeylər yazılıb və çox sözlər deyilib. Nizami dövrünün 
mütəfəkkir islamşünası  İmam Məhəmməd Qəzali belə xülasə edir: «Dünya özü də bir 
cadugərdir ki, onu insan çətin başa düşər». 
Gözəl bir qadın adamı özünə aşiq edib, sonra evinə aparıb öldürə bilər. 
Nizami xəmsə böyu «Sirlər xəzinəsi»  əsərindən tutumuş ta «İskəndərnamə» yə 
qədər dünya və onda pis-yaxşı cərəyan edən hadisələrdən geniş bəhs etmişdir. Xeyir və 
şər, küpə girən qarı, zülm və rahatlıq, doğru-yalan kimi hadisələr oxucuya tam açıqlığı 
ilə çatdırılmışdır. Bu, hər şeydən əvvəl şairin özünün dünyaya baxışı ilə izah edilməlidir. 
Nizami fəlsəfəsinə görə dünya bir divdir. Xalqın qanı, onun abi-həyat, günəşin 
çeşməsi onun nəməkdanıdır. Dünya həm də ziddiyyətlərlə doludur. Hələ heç kəs bundan 
nə doymuş, nə də baş açmışdır. 
Şirinin ölümü zamanı Nizami bu fikrə gəlir ki, dünyaya etibar yoxdur. Nə verirsə, 
axırda onu da alır. Eşq olan yerdə, qəm də var. Əgər yarpaq gül açırsa, sonra yüz tikan 
verir. Cavanlıq  şadlıq gətirirsə,  qocalıq ölümlə  nəticələnir. Ölümlə olum arasında 
əslində elə də çox bir zaman yoxdur. 
Nizami bu əqidəyə  gəlir ki, ancaq ağıllı adamlar bu dünyadan yaxşı istifadə edə 
bilərlər. Onda ölüm onlar üçün qorxulu olmaz. Ömrün müvəqqəti, dünyanın daimi 
olduğunu bildirən mütəfəkkir şair ondan bəhrələnməyin vacib olduğunu bildirir. Nizami 
yazır ki, çətinliklə dünyaya gəlib, elə o tərzdə  də dünyadan getməliyik.  Əgər  şeytan 
insanı aldada bilməsə, insan dünyada çox şadyananıqla yaşaya birlər. Sadəcə olaraq 
yaşamağı bacarmaq və dünyanın nəbzini tutmaq lazımdır. 
 

102 
 
 
Ölüm 
Ölümdən dəhşətli bir şey dünyada yoxdur. Yaşayanların hamısı gərçi aqibətlərinin 
belə olacağını öncədən bilirlər. Ancaq filosof və  ağıllı adamlar əslində ölmürlər. Ona 
görə ki, onların əməlləri yaşadıqca özləri də yşayırlar. Ölümə çarə yoxdur. Ölüm fəlsəfi 
həkim Nizamidə yaşayış üçün ibrət və tənbehdir. 
Nizami «Sirlər xəzinəsi», «Xosrov və  Şirin», «Leyli və  Məcnun», «Yeddi gözəl» 
və «İskəndərnamə» qəhrəmanlarının ölümlərini və son əcəl aqibətlərini müxtəlif tərzdə 
göstərsə  də, axırı qara torpaq olduğunu vurğulayır. Keyxosrovları,  İsgəndərləri udan 
qara torpaq gələnin bir gün gedəcəyinə bariz nümunədir. Dünya tülkü kimi hiyləgərdir. 
Nizaminin tövsiyəsi budur ki, ömründəki həyatını o qədər yaxşı keçirt ki, ölüm 
ayağında peşman olmayasan, ömrü şadlıqla yaşayasan. Ölümü ölümdən qabaq düşün 
deyən Nizami ondan da qorxmamaq lazımdır  əqidəsinə  gəlir. Ömrü ömür kimi başa 
vuranlar xoşbəxtdir. Bütün mübarizələr həyatda ancaq diri olanda olur. Ölümdən sonra 
iki ad qalır: «Yaxşılıq və pislik».  
Birinciylə yaşayanları nikbin, iknciylə yaşayanları bədbin anıb yad edirlər. 
 
III FƏSİL  
Əxlaq  
Əxlaq barədə hikmət fəslində danışdıq və göstərdik ki, mütəfəkkirlərin nəzərincə 
islami və yunani əxlaq qədimdir. Bizə aydın oldu ki, insan rəftarında  əxlaq zəruri rol 
oynayır. Ev, ailə, ictimaiyyətdə onun əhəmiyyəti böyükdür. İnsanın əxlaqı onun mədə-
niyyətinin nə dərəcədə olduğunu bildirir. Əxlaqlı insan maddi və mənəvi həyatdan ləzzət 
alır, dünyaya gəlib getməsindən heyfslənmir. Bu da onu fəzilətə aparır ki, insan səadətə 
qovuşur. Qədim xristian alimləri insan əxlaqını iki yerə bölüb onu aşağıdakı kimi 
səciyyələndirirlər:  
1.
 
Qurur, özünübəyənmə, şöhrətpərəstlik, həsəd, qarınqululuq, əyilmə, tənbəllik;  
2.
 
Hikmət, iffət, şücaət, ədalət, məhəbbət, yaxşı iş və ümid. Bunların bəziləri allah, 
bir çoxları təbiət tərəfindən verilmişdir.  

103 
 
 
Əflatun hər bir fərddə bu fəzilətlərin üç olduğuna işarə edir.  
Hikmət salamatlıq və ağlın yüksək zirvəsidir.  
İffət – hissiyyatların salamatlıq rəmzidir.  
Şücaət – insanın idarəetmə mərkəzidir.  
Dördüncüsü odur ki, fəzilət adlanır və fərdidən ictimaiyə keçir.  
İslam hikmətləri  Əbu  Əli  İbn Sina, Nəsərəddin Tusi, sonrakı mütəfəkkirlər 
tərəfindən Əflatunun təbirlərinin digər formasında izah edilmişdir. Qədim şərqdə təbiəti 
4 ünsürlə: su, külək, od və torpaqla izah etmişlər. Bu dördlük fars ədəbiyyatında dörd 
ana, dörd əjdaha, dördlük anlamı gətirən bəzi ədəbi cərəyanlarda özünü göstərir. Bizim 
əxlaq hədəfimiz ona görədir ki, görək Nizami Hansı əxlaqı seçmişdir.  
Nizami Gəncəvi  əsərlərini oxuyub təhlil edərkən onun yazılarındakı  əxlaq 
məsələlərinə aşağıdakı qənaətlə yaxınlaşırsan:  
1.
 
İffət   
Şəhvətin  ən yüksək pilləsi iffətdir. Nizami irsiyyətə böyük əhəmiyyət verir və 
nəfsin toxluğunu  əsas hesab edir. Bu sahənin  ən mühüm əsəri «Xosrov və  Şirin»dir. 
Dastandakı  Şirin surəti iffətin  ən yüksək mərtəbəsidir. Bu təmiz iffətin nəticəsidir ki, 
Şirin özünü Xosrovun Şəhvətindən azad edib onu həqiqi mənada sevməsinə nail olur.  
Məhinbanunun  Şirinə verdiyi nəsihət tam iffətlə doludur. O, şaha baş  əyməməyi, 
tez  şirin sözlərə inanmamağı  və  şəhvət hesabına iffəti itirməməyi qardaşı  qızı  Şirinə 
tövsiyə edərək deyir:  
«Gər u mah əst, ma afitabim,  
Gər u Keyxosrov əst, ma Əfrasiyabim».  
O, aydırsa, biz də günəşik,  
O, Keyxosrovdursa, biz də Əfrasiyabıq.  
Şirinin öz növbəsində  Məhinbanunun nəsihətlərinə qulaq asması onun özünün 
iffətinin qorunmasına və şəhvətinə qalib gəlməsinə səbəb oldu.  
Nizami iffətdən bəhs edərkən aşağıdakıları nəzərdə tutmuşdur:  
Allahdan qorxma, pəhrizkarlıq, şərm və həya, səbr və etiqad.  

104 
 
 
Nizami sonda belə  nəticəyə  gəlir ki, şəhvət lazımdır, ona görə ki, bu, nəslin 
davamıdır. Ancaq yaxşı olar ki, bu iş savab və halal yolla həyata keçirilsin. Zinadan 
əmələ gəlmişlərin işindən yaxşı bir şey gözləmək mümkün deyil.  
Qənaət  
Xacə Nəsir Tusi deyir ki, qənaət insanın nəfsinin bütöv olması və sabahını nəzərə 
almasıdır. İnsan, heyvan deyil ki, elə əlinə keçəni dərhal yeyə.  
Nizami deyib ki, heyvanlar yaşamaq üçün əllərinə keçəni yeyib onunla da qane 
olurlar.  
İnsan isə şüuru hesabına əlinə nə keçsə toplayır, sabahı düşünür. Əlindəkindən bir 
qədəri gedəndə naləsi asimana çıxır.  
Həyatda qane olmaq asudəçiliyin rəmzidir. İnsanın az yaşamasını nəzərə alsaq cüzi 
nemətlər ona bəsdir. Şairin fikrincə qənaətlə ye ki, həmişə yeyə biləsən, başqalarını da 
yedizdirə biləsən.  İsrafçılıq insanların müflisləşdirə bilər. Nizami bütün əsərlərində bu 
məsələyə toxunmuş və dönə-dönə bundan bəhs etmişdir.  
«İskəndərnamə» əsərində Nizami bu məsələni çox qabarıq bir şəkildə göstərməyə 
nail olur. Mütəfəkkir həkimin fikrincə insan yaşamaq üçün yeməlidir, lakin tamahını 
saxlamağı da bacarmalıdır. Bir halda ki, dünya malı dünyada qalır.  
Nüşabənin  şam yeməyi vaxtı iskəndərin qarşısına boşqabda ləl-cəvahirat 
qoydurması şahı təəccübləndirir.  
İskəndər soruşur ki, yemək əvəzinə bu qızıl-gümüş nədir? Nüşabə cavab verir ki, 
sən ölkələri qarət etmək məqsədiylə gəlirsən, ona görə də mən səni belə qarşılayıram ki, 
doyasan.  
İskəndər bu sözdən çox tutulur və Nüşabəyə öz dost əlini uzadır. Əsərin sonunda 
hətta, o dostluğun nəticəsi kimi Azərbaycana hücum edən rusları İskəndər Azərbaycan-
dan qovur və Nüşabəni əsirlikdən azad edir.  
Nizaminin fəlsəfəsinə görə ağlın da hamısını birdən işlətmək olmaz. Ona da qənaət 
et ki, sənin bərk ayaqda köməyinə gəlsin.  
2.
 
Qoçaqlıq.  

105 
 
 
Qoçaqlıq-cəldlik fəziləti ilə bağlı olub şücaət deməkdir. Nizami əsərlərində bu 
mövzuya toxunub, onu göstərmiş və tənbəlliyin əleyhinə çıxmışdır.  
«Sirlər xəzinəsi» dastanında yaşlı kişinin kərpic kəsməsi, Fərhadın «Xosrov və 
Şirin» poemasında dağı  təkbaşına çapması, «Leyli və  Məcnun»  əsərində Nofəlin 
qoçaqlığı, «Yeddi gözəl» də Bəhramın at çapma, qılınc tutma, ov ovlama qoçaqlığı və 
«İskəndərnamə» dastanın da İskəndərin şücaətləri söylədiklərimizə bariz nümunədir.  
Başqa fəzilətlər  
1.
 
Yaşamağa sevinmək. Nizami bir günün yaşamağını yüz ilin ölülüyündən üstün 
tutur. Nizamiyə görə dünya dilxoşluq üçün yaradılmışdır. Sadəcə olaraq ondan yerində 
və doğru dürüst istifadə olunmalıdır.  
2.
 
İş və çalışqanlıq.   
Bəşər övladı öz işi və yaratdığı yaxşı  nə varsa fəxr etməlidir.  İş isə ancaq 
çalışmanın nəticəsində öz bəhrəsini verir. İş insanın cövhəridir. Nizamiyə görə  iş  və 
çalışqan insanın yeri behiştdir. Şair tənbəlliyi pis bir adət kimi tənqid etmişdir. «Yeddi 
Gözəl» poemasındakı Fitnə surəti iş və çalışqanlığın nə olduğunu Bəhram Gura anladır. 
Farslarda: «Yaxşı iş görmək, çox iş görməkdəndir» atalar sözü şairdə öz yerini alır.  
3.
 
Niyyət və görmə.  
Nizami  şifahi xalq ədəbiyyatından bəhrələndiyi üçün «Niyyətin hara, mənzilin də 
ora», «Zəhmət çəksən, bəhrəsini görərsən» kimi ifadələri əsas götürərək bu fikirləri öz 
əsərlərində təsdiqləməyə çalışmışdır.  Nizamiyə görə niyyətin hamı üçün yaxşı olmalıdır 
ki, nəhayətdə sənin özünə də xoş niyyət qismət olsun. Bunları «Yeddi Gözəl» əsərindəki 
qadınların söylədikləri nağıllardan duyuruq. Bunları yada salmaqla şairin əqidəsi aydın 
olur ki, hər gördüyünə yaxşı yanaş, niyyətini xoş et ki, dünya və allah səndən razı qalsın. 
Nizaminin dünyagörmüş insanlarla oturub-durması və onlardan öyrənməsi gələcək işinə 
böyük təkan vermişdir.  
Eşq  
Bəşəriyyətin ən ali və ülvi hisslərinin ifadəsi eşqdir. Bunu Nizamidən üstün heç kəs 
söyləyə bilməmişdir.  

106 
 
 
Eşqdir mehrabı uca göylərin,  
Eşqsiz ey dünya nədir dəyərin?  
Eşqsiz olsaydı xilqətin canı,  
Dirilik sarmazdı ulu cahanı. (71-245)  
Şirinin Xosrova, Fərhadın  Şirinə, Leylinin Məcnuna və  Məcnunun Leyliyə  eşqi 
pak, saf, təmiz və ülvi hisslərlə dolu eşqi hamıya  şamil olmalıdır. Eşq də  əxlaqın 
içərisindədir. Eşq ilə yaşayanların həyatı uzun, özləri sağlam, mənəviyyatları pak olur.  
Eşq elə bir sonsuzluqdur ki, ta insan özünü tanıyıb dərk edənə qədər danışılıb, hələ 
də davam edir, nə qədər dünya şairləri eşq və məhəbbətdən yazmışlarsa da, yenə bitmək, 
tükənmək bilmir. Eşq və aşıq Nizami əsərlərində çox canlı bir şəkildə ifadə olunmuşdur. 
Nizami eşqdən böyük  ruh yüksəkliyi ilə yazsa da, onu əxlaqın tərkib hissəsi kimi 
görmüşdür. Elə əxlaqsız adamdan pak eşq gözləməyin özü də cahillikdir.  
Şeyx və  həkimin qayəsi doğru-dürüstlükdür. Özü də etiraf edir ki, Nizami ancaq 
düzlükdən ucalmışdır. Eşqə  gəldikdə isə insanlar ona giriftar ola biləndən sonra başa 
düşə bilərlər. Şairə görə eşqsiz insan quru bir ağacdır. Onun yenidən göyərməsi mümkün 
deyil. Nizami bu sözləri ancaq şeir, ədəbiyyat xatirinə deməmiş, öz qadını Afaqı ülvi bir 
məhəbbətlə sevdiyini etiraf etmişdir.   
VI FƏSİL  
Mənzil tədbiri  
İnsan yaşayışının əsas meyarlarından biri mənzildir. Çünki, ata-ana, övlad, ağa və 
nökər münasibətləri öncə  mənzildə öz təşəkkülünü tapmalıdır. Adlarını sadaladığımız 
insanlar mənzildə şərikdirlər.  
Nizami mənzil daxilindəki işləri aşağıdakı kimi təsəvvür etmişdir:  
1.
 
Övlad tərbiyəsi.  
Yaxşı  nəsihət seçmək övlad üçün ən gözəl addır. Uşaq üçün doğru nəsihət yolu 
onun  şəxsiyyətinin düzgün formalaşmasına gətirib çıxarır. Nizaminin öz oğlu 
Məhəmmədə  nəsihəti ata-oğul münasibətlərinin neçə olmasını göstərir. Nizaminin 

107 
 
 
Məhəmmədə verdiyi 7 yaşındakı  nəsihət, 14 yaşındakı öyüdündən fərqlənir. Çünki, o, 
hər yaş xüsusiyyətinin özünə görə nəsihəti olduğunu dərk etmişdir.  
Nizamiyə görə valideyn nə qədər elmli, bilikli, savadlı adam olsa da onun övladına 
verdiyi nəsihətin hesabına qiymətini almalıdır. Övlad da öz növbəsində valideynin adını 
yüksəltməlidir. Əsərlərində övlad-valideyn münasibətləri mühüm yer tutan şairin əxlaq 
tərbiyəsi önəmli olaraq qalır. Bu üzdən də Nizami övlad tərbiyəsinin əsasını belə təsvir 
edir:  
Allahdan qorxma, xalqla ədəblə davranma, özünü tanıma, elm əxz etmə, dost 
seçiminə diqqət və  həmsöhbət, ayıq olmaq, dünya işlərinə maraq, dünyanı  dərk etmə, 
nikbinlik, peşə seçimi və mərifət, ağılla yaşayıb seçdiyin peşəni sevmək.  
Uşaq elə bilər ki, onun atasından güclüsü yoxdur. Böyüyəndə də bunu desə, onda 
həqiqətən atasını kəsb etmişdir.  
Nizami insan yüksəlişini var-dövlət, zorda görmür, ancaq elmdə təsəvvür edir.  
Buna görə də Nizami öz dastanlarında Qeys, Bəhram, Xosrov və İskəndəri ağıl və 
elmlə  məşğul olmağa çağırır. Lakin zamanında müsəlmanların hamısı  mənzilində 
bundan istifadə edə bilməmişlər. Demək, bir Nizaminin təsiri bütün Yaxın və Orta 
Şərqə, Avropaya yayılaraq qiymətləndirilmişdir. Nizami tərbiyəni təlimlə bir yerdə zikr 
etmişdir. Elmsiz adamı alaq otuna bənzətmişdir. Özünün hərtərəfli elm alması, yazılarını 
cilalamış, şeriyyatına xüsusi yaraşıq vermişdir.  
2.
 
Ər-arvad.  
Bu sahədə Nizami çox yazmamışdır. Hərçənd ki, onun qadınlara münasibəti çox 
yüksək olmuşdur.  Şair qadını evin aparıcı qüvvəsi, övladların ümdə  tərbiyəçisi və 
cəmiyyətin yarısı hesab etmişdir. Lakin ər-arvad münasibətlərində ara-sıra bəhs edən 
Nizami bu münasibətlərdə  səmimi olmağın və bunun övlad tərbiyəsinə böyük təsiri 
olduğunu vurğulamışdır. Əsərlərinin birində insan özünə cütlük seçəndə özünə münasib 
tay tapmağı tövsiyə etmişdir. Lakin Nizami əsərlərindən məlum olur ki, o, qadına gözəl 
münasibət bəsləyir, yeri gəldikdə kişiləri onların vasitəsilə  ağıllandırır. Ancaq 
zəhmətkeş kişini ailə başçısı kimi alqışlayır. Doğru danışmaq və  vəfadarlığın hər iki 

108 
 
 
cinsə aid olduğunu göstərir. Ailə  təkqanadlı quş deyil, o, ancaq iki qanadı ilə  zəngin 
səmalara qalxa bilər.  
V FƏSİL  
Şəhər mədəniyyəti və siyasət  
Müxtəlif ölkələrdə  və  şəhərlərdə insanların təbəqələşməsi, cəmiyyətdə  şəhər 
mədəniyyəti və siyasətinə gətirib çıxarır. Burada hikmət, elm, sənətkarlıq inkişaf etməyə 
başlayır.  
Qədim filosoflar şəhər mədəniyyəti barədə öz mülahizələrini bildirmişlər. Nizami 
də bu haqda öz fikirlərini bəyan etmişdir.  
Qədim yunan filosoflarından Sokrat, Əflətun və Ərəstu ölkə və şəhərlər barədə öz 
fikirlərini demişlər.  Əldə olunan məlumatlarda Sokrat dediklərindən  əlimizdə  əsas 
yoxdur. Lakin Əflatunun «Cümhuriyyət» və Ərəstunun «Siyasət» kitablarından məlum 
olur ki, şəhər həyatı inkişaf etdikcə o dövr siyasəti də özünü göstərir.  
İran qabaqcıl fikir adamları da «İranda hökumət», «ölkəşünaslıq» kimi fikirləri 
izhar etmişlər. Əflatun «Cümhuriyyət» kitabını 5 hissəyə bölüb aşağıdakı kimi hissələrə 
ayırmışdır:  
1.
 
Ədalət və onun mahiyyəti bəhsi.  
2.
 
və 3. Dövlət və hökumətin xüsusiyyətləri, hakim təbəqə və ədalətli hökm.  
4 və 5. Hökumət işlərinin gedişi və onların tərəqqisi.  
Əflatunun ideal hökuməti aristokrat, elm və bilikli olmalıdır.  
Amma Ərəstunun «Siyasət» əsərində hökuməti bilən adam idarə etməlidir.  
İbn Sina isə demokratik əsaslarla padşahlı üsul-idarəsinə üstünlük verir.  
Maraqlıdır ki, Nizami həm yunan, həm də şərq siyasətinin sintezi əsasında dövləti 
görmək istəyir. Onun üçün ədalət birinci yerdə durmalıdır.  
Nizami insan yaşayışını cəmiyyətdən ayrı təsəvvür etmir. Onun fikrincə cəmiyyətin 
quruluşu hər bir fərdə öz təsirini göstərir. Nizami əsərlərindəki hekayə, təmsil, kinayə, 
əfsanə  və  eşqdə  ədaləti  əsas tutur. Nizami, ölkə  və hökumətlərin idarəsində  ədalətə 
üstünlük verir. Dünyanı ağıl-kamalla, ədalətli siyasətlə idarə etməyin mümkün olduğunu 

109 
 
 
vurğulayır. Nizami, Ərəstu,  Əflatun, Farabi, Xacə  Nəsir kimi filosofların dedikləri 
fəlsəfəyə bələd insan kimi bu vasitənin lazımlığını vacib saymışdır.  
Nizaminin  əqidəsinə görə  şah özü ədalətli olmalıdır ki, rəiyyət də ona ədalətli 
yanaşsın. «Yeddi gözəl» dastanında Nizami Bəhram  şahın surətiylə açıq göstərir ki, 
şahın başı dövlət işləriylə deyil, eyş-işrətə qarışırsa, onda bundan istifadə edən vəzir-
vəkil hərcmərclikdən öz xeyirləri üçün istifadə edərək, ölkəni tam bərbad hala salarlar. 
Nizami zülm və zülmkarlıqdan uzaqdır. Şeirlərində zülm və zülmkarlığın ölkəyə mənfi 
təsirindən söz açmışdır. O, hər vəchlə  nəsihət yolu ilə zülmdən aralı olmağı tövsiyə 
etmişdir.  
Yaxşı  və pis padşah Nizami əsərlərində  əsas mövzu olaraq qalır. Yaxşılarla ölkə 
abad, firavan; pislərlə məmləkət bərbad, rəzil olduğunu canlı misallarla göstərir.  
Nizami ölkədə cəmiyyətin rolunu mühüm sayır. Cəmiyyət çoxluq təşkil etdiyi üçün 
lazım gəldikdə hakim qüvvəyə öz təsirini göstərmək iqtidarına malikdir. Bu sahədə 
şəhər cəmiyyəti daha aktiv olmalıdır, çünki, şəhərin inkişafı digər kənd və bölgələrə 
nisbətən daha geniş olur.  
Şairə görə  mənəvi dəyərlərin  şeirin də  təsiri cəmiyyət üzərində etkisi vardır.  Şeir 
insanlara nüfuz etmə qabiliyyətinə malikdir.  
Nizami göstərir ki, ədalətli şahın məmləkətində yaşamaq da asan və rahatdır. Ona 
görə ki, hamı öz işini bilir və onu olduğu kimi yerinə yetirir.  
Şəhərlərin inkişafı  və onların formalaşmasında hökmdarın və cəmiyyət üzvlərinin 
rolu danılmazdır.  
Cəmiyyəti qadınsız təsəvvür etmək mümkün deyil. İctimaiyyətin inkişafında 
qadının əhəmiyyətli rolu vardır. Cəmiyyətdə ancaq ağır işlər kişilər tərəfindən görülür, 
qalan bütün işlər qadının öhdəsinə düşür. Kişi evin sütunu, qadın isə onun dörd divarıdır. 
Qabusnamədə buna toxunulur; «Kimin ki, qadını düz və iffətlidir, evi və yaşayışı 
yüksəkdir».  
Əxlaqi Nasiri də bu fikirləri təsdiq edərək deyir ki, qadın cəmiyyətin idarə 
edilməsində və onun inkişafında əsas qüvvədir.  

110 
 
 
Sözün əsl və  həqiqi mənasında Nizami qədər dünya ədəbiyyatında qadına verilən 
yüksək qiyməti heç kəs verə bilməmişdir. Böyük mütəfəkkir  şair elə ilk şeirlərindən 
başlayaraq ta sonuncu əsəri «İskəndərnamə»yə qədər qadın surətlərini ruh yüksəkliyi ilə 
tərənnüm etmiş, qadının cəmiyyətdəki rolunu çox qiymətləndirmiş, onu ana və qadın 
kimi əziz tutmuşdur. Şərq ədəbiyyatında Nizaminin qadın obrazları başqalarına nisbətən 
daha gözəl, cəsarətli və  işgüzardırlar. Elə ilk dastanı «Sirlər xəzinəsi»ndəki Sultan 
Səncər və dul qoca qadın hekayəsi, «Xosrov və Şirin» dastanındakı Məhin banu və Şirin 
surəti, «Leyli və  Məcnun» poemasındakı Leyli obrazı, «Yeddi gözəl» əsərindəki ağıllı 
çin qızı surəti və  «İskəndərnamə» dastanındakı Nüşabə obrazı deyilənlərə  əyani 
sübutdur.  
Nizami, qadınların ancaq ev işləri görüb pərdə arxasında oturmağın tam 
əleyhinədir. Qadını  cəmiyyətdən gizlətmək və onu təcrid etməyin  əlehinə olan şair, 
cəmiyyətin inkişafını qadın vasitəsiylə daha yüksək olacağına inanır. Eyni zamanda 
qadında ona məxsus incəlik, iffət, analıq, gözəl  əxlaq, ağıl olmalıdır. Nizaminin 
yaratdığı qadın surətləri eyni zamanda hökumət işləri və siyasət sahəsində də çox aktiv 
insanlardır.  Şair öz qadını Afaqı çox sevmiş ona ancaq övladının anası  və  kəniz kimi 
deyil,  əsl insan kimi yanaşmışdır.  Şairin yazdıqları ilə  şəxsi  əqidəsi tam mütənasib 
olmuşdur. Fikrimizcə elə Nizamini sevdirən amillərdən də böyük oxucu kütləsinə bu idi.  


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə