Ikkinchi tartibli chiziqlar


Giperbola va uning kanonik tеnglamasi



Yüklə 274,5 Kb.
səhifə6/8
tarix14.12.2023
ölçüsü274,5 Kb.
#177835
1   2   3   4   5   6   7   8
28 tema

2.3 Giperbola va uning kanonik tеnglamasi
Ta’rif. Giperbola deb, tekislikning barcha shunday nuqtalari to’plamiga aytiladiki, bu nuqtalarning har biridan shu tekislikning fokuslri deb ataluvchi berilgan ikki nuqtasigacha bo’lgan masofalar ayirmalarining absolyut qiymatlari o’zgarmas bo’ladi (bu kattalik nolga teng bo’lmagan va fokuslari orasidagi masofalardan kichik bo’lgan shartda).
F1 va F2 fokuslar orasidgi masofani 2c orqali, giperbolaning har bir nuqtasidan fokuslargacha bo’lgan masofalar ayirmasining moduliga teng bo’lgan o’zgarmas miqdorni 2a orqali (0<2a<2c) belgilaymiz. Ellips holida bo’lgani kabi absissalar o’qini fokuslar orqali o’tkazamiz, F1 F2 kesmaning o’rtasini esa koordinatalar boshi deb qabul qilamiz. (1 – chizma)





1 – c h i z m a.




Bunda fokuslar F1 (-0 ; 0) va F2 (0 ; 0) koordinatalarga ega bo’ladi.
Fokuslari Ox o’qida yotgan giperbola (1-chizma) tenglamasini, uning ta’rifiga asoslanib keltirib chiqaramiz. Ikki nuqt orasidagi masofa formulasiga ko’ra:
(3.1)




y





F2 (0 ; c)





A2 (0 ; a)





r2





0

B1 (-b ; 0)





A1 (0 ; -a)



F1 (0 ; -c)



r1


2 – c h i z m a.


M (x ; y)

d1



d2

B2 (b ; 0)

x



/
Soddalashtirishlarni bajargandan so’ng, quyidagi tenglamani hosil qilamiz:


(3.2)
(3.2) tenglamada giperbola uchun 2a < 2c bo’lgandan ayirma noldan kichik:
. Shuning uchun (3.3) deb olamiz. U hold (3.2) tenglama quyidagi ko’rinishga keladi: (3.4).

(3.4) tenglamaga fokuslari Ox o’qida yotgan giperbolaning kanonik (sodda) tenglamasi deyiladi.


Giperbola tenglamasida deyilsa, bo’lib, giperbola Ox o’qini va nuqtalarda kesishini bildiradi. (3.4) tenglamada x=0 deyilsa bo’lib, bu esa giperbola Oy o’qi bilan kesishmasligini bildiradi.


Lekin, mavhum bo’lgani uchin, fokal o’qqa perpendikulyar bo’lgan simmitiriya o’qi giperbolaning mavhum o’qi(B1B2 kesma), giperbolaning fokuslari joylashgan o’q fokal o’q (F1F2 kesma) va fokal o’qni odatta haqiqiy o’q (A1A2 kesma) deyilib, A1 va A2 nuqtalar giperbolaning uchlari deyiladi.


a va b sonlar mos ravishda giperbolaning haqiqiy va mavhum yarim o’qlari deb ataladi.
Agar giperbolaning fokuslari Oy o’qda yotsa (2-chizma), u holda uning tenglamasi (3.5). Bu giperbola (3.4) giperbolaga nisbatan qo’shma deyiladi.
1 – misol. Agar giperbolaning haqiqiy o’qi 18 ga, mavhum o’qi esa 8ga teng bo’lsa, fokuslari Ox o’qda yotgan giperbolaning tenglamasini tuzing.
Yechish. Giperbolaning tenglamasini tuzish uchun a va b parametrlarni bilish zarur. Masalaning shartidan: ; .
Topilgan qiymatlarni (3.4) ga qo’ysak:
2 – misol. Agar giperbolaning uchlari A1 (-2 ; 0) va A2 (2 ; 0) nuqtalarda joylashgan, fokuslri esa F1 (-4 ; 0) va F2 (4 ; 0) nuqtalarda joylashgan bo’lsa, giperbola tenglamasini tuzing.
Yechish. Shartdan a=2, c=4 ekani kelib chiqadi. (1.3) formulaga ko’ra . Bu qiymatlarni (1.4) tenglamaga qo’yib, ni hosil qilamiz.
3 – misol. Giperbolaning tenglamasi berilgn . Uning uchlarining va fokuslarining koordinatalarini topig.
Yechish. Giperbolaning tenglamasidan: .
(3.3) formulaga ko’ra . Demak, giperbolaning uchlari (-8 ; 0) va (8 ; 0) nuqtalar, fokuslari esa (-11;0) va (11;0) nuqtalar ekan.

Yüklə 274,5 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin