İslam sadiq şumer və TÜrk dastanlari



Yüklə 5.3 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/17
tarix23.12.2016
ölçüsü5.3 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

İSLAM SADIQ
ŞUMER VƏ TÜRK
DASTANLARI
Ä
2
?jrbayuan RespLiblikası Prezidentinin 
Uflor (darəsi
PREZİDENT  KİTABXANASI
Azər5ay can TSovIiifTNrəşnyy atı 
Bakı - 2012

BBK 5.3 
S-15
Redaktoru 
Əlövsət Ağalarov
S-15  Islam S ad ıq
Ş u m er və tü rk  d astan lan . Azəməşr, Bakı, 2012,  208  səh.
150  ildən  çoxdur  ki,  Şumer  dünyası  Qərb  alİmlərinin 
diqqət  mərkəzindədir.  Azərbaycanda  isə  sanki  Şumer 
mövzusu  "qoruq"  elan  edilmişdir.  Halbuki  türk  dünyasma 
Şumer  prizmasından,  Şumer  dünyasma  türk  prizmasmdan 
baxdıqda bir çox qaranhq məsələlərin üstünə işıq düşür.
Bu  kitabda  Şumer və  türk  epik mətnləri  arasmda maraqh 
paralellər  apanlmış,  çoxsayh  oxşar  və  eyni  motivlər  üzə 
çıxanlmış,  onlarm  təsadüf  olmadığı,  Şumer  və  türk  epik 
düşüncəsinin  eyni  qaynağa  bağhhğmdan  irəli  gəldiyi 
söylənmişdir.
İSBN 978 9952-8200-3-4
0503000000 
M - 651(07)2008
© İslam Sadıq, 2012
ON SO Z ƏVƏZI
Türk  xalq  yaradıcılığı  ənənəsi  haqqmda  çox  yazıhb,  geniş 
tədqiqatlar apanhb.  Bununla  belə,  türk epik təfəkkürünün  tarixi, 
ilkin qaynaqlan,  inkişaf mərhələləri  indiyədək ftındamental  şəkil- 
də  araşdınlmamışdır.  Şumer  epik mətnləri  ilə müqayisəli  araşdır- 
malar  aparmadan  türk  epik  təfəkkürünün  tarixini,  inkişaf mərhə- 
lələrini,  bütövlükdə  türk xalq  yaradıcıhğı  və  aynhqda  dastançıhq 
ənənəsinin  genezisini,  tipologiyasını,  ilkin  qaynaqlanm,  tarixi 
inkişaf dinamikasıru düzgün öyrənmək mümkün deyil.
Şumerin  kəşfindən  150  ildən  çox  bir  vaxt  ötsə  də,  Azərbay- 
canda  bu  günə  qədər mbci  yazıh mətnlərin  öyrənilməsinə  biganə- 
lik  göstərilmişdir.  “Bilqamıs”  dastarumn  Akkad  versiyası  istisna 
olmaqla  doqquz  Şumer  qəhrəmanlıq  eposunun,  onlarla  lirik  şeir 
mətnlərinin,  himn,  təmsil,  atalar  sözü  və  məsəllər  kimi  zəngin 
bədii  əsərlərin  heç  biri  Azərbaycan  dilinə  tərcümə  edilməmişdir. 
Halbuki  Azərbaycan  tarixinin,  etnoqrafiyasmın,  ədəbiyyatmm, 
folklorunun,  mifologiyasmm,  coğrafiyasmm,  ədəbi-bədii,  fəlsəfi- 
estetik  dünyagörüşünün  düzgün  öyrənilməsi  üçün  həmin  mətnlər 
dəyərli  qaynaqlardır.  Bunu  qədim  dövrlərə  aid yazıh  qaynaqlann 
yoxluğundan danışan Azərbaycan alimləri yaxşı bilməlidirlər.
Şumer  folkloru  və  ədəbiyyatı  bu  günə  qədər  Azərbaycanda 
fimdamental  şəkildə  tədqiq  edilməmiş,  bir neçə  məqaləni  çıxmaq 
şərtilə  türk  xalqlarmm  folldoru  Şumer  ədəbi  öməkləri  ilə  müqa- 
yisəli şəkildə öyrənilməmişdir.  Əksinə,  Azərbaycan ədəbiyyatmm 
və  folklorunun bir çox problemlərinin araşdmlması  zamam  Avro- 
pa alimlərinin  əsərlərinə və  nəzəriyyələrinə  daha çox  istinad edil- 
diyindən  əksər  hallarda  yanhş  nəticələr  çıxanlmış,  yaxud  məsə- 
lələr  həll  olunmamış  qalmışdır.  Halbuki  Şumer  və  türk  xalqlan 
folklorunda müqayisəli tədqiqat üçün zəngin material mövcuddur.
Böyük  türk  alimi  Bahaəddin  Ögəl  yazırdı  ki,  “türkcə  və  türk 
kültürü  yağmaya  çıxanlmış  bir  mal  kimidir.  Əlində  dəlil  oldu- 
olmadı,  hər  önünə  gələn  ondan  bir  parçanı  ahb  başqa  bir  kültürə 
mal  etməyə  sanki  izinli  kimidir” '.  Bir  mahn  yağmalanması  onun 
yiyəsiz, 
sahibsiz  olması  deməkdir. 
Türk  mədəni  irsinin

r
Ögel Bahaeddin.  Türk mitolojisi.  Ankara.  I c.  1989. s.l50.

yağmalanması  bu gün  də davam  edir və  acı  da olsa  deməliyik  ki, 
Azərbaycanda  da  b e b   yağmaçılar  az  deyil.  Biz  öz  tariximizə, 
dilimizə,  mədəni  irsimizə  yiyə  durmadıqca bu yağmalann  qarşısı 
alınmayacaq.  Bu  baxmıdOT  mixi  yazıh  Şumer  gil  kitablarmm 
dəyəri  ölçüyəgəlməzdir.  Onlarm  öyrənilməsi  bir  çox yanhşhqları 
aradan  qaldırmağa,  qaranlıq  qalmış  məsələlərin  üstünə  işıq 
salmağa və yanm çıq araşdırmalan sona çatdırmağa imkan verir.
ŞUMER VƏ TÜRK YARADILIŞ DASTANLARI
Şumer və türk folklorunda dastanlar mühüm yer tutvnr. Bir çox 
xalqlar  dastan yaradıcılığma  gec  başlamışlar.  Şumerlərin və  türk- 
lərin  yaratdıqları  dastanlar  onlarm  şifahi  yaradıcılığmm  ən  erkən 
çağlarma  təsadüf edir.  Bu  tarixin  qədimliyi  çox  böyük  elmi  əhə- 
miyyətə  malikdir.  Şumer  və  türk  dastanlarmı  ideya  və  məzmu- 
nuna görə əsasən iki qrupa bölmək olar:
1.  Yaradıhş dastanları; 2. Qəhrəmanhq dastanlan.
Türk  folklorunda  məhəbbət  dastanlan  zəngin  bir  xəzinə 
təşkil  etsə  də,  Şumer  folklorunda  olmadığma  görə,  bu  bölgüdə 
onlar nəzərə almmamışdır.
İnsan dünyaya göz açdığı ilk gündən bəri iki sualm cavabı onu 
daim düşündürmüşdür:  1. Dünya necə yaranmışdır?; 2.  İnsan necə 
yaranmışdır?
Həm  də  insanları  bu suallann hər  ikisi  eyni vaxtda  düşündür- 
müşdür.  Ola  bilməzdi  ki,  dünyanm  necə  yarandığmı  bilmək 
istəyənlər  insanm  necə  yaranması  ilə  maraqlanmasmlar.  Qədim 
insanlar  yaxşı  başa  düşürdülər  ki,  dünyanı  və  insanı  bir-birindən 
ayn  təsəw ü r  etmək  olmaz.  Dünya  formadır,  insan  məzmundur. 
Əgər dünya varsa,  insan yoxdursa, bu məzmunsuz formadır.  Yox, 
əgər  dünya  yoxdursa,  deməli,  forma  yoxdur  və  məzmundan  söh- 
bət gedə bilməz.  Məzmunu  forma yaradır,  məzmun formadan do- 
ğur.  Deməli,  insanın  yaradılmasmı  dünyanm  mövcudluğu  zəruri- 
ləşdirmişdir.  Dünya-insan  modelində  forma-məzmun  vəhdəti  tə- 
min  edilmişdir.  Ona  görə  Şumer  və  türk  yaradıhş  dastanlannda 
əvvəlcə  dünya,  sonra  insan  yaradıhr.  Bu  da  yuxarıdakı  məntiqə 
tamamilə uyğundur.
Dünyanm  və  insanm  yaranması  bütün  xalqlarm  əfsanə  və 
miflərində  öz  əksini  tapmışdır.  Hər  bir  xalq  dünyanın  və  insanm 
necə  yarandığı  barədə  düşünmüş,  bu  məsələləri  öz  bədii  təfək- 
kürünün  süzgəcindən  keçirib  epik  mətnlərdə  qəlibləşdirmiş, 
yaddaşlarda yaşada-yaşada  nəsildən-nəsilə  ötürmüşdür.  Dünyanın 
və  insanm  yaranması  haqqında  ən  uzaq  xalqlann  belə  mifik 
düşüncələri  bir-birinə  çox  yaxmdır.  Bu  da  həmin  düşüncələrin 
eyni qaynaqdan süzülüb gəldiyini göstərir.

İnsandan öncə  tannlar yeri və göyü yaratdılar.  Dənizləri,  göl- 
ləri,  çayları,  dağlan,  dərələri  yerbəyer  elədilər.  Gecəni-gündüzü 
nizama  saldılar,  aylan,  illəri  düzüb  qoşdular,  ilbri  fəsillərə,  fəsil- 
ləri aylara, aylan həftələrə böldülər.
Məkan da olmayanda,
Zaman da olmayanda.
Nə yer, nə quru, nə su,
Cahan da olmayanda^.
Bu,  kainatm  xaos  dövrüdür.  Heç  bir  nizam-intizam,  qayda- 
qanun,  simmetriya yoxdur.  Kainatda heç  bir şey öz yerində  deyil. 
Planetlər arasmda bugünkü rabitə, qanunauyğun hərəkət olmamış- 
dır.  Əslində,  xaos  yoxluq,  boşluq  deməkdir.  Yoxluqda,  boşluqda 
hər  hansı  bir  nizam,  qayda,  qanunauyğunluq  ola  bilməz.  Nail 
Qurbanov  kosmosu xeyirlə, xaosu şərlə eyniləşdirmişdir^.  Bunlan 
işıq və  qaranhqla  eyniləşdirənlər də  var.  R.ƏIiyev yaz:ır ki,  “xao- 
sun iki ( ^ i l i  məntiqi var;  1.  dağıtmaq; 2. yaratmaq  .  Bizcə,  dağıt- 
maq xaosun, yaratmaq kosmosun daxili məntiqinə daha uyğundur. 
Xaos  bu  gün  də  dilimizdə  qarmaqanşıqhq,  nizamsızlıq  anlamla- 
nnda  işlənir.  Lakin  hər dağıtmağm  da  sonunda  bir yaratmaq  var. 
“Dədə  Qorqud”da oğuzlar xaosu “yalançı  dünya”  adlandınrdılar^. 
“Yalançı  dünya”  ifadəsinə  “Basat  Təpəgösni  öldürdüyü  boy”da 
rast  gəlirik;  “Yalançı  dünya  üzündə  bir  ər  qopdu.  Yaylımında 
Oğuz elin  qondurmadı.  Qara polad  üz qıhclar kəsən dilini kəsdir- 
mədi.  Qarğu  cida  ojmadanlar  ildirəmədi.  Qaym  oxu  atanlar  kar 
qılmadı” ^.  Muxtar  Kazımoğlu  “yalançı”  təyininə  belə  açıqlama 
vermişdir ki, “əgər Təpəgözü  evə  gətirən Alp Aruzun  niyyəti  baş 
tutsaydı,  onda Təpəgöz həqiqi oğul,  həqiqi qardaş, həqiqi igid ola- 
caqdı.  Təpəgözün çıxdığı məkanın eposda “yalançı dünya”  adlan-
Əiiyev Arif. Şumer dastanları. Bakı. AzAtam. 2008. s. 79 
^ Quifcanov Nail. Arxaik türk dastanlannın mifoloji-kosmoqonik mahiyyəti- 
nə dair//OTKOTGUFKM. VI kitab.B.20]0.s. 352.
" Əliyev R.M.  Mifoloji təfəkkür, mifoloji şüur və xaos // AMEAM. 2006. JV® 
l.s.  108.
^ Rzasoy Seyfəddin. Oğuz mifologiyası.  Bakı. 2009. s.l84 
®
 “Kitabi-Dədə Qorqud”, “Gənclik”, Bakı,  1978.  s.l 18.
dınlması  Təpəgözün  “yalançı  oğul”,  “yalançı  qardaş”,  “yalançı 
igid” olması  ilə daha çox bağhdır”^.  Əgər Təpəgöz yalançı dünya- 
nı təmsil edirsə, onunla bağlı nə varsa, hamısı yalandır.
Eposda  “yalançı  dünya”  ifadəsini  iki oğlundan birini  Təpəgö- 
zə  vermiş,  ikincisinin  də  novatı  çatmış  qancıq  dilinə  gətirir.  Ola 
bilsin  qan  yalançı  dünya  deyəndə  Təpəgözün mağarasını  nəzərdə 
tutmuşdur.  Axı Basat Kosmosu,  yəni Oğuz elini, Təpəgöz isə Ma- 
ğaranı,  yəni  Yalançı  dünyanı  təmsil  edirlər.  S.Rzasoy  Təpəgözün 
Oğuz elinə yaratdığı təhlükəni xaosun kosmosa təcavüzünün təza- 
hürü  kimi  dəyərləndtrmişdir*.  B u  motivin  Şumer  qaynaqlarmda 
çox  gözəl  paralelləri  var.  Şurner  mətnlərindəki  Enki-Absu  qarşı- 
durması kosmos-xaos  qarşıdurması kimi  qəbul edilə bilər.  Deməli, 
Şumer  kosmos-xaos  qarşıdurması  olduğu  kimi  Oğuz  dünyasında 
yenidən təcəssüm etmişdir.
Dünyanm yaranması haqqmda Şumer mətnlərinə görə, xaosun 
iki  mərhələsi mövcud  olmıışdur:  1).  Bütün kainatın  dünya  okeanı 
ilə  dolu  olduğu  dövr;  2).  An  və  Kidən  ibarət  Tanrı  cütlüyünün 
birləşdiyi, hələ ayrılmadığı dövr^.
Şumer  mətnlərindən  aydm  görünür  ki,  tanrilar  dünyanı 
yaratmağa Xəzər dənizini  göydən yerə  endirməklə  başlamışlar.  O 
zaman  Xəzər  dənizi  Absu  adlanrrdı'®.  Tann  Ab  göyün  yiyəsiydi. 
Ab tanrı  adı  sonralar Göy tann  adma çevrilmişdir.  Ab adı  hazırda 
göy rəngin abı çalarında dilimizdə saxlanmışdır. Absu adı da onun 
adına  uyğun  qoyulmuşdur.  Ab  Göyün tanrısı,  Absu dənizi  səma- 
göy dəniziydi.  Alman alimi Erix  Seren də Xəzərin həqiqətən səma 
dənizi  olduğunu  söyləmişdir.  Onım  fıkrini  olduğu  kimi  verirəm; 
“Bxopoe AepeBO,  MecTOHaxoHCAeHHeM  KOToporo TaKMce  6wjıo  Ka- 
CHHHCKoe  Mope  (nepBOHaHajibHO 
3T
o

HecoMHCHHO,  6biJio 
«He6ecHoe  Mope»),  HasbiBajıocb  XaoMa  FoKopA 
(
hjih
 
Tao  Kepe-
^ Kazımoğlu Muxtar. “Dədə Qorqud kitabı”nda mənfi  əvəzedici məsələsi // 
Bakı. DQ. 2009. Ks II. s.7.
* Rzasoy Seyfəddin. Oğuz mifoloji-epik dünya modelində xaos -“Yalançı 
dünya’V/OTKOTGUFKM.lll  kitab. 
B.2005.S. 
374.
TonopoB B.H.  Xaoc // MHM.  B 2-x 
t
-
x

t
.2.  M.  1992. c. 581.

Ca/ibir 
McjıaM.  « O ıy3  KaraH»- 
;ı,peBH»a HCTopH« TiopKCKHX napo/ıoB 
// 
K
h
İB.  CxİflHHİİ 
CBİT. MHCTHTyT OoCTOKOBefleHHe HAH VKp. 2010. 
3.
S.78; CaflHr İ. TıopKbCKa enHHHa TBopHİCTb 
ra 
uıyMepcbKHH enoc 
// K
h
İ
b
. 
CxiflHHH 
cbİt.  HHCTHTyT BocTOKOsefleHHe HAH yKp. 2010. 
X? 
2. s.  107.

Ha)” *'.  Rus  folklorçusu  A.N.Afanasyev  bu  dənizi  “hava  okeanı” 
adlandınb,  onun  “göy  dəniz”  olduğunu  söybmiş,  “göy”  sözünü 
rəng  anlamında  başa  düşmüşdür.  Lakin  o  doğru  olaraq  həmin 
dənizin  ortasmdakı  ağacı  Tann  ilə  eyniləşdirmiş,  onun  Şərqdə 
yerbşdiyini yazmışdır  . Bu da Xəzər dənizinə uyğun gəlir.
Xəzər  dənizinin  Səma dənizi  olması  bir  çox  qaranhq  m ətbb- 
b rin   açılmasma  imlcan  verir.  Aparıian  tarixi-filoloji  tədqiqatlarm 
nəticəbri göstərir ki,  dünyanm da,  ilk insanm da yaranması  Xəzər 
dənizib  bağlıdır.  Şumer  mətnbrində  bu  barədə  yetərincə  bilgibr 
var.  Türk  “Yaradılış”  dastanı  b e b   başlayır;  “Daha  heç  bir  şey 
yoxkan “Tanrı  Qara Xan”Ia “su” vardı.  Qara xandan başqa görən, 
sudan  başqa  görünən  yoxdu” '^.  Bu  parça  Absu/Xəzər  dənizinin 
göydən aynldığı dövrə uyğun gəlir. Lakin h əb  dünya yaranmayıb.
Qara Xan təklikdən sıxıhr.  Bu zaman Xəzər dənizi dalğalanır. 
Dalğalar  arasmdan  Ağ  Ana  çıxır  və  Qara  Xana  “yarat”  deyib 
yenidən  suya  girir.  Bu  səhnə  Şumer  mətnlərindəki  Absu-Tiamat 
cütlüyünü və onlardan doğulmuş Laxmu, Laxamu tanrılanm yada 
salır.  Bundan  sonra  Qara  Xan  bir  “kişi”  yaradır.  Kişinin  kimliyi 
açılmır.  Qara Xanla kişi  suyun üstüyb  uçurlar.  Kişi  Qara Xandan 
yuxanda  uçmaq  istəyir,  onu  sezən  Qara  Xan  kişinin  uçmaq 
qabiliyyətini əlindən ahr. İlk insanın sudan yaranması bu dastanda 
öz  ifadəsini  tapmışdır.  Lakin  h ə b   o  kişi  də,  onun hansı  sudan  və 
necə yaranması da sirr olaraq qalır.
Burada Şumer m ətn b rib  yaxmdan səsbşən və maraq doğuran 
ciddi m ətb b b rin  üstünə  işıq  salmaq üçün yaxşı  ipucu verilmişdir. 
Şumer  mətnlərində  tanrılarm  uçduqlan  tez-tez  vurğulanır.  Onlar 
əksər  hallarda  qanadlı  təsvir  olunurlar.  Qanad  Göyə  bağhhğm, 
səma mənşəli  olmağm rəmzidir.  Tann  Qara xan və onun yaratdığı 
kişi  də  dənizin üstüyb uçurlar.  Görünür,  türk  “Yaradılış” dastanı- 
nı  düzüb-qoşan  və  onu  yaddaşlarda  yaşadan  insanlar  çox  qədim 
zamanlarda tanrılann və  onların yaratdıqları  ilk  insanlann  uçduq- 
lanna həqiqətən  inanmışlar.  Nağıllarımızdakı “uçan xalça” uçma- 
ğın  sonrakı  təsəvvüründən  başqa  bir  şey  deyil.  Bir  qırğız  əfsanə-
3pHX liepcH. JlyHHMH 
6
or. MocKBa. «HayKa».  1976, c.l24. 
A(|)aHacı.<;B A.H. ^pCBO 
MocKBa.  1982.  c.214-215.
Böyük Tiirk Klassikləri. Ötükən. s.43.
sinə  görə,  Taztağ  (Keçəl  dağ)  dağında  qəhrəman  A y d a ^ l  yaşa- 
yırmış.  O, yerimir, uçurmuş  .  Tarixin hansı dövründəsə insanlar- 
da  sözün  həqiqi  anlammda  uçmağm  mümkünlüyü  şübhə  doğur- 
muş  və  “uçan xalça”  obrazı  uydurulmuşdur.  Tanrılann  və  insan- 
larm  uçmasmm  Şumer  mətnbrindəki  və  türk  “Yaradıhş”  dasta- 
mndakı təsviri eyni etnik düşüncənin məhsulu sayıla bilər.
Qara  Xan  dünyanı  yaratmaq  istəyir.  Kişiyə  deyir  ki,  dənizin 
dibinə  enib  ordan  torpaq  çıxarsm.  Kişi  suyun  dibinə  enib  torpaq 
çıxararkən  gizlincə  özü  üçün  də  ağzında  torpaq  gətirir.  Kişi 
ovcunda  gətirdiyi  torpağı  suyun  üzünə  səpir,  Qara  Xan  torpağa 
böyü deyir.  Torpaq böyüyür və dünya yaranır.  Qara Xanm “böyü” 
buyruğundan sonra kişinin ağzında gizbtdiyi torpaq da böyüməyə 
başlayır  və  az  qalır  kişini  boğub  öldürsün.  Qara  Xan  işi  başa 
düşüb  ona  “tüpür”  deyir,  kişi  tüpürür  və  bayaqdan  dümdüz  olan 
dünyada dağlar, dərəbr, təpəbr, uçurumlar, yarğanlar əm əb gəlir.
XX yüzilliyin ilk ilbrində  Q.K.Zavaritskiy Saratovdan bir m if 
yazıya almışdır.  Onun məzmunu türk “Yaradıhş”  dastanmdan qə- 
tiyyən fərqbnmir.  Orada da Tann  suyun üstündə  gəzir.  Təklikdən 
danxır.  Tüpürür və  “bir canh  varlıq  yarat”  deyir.  Bu  tüpürcəkdən 
bir  nəhəng  yaranır.  Tann  ona  tapşırır  ki,  suyun  altmdan  torpaq 
gətir.  O  da  ağzmda  torpaq  gizbdir.  Az  qalır  ki,  boğulub  ölsün. 
Tanrı ona tüpür deyir. Dağlar, d ərəb r o cür yaranır'^.
Mürsəl  Həkimovun Qazax rayonundan yazıya aldığı  “Dünya- 
nın yaranması” əsatirinin məzmunu dünyanın yaranması haqqmda 
Şumer mifləri  ib   yaxmdan  səsbşir:  “Y erb   Göy  bir-birib  göbək- 
bitişik  imiş” .  Bu,  Yerlə  Göyün  (Anla  Kinin)  bir-birindən  ayrıl- 
madığı  çağlara uyğım  gəlir;  “Qapah  dünyanm göbəyi  tən  ortadan 
partlayır.  Qapalı  dünya  iki  yerə  bölünür” '^.  Bu  da  Enlilin  Yeri 
Göydən  (Anı  Kidən)  ayırıb  dünyanı  yaratması  ib   üst-üstə  düşür. 
Bu mifdə Göy (An) ata,  Yer (Ki) anadır, Enlil onlarm oğludur'  .
'''  MBaHOBCKHH  A jı.  KHpFHBCKafl jıe rc H /ıa  o   B ep ereH e,  oöpaTMBuıeMca 
b
 
r o p y / / 3 0 ,   I893,.N »1,  c .1 4 5 -1 4 6 .
3aBapHUKHH 
r.K . 

to m
  CBere 
h
 
o
6  3
t o m
 
// 3 0 .  M.  1916. JVg  1-2. c.67-68. 
Xalqımızın deyimləri və duyumlan (toplayıb yazıya alanı və tərtib edəni 
Mürsəl Həkimov). Bakı. “Maarif’.  1986.S.194-I95.
”   K
3 Mn6ejı;ı  /(>K03e(j).  MH^H^ecKHH  o 6 p a 3 (n e p .  c  aH r.  K .E .C eM e n o B a). 
MocKBa.  2 0 0 2 .c .5 3 0 ,s .9 7 .

Şumer  və  türk  yaradılış  dastanlannda  dünyanın  yaranması 
yalnız xaosdan kosmosa keçid nəticəsində reallaşmışdır.  Şumer və 
türk  yaradıhş  dastanlarmm  mətnindən  çıxış  edərək  dünyanm 
yaranma modelini aşağıdakı kimi səciyyələndirmək olar:
Dfinyanın yaranma modeli
1. Başlanğıc
2. Mövcuddur
3.Tannlann
vuruşması
4. 
Tannlarm 
vuruşmasmda 
məqsəd
5. İnkişafm yönü
6. Dünyanm 
yaranması
7.  Yerin
yaranması
8. Dünyanı 
yaradan
9. Dünyamn 
idarə 
edilməsi
10.Dünyanm 
quruluşu
Şumerlərə görə
xaos
su
tannlar 
Enki- Absu 
göydə vuruşur
dünyanı
yaratmaq
xaosdan kosmosa 
Y erb Göy bir- 
birindən  aynhr 
suyun dibindən 
torpaq çıxanhr 
tann Enhl
temnlar
11.  Yeraltı 
dünyanm 
mənası
Dünya üç qatdan 
ibarətdir:  Göy, 
G öyb Yerin arası 
və Yer
“gedər-gəlməz”
türklərə görə
xaos
su
tann
Xan Xurmastı 
və  Atay- Ulan 
göydə vuruşur 
dünyam 
yaratmaq
xaosdan kosmosa 
Y erb  Göy bir- 
birindən ayrılır 
suyun dibindən 
torpaq çıxanhr 
Tanrı Qara Xan
tann
Dünya üç qatdan 
ibarətdir:  Göy, 
G öyb Yerin 
arası və  Yer
“gedər-gəhnəz”
Digər  xalqlann  mifologiyasmda  rast  gəlinən  dünyanm  üçlü 
modelinin  də  ilkin  qaynağı  Şumer  m ətnbri  olmuşdur.  Həmin 
modelin ilkin sxemini b e b  təsvir etmək olar:
An  (yuxarı dünya, göy)
Enlil 
(Orta dünya, 
Y erb göyün arası)
Enki  (Aşağı 
dünya, yer)
Göründüyü kimi,  Şumer  və  türk yaradıhş  dastanlannda  dün- 
yanm  yaranma  modeli  tam am ib  bir-birinin  eynidir.  Bu  qədər 
eynilik  heç  vaxt  təsadüfl  ola  bilməz.  Avropa alim bri  bu  həqiqəti 
dönə-dönə  yazmışlar  ki,  dünyanm yaranması  haqqmdakı  miflərin 
və  modelin  ilk  vətəni  İkiçayarasıdır'*.  D ey ib n b r  şumer  və  türk 
xalqlarmm  kosmoqqnik-mifoloji,  epik-poetik  düşüncəsinin  eyni 
olduğunu  göstərir.  İnamla  demək  olar  ki,  bu  model  ilk  dəfə 
şumer-türk  epik  düşüncəsinin  məhsulu  kimi  yaranmış,  sonra 
şumer-türk  qaynağmdan  Bibliyaya  keçmiş,  nəhayət  digər  xalqlar, 
o cüm bdən hind-avropa xalqları tərəfindən mənimsənilmişdir.
Türk  “Yaradıhş”  dastanmda  Kişinin  pis  niyyəti  Qara  Xana 
xoş  gəlmir  və  onu  ərlig  (şeytan)  ebyib  işıqh  dünyadan  qovur. 
Sonra  Qara Xan  doqquz budaqh  ağacm hər budağmdan  bir  insan 
yaradır.  “Yaradıhş”  dastanına  görə,  Tann  Qara  Xan  insanı  yara- 
dandan sonra göyün  17-ci  qatma qalxıb dünyanı  ordan  idarə  edir. 
Yeddinci qatda Gün ana, altmcı qatda Ay Ata oturmuşdur.
Buradan  aydm olur ki,  ilk  insanı  Tanrı  Qara Xan yaratmışdır. 
Şumer qaynaqlarmda  da ilk  insanı  tanrılarm yaratdığmdan  söhbət 
gedir.  Hazjrda  insanm  və  dünyanm  yaranmasıyla  bağh  bir  neçə 
mətn  tapılmışdır.  Onlardan  üçü  daha qədimdir,  e.ə.  III  minillikdə 
yazıya  ahnmışdır  və  ilkin  variant  hesab  olunur.  Həmin  mətn-
18
A(j)aHacbeBa B.K., ^lb«KOHOB H.M., BaHn6epr H.Fl. KyjibTypa riepeAHevı 
A3HH 

nepBOH nojıoBHHc 

TbiCHHejıeTHfl flo H.3. 
// HflM. MocKBa.  1982. c. 
122-123.

lərdən  ikisi  ABŞ-m  Filadelfıya  universitetində,  biri  isə  Parisin 
Luvr muzeyində saxlanır.
Bu  qədim  mətnlərin  sonrakı  mətnlərlə  həm  oxşar,  həm  də 
fərqli cəhətiəri var.  Bütün mətnlərdə  insanlan yaratmaqda məqsəd 
eynidir:  Tanrılar özləri ağır işlər görürlər,  çox əzab-əziyyət  çəkir- 
lər.  İnsanı yaradıriar ki, bütün bu ağır işləri onlara tapşırsmlar.
Qədim  mətnlərdə  ağır  iş  görən  tannlar tann  Enkiyə  müraciət 
edirlər.  O  dərin  yuxuya  gedib  heç  kəsi  eşitmir.  Bu  zaman  bütün 
tanrılann və  Enkinin anası Nammu öz oğlunu oyadıb ondan xahiş 
edir  ki,  tanrılan  bu  ağır  yüklərdən  azad  etmək  üçün  insanlan 
yaratsm.  Enki  onun  sözünə  qulaq  asır və  insanı yaratmağa  razıhq 
verir.  Tannlann  anası  Nammu  və  Yerin  tanrısı  Ninmax  insam 
yaratmağa  başlayırlar,  Enki  özü  də  onlara  kömək  edir.  Sonrakı 
mətnlərdən  fərqli  olaraq  burada  insamn  yaranmasmda  Anm, 
Enlilin, Mamanın, Nintinin adlan çəkilmir.
Başqa  bir  mətndə  ilk  insam  tanrı  Arurunun  yaratdığmdan 
söhbət  açılır.  Bu  artıq  Şumerə  qədərki  dövrə  aiddir.  Bu  mətn  ən 
qədim  motivləri  qoruyub  saxlasa  da,  sorralar  üzü  köçürülərkən 
güclü  şəkildə  təhrif olımmuşdur.  Bu  mətnə  görə,  guya yeri  Xıdır 
(Marduk)  yaratmışdır.  Halbvıki  şumerlər  dövründə  Xıdır  (Mar- 
duk)  böyük  tann  olmamışdır.  O  yalmz  Babil  dövründə  b ö y ^   ad 
qazanmışdır.  Mətn  də həmin  dövrə  uyğunlaşdırılmışdır.  Babillilər 
Şumer  mətnlərini  mənimsəyib,  yenidən  işləmişlər.  Məsələn,  Şu- 
mer tannlar panteonunu babillilər olduğu  kimi  götürüb,  tannlarm 
funksiya və vəzifələrini saxlamış, yalnız adlanm dəyişdirmişlər'^.
Nəhayət,  ən  böyük  mətn  bir poema  şəklində  olub,  “Atraxasis 
haqqmda nəğmə” adlanır. Burada əsas motivlər eyni olsa da,  süjet 
başqadır.  Tannlar  dünyanı  yaradandan  sonra  özləri  ağır  işlərə 
qatlaşırlar və bu ağır işlər onlan heç cür razı salmır:
Bir vaxt tannlar insan 
kimi yaşayırdılar,
Ağır işlər görərək, 
zənbil daşıyırdılar*’.
KneHrejib -  BpaHflT Ə
bcjihh
.  nyxeuıecTBHe  e  flpeBHHİ}  BaaHJTOH. 
MocKBa.  1979.  c .l2 8 .
“  CKaıaHHe 
06
 ArpaxacHce //  
MocKBa.  1997.  c.95-96.
Mələklər  iki  min  beş  yüz  il  bu  ağır  işlərə  birtəhər  dözürlər, 
lakin  palçıqda,  bataqlıqda,  tozda,  torpaqda  işləməkdən  bezirlər. 
Yavaş-yavaş  Enlildən  şikayətlənir,  onun  vəzifəyə  düzgün  qoyul- 
madığmı  dilə  gətirirlər,  onu  dəyişmək  tələbləri  səslənir.  Külüng- 
lərini  smdınb,  bellərindən  tonqal  çatıb,  zənbillərini  oda  atıb Enli- 
lin  məbədinin  qapısma  yığışır  və  üsyan  qaldınrlar.  Enlil  böyük 
tannları  yanma çağırır.  An,  Enki,  Ninurta,  Nerqal  gəlirlər.  Tann- 
larm  söhbətlərindən  bəlli  olur  ki,  mələklər  Enlilin  öz  oğlanlandı. 
Nusku Enlilə deyir: “sən öz oğlanlanndan niyə qorxursan?”^'.
Mələklər bir-birini  qardaş  sayırdılar.  Ağır  işlər görüb  bezdik- 
də  mələklərin  ağsaqqah  öz  yoldaşlarma  “qardaşlarım”  deyə  üz 
tutmuşdur.  Bu  məqamları  ona  görə  xatırladıram  ki,  onlarda  insa- 
nm yaranmasmm çox incə sirləri gizlənmişdir.
Enlil  mələkləri  öldürmək  istəyir,  An  və  Enki  onunla  razılaş- 
mırlar.  Mələklərə  doğrudan ağır  işlər tapşırdıqlarmı  etiraf edirlər. 
Axı  mələklər çox zərif və  incə varlıqlardı, onlarm gördükləri  işlər 
mələk işi deyil. Enlil davakarhğmdan dönmək istəmir və deyir:
“Burda nələr baş verir, 
mat qalmışam bu işə,
İndi mən atılmah 
deyiləmmi döyüşə?!^^
An  Enlili  sakitləşdirir.  Enlil  Nuskunu  mələklərin yanma  gön- 
dərir.  Nusku  öyrənir ki,  mələklər  ağır  işlərdən  beziblər,  bu  işlərə 
dözmürlər.  An  və  Enki  mələklərin  işinin  ağır  və  dözülməz  oldu- 
ğunu təsdiqləyirlər^^.
İnsanm  yaranması  fikri  ilk  dəfə  burada  ortaya  çıxır. 
An 
insanm  ulu nənəsini yada  sahr.  Deməli,  insanı yaratmaq  problemi 
yoxdur.  Onun  ulu  nənəsi  var,  qadm  var,  ana  var.  Əsərdə  həmin 
“ulu  nənə”,  insanı  yaradacaq  ana  Nintidir.  Onu  çağırır  və  insanı 
yaratmağı tapşırırlar.



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə