ИNÈn florasûndan botanиkanûN



Yüklə 104.68 Kb.
PDF просмотр
tarix26.05.2017
ölçüsü104.68 Kb.

 ÁÀÊÛ ÓÍÈÂÅÐÑÈÒÅÒÈÍÈÍ ÕßÁßÐËßÐÈ 

¹2 

   

Òÿáèÿò 

åëìëÿðè 

ñåðèéàñû 

 

  2006 

 

 

 

 

 



 

SÖNDÖ KßND

ИNÈN FLORASÛNDAN BOTANИKANÛN  

TßDR

ИSИNDß ИSTИFADß TßCRÖBßSИNDßN 

 

ß.C.SEYÈDßHMßDOV

 

Гобустан району Сцндц кянд орта мяктяби 

 

Ãîáóñòàí ðàéîíóíóí îò áèòêèëÿðèíèí çÿíýèí ñàùÿëÿðèíäÿí îëàí Ñöíäö 

êÿíäèíäÿ àïàðûëàí òÿäãèãàò íÿòèúÿñèíäÿ òîïëàíìûø áèòêèëÿð 58 ôÿñèëÿ, 225 

úèíñ âÿ 406 íþâö òÿøêèë åäèð. 

Íþâëÿðèí ìèãäàðû ÿí ÷îõ îëàí ôÿñèëÿëÿð ìöðÿêêÿá÷è÷ÿêëèëÿð (Astera-

ceoe), êÿïÿíÿê÷è÷ÿêëèëÿð (Papilionaceae), äîäàã÷è÷ÿêëèëÿð (Lamiaceae), òà-

õûëëàð (Poaceae), çàíáàã÷è÷ÿêëèëÿð (Liliaceae), ÷ÿòèð÷è÷ÿêëèëÿð (Apiaceae), 

õà÷÷è÷ÿêëèëÿðäèð (Brassicaceae). 

Áó ôÿñèëÿëÿðÿ àèä îëàí íþâëÿð ôëîðàäàêè íþâëÿðèí 61,58%-íè òÿøêèë åäèð. 

Òîïëàíìûø áèòêèëÿðèí ÿêñÿðèééÿòèíèí äÿðìàí, âèòàìèí, ãèäà, éåì, áàë âåðÿí 

àøû ìàääÿñè, áîéàã, äåêîðàòèâ âÿ ÿäâèééàò ÿùÿìèééÿòè âàðäûð. 

Òîïëàíìûø áèòêèëÿð áîòàíèêàíûí òÿäðèñè çàìàíû äÿðñ ìàòåðèàëëàðûíûí 

ìîðôîëîæè, ñèñòåìàòèê âÿ áèîëîæè-àãðîòåõíèêè òÿùëèëëÿð àïàðìàãëà þéðÿäèëìÿ-

ñèíè õåéëè àñàíëàøäûðûð. 

 

Azÿrbaycan bir sûra dÿrman xammalû ilÿ dönyada gþrkÿmli yer 



tutur ki, bu xammal

  da möxtÿlif nþvlö, qiymÿtli dÿrman bitki-

lÿrindÿn alûnûr. Mÿsÿlÿn, öskökotu, da

ğturpu, xanûmotu, dÿlibÿng, 

bat-bat, santoninli yovøan, ayûdþøÿyi, ÿvÿlik, piøikotu (valerian) söd-

otu, gölxÿtmi vÿ b. belÿ bitkilÿrdÿndir. Hÿmin bitkilÿrin yetiømÿsindÿ 

Azÿrbaycana xas olan ÿlveriøli ekoloji øÿrait zÿmin yaradûr. 

ßhalinin ÿrzaq mÿhsullarûna artmaqda olan tÿlÿbatûnû tÿmin 

etmÿk ö÷ön dÿnli bitkilÿrlÿ yanaøû heyvandarlûq mÿhsullarûna da 

bþyök ehtiyac vardûr. Mal-qaranûn vÿ quølarûn mÿhsuldarlû

ğûnû yök-

sÿltmÿk, habelÿ sayûnû artûrmaq ö÷ön yenilik dÿnli bitkilÿr, ÷oxillik 

vÿ birillik ot bitkilÿrinin ÿkilib becÿrilmÿsi ilÿ yanaøû, tÿbii yem 

ehtiyatlarûnû vÿ istifadÿ edilmÿsi yollarûnû da þyrÿnmÿk biologiya 

elminin qarøûsûnda duran vÿzifÿlÿrdÿndir. 

Ûnsanlar bir ÷ox cÿhÿtdÿn: yeyinti, geyim, inøaat materiallarû, 

yanacaq, dÿrman bitkilÿri, atmosferin oksigen qazû ilÿ tÿmin olun-

masû vÿ s.ÿhÿmiyyÿtinÿ gþrÿ bitkidÿn asûlû olmasûna baxmayaraq, 

þzö dÿ bitkilÿr alÿminin dÿyiødirilmÿsindÿ bþyök rol oynayan ÿsas 

amillÿrdÿndir. Ûnsan, ÿl dÿymÿmiø ÷þllÿri øumlayûr, meøÿ zolaqlarû 

salûr, ke÷ilmÿz meøÿlÿri, kolluqlarû qûrûr, bataqlûqlarû qurudur, 

 

82



sÿhralarû ÿkin sahÿsinÿ ÷evirir, ÷ûlpaq yerlÿri yaøûllaødûrûr, xeyirli 

bitkilÿrin artmasû ö÷ön ÿlveriøli øÿrait yaradûb, zÿrÿr verÿnlÿrini 

tÿlÿf edir vÿ belÿliklÿ, tÿbiÿti dÿyiødirir. 

Pedaqoji fÿaliyyÿtimin ilk gönlÿrindÿn gÿlÿcÿyin intelekti olan 

øagirdlÿrÿ ana tÿbiÿti sevmÿk, ondan faydalanma

ğû vÿ qorumağû 

þyrÿtmÿyi ömdÿ vÿzifÿ kimi qarøûma mÿqsÿd qoymuøam. Ona gþrÿ 

dÿ yaøadû

ğûmûz ÿrazinin flora vÿ faunasûnûn þyrÿnilmÿsi hÿmiøÿ 

diqqÿt mÿrkÿzindÿ olmuødur. 

Bu mÿqsÿdlÿ sinifdÿnxaric vÿ mÿktÿbdÿnkÿnar tÿdbirlÿrdÿ øa-

girdlÿrlÿ ÿtraf möhitin þyrÿnilmÿsi vÿ tÿäqiqinÿ, onun möhafizÿ 

mÿsÿlÿlÿrinÿ xösusi diqqÿt yetirildi, tÿdris proqramûnûn dÿrin vÿ 

mþhkÿm mÿnimsÿnilmÿsinÿ kþmÿk edÿcÿk tÿbii materiallarû her-

bari, kolleksiya, möqÿvva, yaø vÿ quru preaparatlar, paylama 

materiallarû vÿ s. ÿtraf möhitdÿn topladûq. 

“Orta ömumtÿhsil mÿktÿblÿrindÿ biologiyanûn tÿdrisinin me-

todik tÿminatû” adlû tÿdqiqat iøinin ÿsasûnû tÿøkil edÿn ÿyani vÿ-

saitlÿrin hazûrlanmasû, onlardan istifadÿnin imkan vÿ yollarû 

baxûmûndan Qobustan rayonunun Söndö kÿndi ÿtrafûnda yayûlmûø 

ot bitkilÿrinin þyrÿnilmÿsi xösusi ÿhÿmiyyÿt kÿsb edir. 

Qobustan rayonu Bþyök Qafqaz sûra da

ğlarûnûn cÿnub hissÿ-

sindÿ Qobustanûn yarûmsÿhra sahÿsindÿ yerlÿøir. 

ßrazidÿ relyef vÿ iqlimin möxtÿlifliyi bitki nþvlÿrinin zÿngin-

liyinÿ sÿbÿb olmuødur. ßrazinin ot bitkilÿrinin zÿngin sahÿlÿrindÿn 

olan Söndö kÿndindÿ aparûlan tÿdqiqat nÿticÿsindÿ aøkar edilmiø 

florasûnda (Azÿrbaycan florasû Û-VÛÛÛ cildlÿr ali bitkilÿrin 125 

fÿsilÿsi vardûr) olan 58 fÿsilÿ Azÿrbaycan florasûnda olan fÿsilÿlÿrin 

46,40 faizini, 225 cins Azÿrbaycan florasûnda olan cinsin 24,17 

faizini, 406 nþv isÿ Azÿrbaycan florasûnda olan 4500 nþvlÿrin 9,02 

faizini tÿøkil edir. 

Söndö kÿndinin florasûnda toplanan ali bitkilÿrin fÿsilÿ, cins 

vÿ nþvlÿrinin miqdarû aøa

ğûdakû 1-ci cÿdvÿldÿ verilmiødir. Hÿmin 

cÿdvÿldÿn gþrönör ki, kÿndin florasûnda nþvlÿrin miqdarû ÿn ÷ox 

olan fÿsilÿlÿr aøa

ğûdakûlardûr: Mörÿkkÿb÷û÷ÿklilÿr, Kÿpÿnÿk÷i÷ÿkli-

lÿr, Dodaq÷i÷ÿklilÿr, Taxûllar, Zambaq÷i÷ÿklilÿr, ×ÿtir÷i÷ÿklilÿr, 

Xa÷÷i÷ÿklilÿrdir. Bu fÿsilÿlÿrÿ aid olan nþvlÿr floradakû nþvlÿrin 

61,58 faizini, qalan 52 fÿsilÿnin nþvlÿri isÿ floradakû nþvlÿrin 

38,42 faizini tÿøkil edir. 



 Úÿdvÿl 1 

Söndö kÿndinin ÿtrafûnda olan ali bitki fÿsilÿlÿrindÿki cinslÿrin 

vÿ nþvlÿrin miqdarû 

 

Fÿsilÿlÿrin adlarû 

 

 

Nþvlÿr 



ra

 ¹-si

 

 

Latûnca 

 

 

Azÿrbaycanca 

Úèíñlÿrin  

miq

d

ar

û 

 

 

Sayû 

%-lÿ 

miqdarû 

1 2 









Asteraceae Dumort. 

Mörÿkkÿb÷i÷ÿklilÿr  

35 60 


14,78 

Fabaceae Lindl

Kÿpÿnÿk÷i÷ÿklilÿr 14 



53 

13,05 


Lamiaceae Lindl

.

 

Dodaq÷i÷ÿklilÿr 23 



38 

9,36 


 

83


1 2 









Poaceae Barnhart. 

Taxûllar  

17 


36 

8,87 


Liliaceae Juss 

Zambaq 

11 


22 

5,42 


Apiaceae Lindl

.

 

×ÿtir÷i÷ÿklilÿr 12 



21 

5,17 


Brassicaceae Burnett 

Xa÷÷i÷ÿklilÿr

 

16 20 



4,92 

Scrophulariceae Juss.

 

Ke÷iqula


ğû 

7 13 


3,20 

Oroban


chaceae Vent. 

Orobanø 9 

12 

2,96 


10 

Ranunculaceae Juss

Qurdbo


ğan 

4 8 


1,97 

11 

Rubiaceae Juss. 

Boyaqotukimilÿr 



1,97 

12 

Primulaceae Vent. 

Novruz÷i÷ÿyi 



1,72 

13 

Rosaceae Juss

Göl÷i÷ÿklilÿr 5 



1,72 


14 

Chenopodiaceae Vent.

 

Tÿrÿ÷i÷ÿklÿr 4 



1,72 


15 

Caryphyllaceae Juss

Qÿrÿnfil÷i÷ÿklilÿr 2 6 



1,48 

16 

Ceraniaceae Juss

ßtirøah÷i÷ÿklilÿr 2 



1,48 


17 

Orchidaceae Juss. 

Sÿhlÿb÷i÷ÿklilÿr 



1,48 

18 

İridiaceae Juss. 

Sösÿn÷i÷ÿklilÿr  



1,48 

19 

Poluqonaceae Juss. 

Qirxbu

ğumkimilÿr 



3 6 

1,48 


20 

Papaveraceae Juss. 

Xaøxaø÷i÷ÿklilÿr 



0,99 

21 

Solanaceae Juss.

 

Badûmcan÷i÷ÿklilÿr 3  4 0,99 



22 

Aposynaceae Lindl. 

Kÿndir 





0,74 

23 

Linaceae Dum 

Kÿtan 





0,74 

24 

Plantaginaceae Juss. 

Ba

ğayarpağû 



2 3 

0,74 


25 

Citaceae Lindl. 

×oban qar

ğûsû 


2 3

 

0,74 



26 

Campanulaceae Juss. 

Zÿng÷i÷ÿyikimilÿr 



0,74

 

27 

Malvaceae Juss

ßmÿkþmÿci÷i÷ÿklilÿr 1 



2  0,49 

28 

Cucurbitaceae Hall 

Qabaqkimilÿr 



0,49 

29 

Valerianaceae Duport 

Piøik otu 



0,49 

30 

Ranunculaceae Juss. 

Qaymaq÷i÷ÿklilÿr 



0,49 

31 

Crassulaceae DC.

 

Äîâøàíêÿëÿìè 2 



0,49 


32 

Orobanchaceae Lindl 

Kÿhrÿkimilÿr 



0,49 

33 

Ziqophyllaceae R.Br. 

Ùÿëìÿë 





0,49 

34 

Violaceae Batsch 

Bÿnþvøÿkimilÿr 



0,49 

35 

Cannabaceae Lindl 

Cÿtÿnÿkimilÿr 



0,49 

36 

Berberidaceae Juss.

 

Zirinc÷i÷ÿklilÿr 1 



0,25 


37 

Onoqraceae Juss. 

Onoqra 





0,25 

38 

Oleaceae Lindl 

Zeytun 





0,25 

39 

Urticaceae Lindl 

Gicitikankimilÿr 



0,25 

40 

Dipsa


caceae Lindl 

Fûr÷a otu 



0,25 



41 

Rezedaceae D.C 

Rezeda 





0,25 

42 

Asclepedia ceae Lindl 

Quduzotu 



0,25 

43 

Hypericaceae Juss. 

Dazû 





0,25 

44 

Juncaceoe Juss. 

ğkimilÿr 



1 1 

0,25 


45 

Rutaceae Juss 

Sÿdo÷i÷ÿklilÿr 



0,25 

46 

Plumbaginaceae Lindl 

Quruøun÷i÷ÿyi 



0,25 

47 

Euphorbiaceae Juss. 

Södlÿyÿnkimilÿr 



0,25 

48 

Verbenaceae J.St.-Hil 

Mina÷i÷ÿyi 



0,25 

49 

Gentinaceae Dumort 

Acû÷i÷ÿk 



0,25 

50 

Polyqolaceae Lindl 

Söd otu 



0,25 

51 

Boraginaceae Juss. 

Sömörkÿn÷i÷ÿklilÿr 



0,25 

52 

Convolvulaceae Juss. 

Sarmaøûq÷i÷ÿklilÿr 



0,25 

53 

Oxaldaceae Lindl 

Turøÿng 



0,25 

54 

Araceae Juss. 

Danaaya

ğû  


1 1 

0,25 


55 

Caprifoliaceae Vent 

Doqquzdon 



0,25 

56 

Capparaceae Juss. 

Kÿvÿr÷i÷ÿklilÿr 



0,25 

57 

Cyperaseae Juss. 

Ýöl÷i÷ÿklilÿr 



0,25 

58 

Cuscutaceae Dumort. 

Qûzûlsarmaøûqkimilÿr 



0,25 

 Cÿmi

 

225 406 

100,0% 

 

Bu mÿlumatlardan mÿlum olur ki, kÿndin florasûnda ÿsas 

 

84


yerlÿri mörÿkkÿb÷i÷ÿklilÿr, kÿpÿnÿk÷i÷ÿklilÿr, dodaq÷i÷ÿklilÿr, 

taxûllar, zambaq, ÷ÿtircicÿklilÿr vÿ xa÷÷i÷ÿklilÿr tutur.



 

Mÿlumdur ki, tÿkamöl prosesindÿ bitkilÿr xarici möhötlÿ qar-

øûlûqlû tÿsir nÿticÿsindÿ möÿyyÿn torpaq-iqlim øÿraitinÿ uy

ğunlaø-


mûø vÿ hÿyatû formalar ÿmÿlÿ gÿtirmiødir. 

Kÿnd ÿtrafû bitkilÿrin ÿsas ekoloji qruplarûnû mezofitlÿr vÿ 

kserofitlÿr tÿøkil edir. Burada efimerlÿr vÿ efimeroidlÿr, yÿni þz 

inkiøafûnû ilin rötubÿt vÿ istilik cÿhÿtdÿn ÿn elveriøli dþvröndÿ ke-

÷irib tamamlayan bitkilÿr yaøayûr ki, bunlara misal cincilim, ÿtirli 

bÿnþvøÿ, quøÿppÿyi, titrÿkvari tonqalotu vÿ s. bitkilÿri gþstÿrmÿk 

olar. 

Kserofit bitki qruppasûna ilin ÿn quraqlûq vÿ isti yay dþv-



röndÿ dÿ þz vegetasiyasûnû davam etdirÿn ÷oxillik bitkilÿr daxildir. 

Bu qrup bitkilÿrÿ qûrûøûq gölxÿtmi, adè dÿvÿtikanû, adû ÷ayûr, it-

xiyarû, al÷aq ÿmÿkþmÿci, gÿvÿn, vÿ baøqalarûnû misal gþstÿrmÿk 

olar. 


Aøa

ğûdakû 2 nþmrÿli cÿdvÿldÿ kÿnd ÿtrafûnda bitÿn bitkilÿrin 

hÿyatû formalarû haqqûnda mÿlumat verilir.  

 

Cÿdvÿl 2  



Söndö kÿndi ÿrazisi bitkilÿrin hÿyatû formalarû 

 

Hÿyatû formalar 

 

 Nþvlÿrin miqdarû 

Nþvlÿrin ömumi miq

-

darûna nisbÿti (%-lÿ) 

Birillik îòëàr  

142 

34,98 


İkiillik îòëàr 

24 5,91 


×oxillik otëàð 

240 


59,11 

CßM

İ: 

406 100,0 



 

Cÿdvÿldÿn gþrönör ki, Söndö kÿndi ÿtrafûnda toplanmûø bitki-

lÿrin ÿksÿriyyÿti ÷oxillik bitkilÿrdir ki, bu da floranûn 59,11 faizini 

tÿøkil edir. Nþvlÿrin miqdarûna gþrÿ ikinci yeri birillik ot bitkilÿri 

tutur ki, bunlar da floranûn 34,98 faizini, ö÷öncö yeri isÿ ikillik 

bitkilÿr tutur ki, bunlar da floranûn 5,91 faizini tÿøkil edir. 

Söndö kÿndi ÿtrafûnda ot bitkilÿrinin ÿksÿriyyÿtinin dÿrman, 

vitamin, yeyinti, yem, balverÿn, aøû maddÿsi, boyaq, bÿzÿk vÿ ÿd-

viyyat ÿhÿmiyyÿti vardûr. Bunu 3 saylû aøa

ğûdakû cÿdvÿldÿn gþrmÿk 

olar. 

 Toplanmûø  bitkilÿrin  ii÷ÿrisindÿ 80-ÿ yaxûn xalq tÿbabÿtindÿ 



istifadÿ olunan dÿrman bitkisi aøkar edilmiødir ki, bunlardan ÿn 

÷ox rast gÿlÿni itburnu, kÿklikotu, boymadÿrÿn, gölxÿtmi, piøik-

otu, yovøan, dazûotu, kasnû, ada÷ayû, xoruzgölö, xÿøÿnböl, quø ÿp-

pÿyi, ba


ğayarpağû, biyan, razyana, novruz÷i÷ÿyi, bat-bat, andûz, 

yarpûz vÿ s. cinslÿrÿ aid olan bitkilÿrdir.  

 

 

  



 

85


Cÿdvÿl 3  

Toplanmûø bitkilÿrin floristik analizi 

 Fÿsilÿlÿr 58 

 

Cinslÿr 225 

 

Nþvlÿr 406



 

 

Hÿyatû 



formalar 

 Tÿsÿrröfat 

ÿhÿmiyyÿti 

 

Dÿrman bitkilÿri 



80 (19,70%) 

 

 



 

 

                                                           



   Qida ÿhÿmiyyÿtli                      

                                                              bitkilÿri 

                                                                    60 (14,78%) 

  

                      Yem bitkilÿri 



                       200 (49,27 %)

 

 



 

                      Bal verÿn bitkilÿr 

                      65(16,00%)  

 

 



                                                                                              Aøû maddÿsi  

                                                                     verÿn bitkilÿr  

                                                                    60 (14,78 %) 

 

Efir ya



ğlû bitkilÿr 

70 (17,25 %) 

 

 

Boyaq bitkilÿri  



30 (7,39 %) 

 

Dekorativ bitkilÿr 



55(13,55%) 

 

 ßdviyyat bitkilÿr 



45 (11,08%) 

 

Birillik 



(142) 34,98 % 

Vitaminli bitkilÿr  

50 (12,38 %) 

İkillik 


(24) 5,91 % 

×oxillik 

(240) 59,11 % 

 

86



Kÿnd ÿtrafûndan 50 nþvÿ qÿdÿr vitaminli bitki yayûlmûødûr. 

Bunlardan baldûr

ğan, cacûx, yemlik, itburnu, turøÿng, ÿvÿlik, quzu-

qula


ğû, pÿrpÿrÿn, quøÿppÿyi, dağnanÿsi, yarpûz, adû zirÿ, razyana, 

qazaya


ğû, gicitikan, ÿmÿkþmÿci, poruq, turøÿng, zirinc vÿ s. 

bitkilÿrdi. 

Kÿnd ÿtrafû florasûnda 60-a qÿdÿr qida ÿhÿmiyyÿtli vÿ 200-ÿ 

yaxûn yeni bitgisi aøkar edilmiødir. Yem bitkilÿrindÿn taxûllar 

fÿsillÿsinin nazikbaldûr, arpa, ÷ayûr, tölköquyru

ğu, ÷obantoxmağû 

vÿ s. ÷inslÿri, paxlalûlar fÿsilÿsindÿn ö÷ yarpaq yonca, qarayonca, 

lÿrgÿ, xÿøÿnböl, xaøa vÿ s. cinslÿri geniø yayûlmûødûr. 

Florada bal verÿn bitkilÿrin geniø yayûlmasû burada arû÷ûlû

ğûn 


inkiøafû ö÷ön ÿlveriøli øÿrait yaradûr. ßn möhöm bal verÿn bitki-

lÿrÿ dÿvÿtikanû, göllölcÿ, gölxÿtmi, xÿøÿnböl, kÿklikotu, södotu, 

fûr÷aotu, cincilim, xaøa, yemlik, bÿnþvøÿ vÿ baøqalarû daxildir. 

Florada efir-ya

ğlû bitkilÿrin dÿ geniø ehtiyyatû vardûr. Bunlara 

boymadÿrÿn, ÿtirøah, yabanû kþk, da

ğ kiøniøi, mÿryÿm otu, qazaya-

ğû, baølûq otu, novruz÷i÷ÿyi, bozalaq, ÷ilÿdağ, ÷obanyastûğû, sûğûr-

quyru

ğu, lalÿ, altûlÿ÷ÿkli quøqonmaz, vÿ s. biòkilÿri gþstÿrmÿk olar. 



Kÿndin florasûnda boyaq ÿhÿmiyyÿtli bitkilÿrin dÿ zÿngin ehti-

yatû movcuddur. Bunlardan dazû, yovøan, özÿrlik, qûrxbu

ğum, kÿn-

dalaø, andûz, ulax qanqalû, cincilim, biyan, ÿvÿlik, boyaqotu, dilqa-

nadan, gicitikan, rezeda, xÿøÿmgöl, ÿtirøah, zirinc vÿ s. toxuculuq 

sÿnayesi ö÷ön ÿvÿssiz xammaldûr. 

Kÿndin florasûnda aøû maddÿli bitkilÿrin dÿ bþyök ehtiyatû 

vardûr. Aøû maddÿlÿri gþn-dÿri istehsalûnda, mÿdÿ-ba

ğûrsaq xÿstÿ-

liklÿrinin möalicÿsindÿ geniø istifadÿ olunur. Kÿnd ÿtrafûnda ÿvÿ-

lik, boymadÿrÿn, itburnu, qûrxbu

ğum, quøqonmaz, dazotu, fûr÷a 

otu, ba

ğayarpağû, yovøan, dÿvÿtikanû, özÿrlik, cacûq, andûz, quzu-



qula

ğû, biyan, quøÿppÿyi, kÿklikotu vÿ s. aøû maddÿsi ÷oxdur.  

Kÿnd ÿtrafûnda aøkar edilmiø gölxÿtimi, ÷þl lalÿsi, kolvari ya-

sÿmÿn, poruq, baølûq otu, maya, ÿtirøah, bÿnþvøÿ, da

ğ lalÿsi, ÷o-

banyastû


ğû, xoruzgölö, vaxtsûz ÷i÷ÿk, sÿhlÿb, øiyav, hibiskus, nov-

ruz÷i÷ÿyi, qurdotu vÿ s. bitkilÿri evlÿrdÿ, dib÷ÿklÿrdÿ, hÿyÿtlÿrÿ, 

yol kÿnarûna bÿzÿk bitkisi kimi be÷ÿrmÿk olar. 

Orta ömumtÿhsil mÿktÿblÿrinin VÛÛ sinfindÿ botanika kursun-

da þrtölötoxumlu (÷i÷ÿkli) bitkilÿr øþbÿsinin tÿdrisinÿ proqramda 

(2002-ci il) 16 saat vaxt verilmiødir.Bu möddÿtdÿ ÷i÷ÿkli bitkilÿrin 

doqquz fÿsilÿsinin þyÿnilmÿsi nÿzÿrdÿ tutulur. Bunlardan ikilÿpÿ-

lilÿr sinfinin xa÷÷i÷ÿklilÿr, göl÷i÷ÿklilÿr, paxlalûlar (kÿpÿnÿk÷i÷ÿk-

lilÿr), badûmcan÷i÷ÿklilÿr, mörÿkkÿb÷i÷ÿklilÿr, ÿmÿkþmÿci÷i÷ÿklilÿr, 

özöm fÿsilÿlÿri, birlÿpÿlilÿr sinfinin isÿ taxûllar vÿ zanbaq fÿsilÿsi 

tÿdris olunur. Hÿmin fÿsilÿlÿrÿ aid olan bitkilÿr Azÿrbaycanda, o 

cömlÿdÿn, Söndö kÿnd ÿtrafûnda geniø yayûlmûødûr. Onlarûn ÿksÿ-

riyyÿtinin bþyök xalq tÿsÿrröfat ÿhÿmiyyÿti vardûr. Ona gþrÿ dÿ 

botanika dÿrslÿrindÿ ayrû-ayrû fÿsilÿlÿr þyrÿnilÿrkÿn øagirdlÿr yerli 

florada hÿr bir fÿsilÿnin tipik nömayÿndÿlÿri misalûnda o bitêinin 

botaniki ÿlamÿtlÿði, sonra isÿ cins vÿ hÿmin cinsdÿn olan ayrû-ayrû 

 

87


nþvlÿrin xösusiyyÿtlÿri ilÿ yaxûndan tanûø olurlar. Bundan sonra 

fÿsilÿnin möxtÿlif nþvlÿrini vÿ cinslÿrini fÿrqlÿndirÿn, ÿlamÿtlÿri, 

fÿsilÿnin bötön nömayÿndÿlÿrinÿ xas olan sÿciyyÿvi xösusiyyÿtlÿri 

nÿzÿrdÿn ke÷irirlÿr. Eyni zamanda øagirdlÿr hÿmin fÿsilÿyÿ aid 

olan mÿdÿni bitkilÿrin tÿsÿrröfat ÿhÿmiyyÿti, onlarûn aqrotexniki 

qaydada becÿrilmÿsi ilÿ tanûø olurlar. 

Bötön yuxarûda gþstÿrilÿnlÿr botanikanûn tÿdrisi zamanû dÿrs 

materiallarûnûn morfoloji, sistematik vÿ bioloji-aqrotexniki tÿhlillÿr 

aparmaqla þyrÿnilmÿsini xeyli asanlaødûrûr. Mþvzularûn gþstÿrilÿn 

plan özrÿ þyrÿnilmÿsi metodik cÿhÿtdÿn daha sÿrfÿlidir. ×önki, dÿrs-

lÿr belÿ aparûldûqda, øagirdlÿr þyrÿndiklÿri materiallarûn mövafiq ele-

mentlÿrini vÿ xarakterik xösusiyyÿtlÿrini asanlûqla baøa döøörlÿr. 

Botanika dÿrslÿrindÿ øagirdlÿr ayrû-ayrû bitkilÿrin morfoloji 

ÿlamÿtlÿri haqqûnda konkret tÿsÿvvör ÿldÿ etmÿklÿ bÿrabÿr

, onlarûn 

ekologiyasûnû, bitkilÿr alÿmindÿki mþvqeyini vÿ möxtÿlifliyinin sÿ-

bÿblÿrini aydûn baøa döøörlÿr. Eyni zamanda bitkilÿrin tÿyin 

edilmÿsi qaydalarû ilÿ ÿmÿli tanûø olurlar.

 

Dÿrs materiallarûnûn sistematik xarakterdÿ þyrÿnilmÿsinin ÷ox 



bþyök praktik ÿhÿmiyyÿti vardûr. Belÿ ki, øagirdlÿr bitkilÿrin siste-

matik vahidlÿri (nþv, cins, fÿsilÿ, sinèf), onlaûn bir-birinÿ tabe ol-

masû, elÿcÿ dÿ möxtÿlif fÿsilÿlÿrÿ aid olan bitkilÿrin ekologiyasû 

haqqûnda ÿtraflû mÿlumat alûrlar. Hÿm dÿ iø prosesindÿ øagirdlÿr 

bitkilÿri tÿhlil vÿ tÿyin etmÿk sahÿsindÿ ÿmÿli bacarûq vÿ vÿrdiølÿrÿ 

yiyÿlÿnirlÿr. 

Bioloji-aqrotexniki xarakterdÿ kecirilÿn dÿrslÿrdÿ øagirdlÿr 

bir sûra möhöm mÿdÿni bitkilÿrin (yerli istehsal ÿhÿmiyyÿtli) biolo-

ji xösusiyyÿtlÿrini, onlarûn aqrotexniki qaydada becÿrilmÿsi vÿ 

ömumi sistematikada tutdu

ğu yerini þyrÿnirlÿr. 

Birinci vÿ ikinci tip dÿrslÿrdÿ øagirdlÿr yeni mþvzunu yerli 

floradan hazûrlanmûø herbari materiallarû özÿrindÿ þyrÿnirlÿr. Bu 

mÿqsÿdlÿ laboratoriya mÿø

ğÿlÿsi ke÷irilir vÿ øagirdlÿr bitkilÿri mor-

foloji cÿhÿtdÿn tÿhlil vÿ tÿyin etmÿyÿ alûødûrûlûr, tapøûrûqlarûn øa-

girdlÿr tÿrÿfindÿn necÿ yerinÿ yetirilmÿsi daima yoxlanûlûr. 

Bu zaman øagirdlÿr bitkilÿri bötþvlökdÿ vÿ yaxud onun özv-

lÿrini ayrû-ayrûlûqda xarakterizÿ etmÿyi bacarmalûdûr vÿ möøahiäÿdÿ 

onlarûn biliyi aøkara ÷ûxarûlmalûdûr. Belÿ yoxlama aparûlmadûqda, øa-

girdlÿr morfoloji, sistematik tÿhlildÿ ciddi sÿhvlÿrÿ yol verÿ bilÿrlÿr. 

Mÿqalÿnin ÿlyazmasûnda þz faydalû tÿklif vÿ qeydlÿrinÿ gþrÿ 

BDU-nun Botanika kafedrasûnûn mödiri b.e.d, prof. Qurbanov El-

øad Mÿcnun o

ğluna tÿøÿkkör etmÿyi möÿllif þzönÿ borc bilir. 

 

ßDßBÛYYAT 

1.Qrossheym A.A. Azÿrbaycan florasû. Û-ÛÛÛ cild, Bakû 1934-1935- ci il  

2.Флора Азербайджана. Т.т. I – VIII. Издательство Академии Наук Азербайджан-

ской ССР. Баку, 1950-1961 

3.Qasûmov M.ß., Ba

ğûrov R.B. Ali bitkilÿrin morfologiyasû vÿ sistemati-

kasû. Bakû

, 1959, 477 sÿh. 

4.Dÿmirov

 İ.A. Azÿrbaycanûn faydalû dÿrman bitkilÿri. Azÿrbaycan Dþvlÿt 

 

88


Nÿøriyyatû, Bakû, 1969, 110 sÿh.

 

5.ßhmÿdzadÿ ß. Azÿrbaycanda göl÷ölök. Azÿrbaycan Dþvlÿt Nÿøriyyatû, 



Bakû, 1969, 91 sÿh. 

6.Rzazadÿ R.Y. Azÿrbaycanûn aøû bitkilÿri. Azÿrbaycan SSR EA Nÿøriy-

yatû, Bakû, 1949. 

7.Azÿrbaycanûn bi÷ÿnÿk vÿ otlaqlarûn yeni bitkilÿri. Azÿrb. SSR EA 

Nÿøriyyatû, Bakû, 1969. 

8.Qasûmov M.ß Azÿrbaycanûn boyaq bitkilÿri. Azÿrbaycan Dþvlÿt Nÿø-

riyyatû, Bakû, 1980, 90 sÿh. 

9.Qasûmov M.ß Azÿrbaycanûn ÿdviyyat bitkilÿri. Azÿrbaycan Dþvlÿt Nÿø-

riyyatû-Polèqrafiya birliyi, Bakû, 1992, 175 sÿh. 

10.Dÿmirov

  И.A., Øökörov C.Z. Azÿrbaycanûn meyvÿ vÿ tÿrÿfÿz bitkilÿri-

nin möalicÿ ÿhÿmiyyÿti. “Ma

аrif” nÿøriyyatû, Bakû, 1990, 190 sÿh. 

11.Mustafayev

  İ.D, Qasûmov M.ß. Azÿrbaycanûn faydalû bitki sÿrvÿtlÿri. 

Azÿrbaycan Dþvlÿt Nÿøriyyatû. Bakû, 1992, 246 sÿh. 

 

ИЗ ОПЫТА ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ФЛОРЫ СЕЛА   

СЮНДИ  ПРИ ПРЕПОДАВАНИИ БИОЛОГИИ 

 

А.Дж.СЕИДАХМЕДОВ 

 

РЕЗЮМЕ 

 

При исследовании собранных растений обнаружены 58 семейств, 225 род и 



406 видов травянистых растений 

Количество  видов  семейств  составляет  большинство  сложноцветные 

(Compostae),  бобовые (Fabaceae), гибоцветные (Lamiaceae), злаки (Poaceae) ли-

лейные (Liliaceae), зонтикоцветные (Apiaceae) и кристоцветные (Brassicaceae). 

Виды в этих семейств составляет 61,58% в видах флоры. 

Большинство  собранных  этих  растений  имеет  способ  лечения,  витамины, 

корм, медоносные, эфирномасличные, танидоносные и декоративные. 

Собранные растения при преподавании ботаники на много облегчает препода-

ваемых материалов, морфологические, систематические и биолого-агротехнические.  

 

FROM THE EXPERIENCE OF TEACHING BOTANIQUE ON THE FLORA  

OF SYUNDYUH VILLAGE OF GOBUSTAN REGION 

 

A.J.SEIDAHMEDOV  

 

SUMMARY 

 

At the investigation of the collected plants there were revealed 58 families, 225 



genus and 406 species of grassy plants. 

The number of family species consists of composite (Compostae), legumes 

(Papilionaceae), labiate (Lamiaceae), cereals (Poaceae), liliaceous (Liliaceae), umbrella-

shaped (Apiaceae), crucifers (Brassikaceae). 

Species in these families make 61,58% of flora species.  

The majority of the collected plants are valuable as medicines, a source of 

vitamins, forage, as producing honey and tannin,  aromatic and decorative plants. 

The collected plants considerably lighten teaching Botanique when taking 

morphologic, systematic and biological-agrotechnical  analysis during a lesson.  

 

89



Document Outline

  • Juncaceoe Juss.
  • Tяsяrrцfat яhяmiyyяti
  •  
  • ЯDЯBЫYYAT 
    •  
    • А.Дж.СЕИДАХМЕДОВ 
      • РЕЗЮМЕ 
    •  
    • SUMMARY 


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə