К ц 1 а р в и я р (энциклопедиядин к1ват1ал)



Yüklə 46.02 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/68
tarix24.06.2017
ölçüsü46.02 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   68
21952

Седакъет  КЕРИМ ОВА
ЛШАь>
К Ц 1 А Р В И Я Р
(энциклопедиядин  к1ват1ал)
Sədaqət  KƏRİMOVA
R L I L A R
toplu)
Б аку  -  2011  -  Bakı

Рсцензентар:
Будакъ  Будакъов  -  географиядин илимрин доктор.  Азсрбаижандин  ИА-днн  академик.
Агьмедулагь  ГУьлмегьамедов  -  фнлологияднн илимрин  доктор.  Росснядин  TIИА-днн  академик. 
Акнф  Аббасов  -  псдагошкадии илимрин  доктор,  профессор,  Педагошкадин  ва  Соц.  ИА-днн  академик. 
Камал  Абдуллаев  -  техннкаднн  илимрин  доктор,  профессор.
Камил  Андазаде  -  фпзпкадинни  матсматикадин  илимрин  доктор,  профессор.
Меслятчияр:
Кьабил  Семедов,  Искендер  Къулиев.  Давид  Ибрагьнмхелилов.
Видали  Севзнханов.  Финяз  Нуралнсв.  Суьнмез  Ханмпрзеев.
Redaktor: Муьзеффер Меликмамедов 
Чапдай  акьудайди:  Севда  Микайилкъызы
С .К еримоиа.  *‘К ц1ар,  кц 1арвн яр”  
(энциклопедиядин  к/ват /ал).
Баку  2011.  "Зи я".  704  с.
TIвар-ван  аваы  къелемэгъли  Седакьет  Керимовади  вичин  "К if lap,  кц1арвияр"  m l вар 
ганвай  энциклопедиядин  к/ват /ал  Азербайжандин  Кц/ар  райондин  тарихдиз, 
т/ебиатдиз,  сейлц ксариз,  хайи элдал рик/ алай  инсанриз,  лезгийрин азербайжанвийрихь 
ва  чи  республикада  яшамиш  жезвай  маса  халкьарихь  галаз  дуствилин  алакъайриз, 
адетризни медепиятдиз  талукьарнава.  Сифте  яз  кьве  ч/алалди  -  лезги  ва  азербаижан 
ч/аларалди  къелемдиз  къачунвай  и  ктабда  икьван  гагьди  к/елдайбуруз  малум  тушир 
ц/ийи  делил арии  вакъиаяр  гьапшава.
S .K ərim o v a.  “ Q u sa r,  q u s a rlıla r”  (en sik lo p ed ik   toplu).
Bakı  2011.  “Z iya5',  704  s.
Tanınmış  yazıçı-jurnalist  Sədaqət  Kərimovanın  "Qusar,  qusarlılar”  ensiklopedik 
toplusunda  Azərbaycanın  Qusar  rayonunun  tarixindən,  təbiətindən,  görkəmli  adamlarından, 
elsevər insanlarından,  ləzgilərin azərbaycanlılarla və respublikamızda yaşayan digər xalqlarla 
dostluq  əlaqələrindən,  adət-ənənələrindən,  mədəniyyətindən  bəhs  olunur.  İlk  dəfə  olaraq  iki 
dildə - Azərbaycan və ləzgi dillərində yazılmış bu kitabda  indiyədək oxuculara məlum olmayan 
bir çox faktlar və hadisələr qələmə alınmışdır.
Rəyçilər:
B udaq  Budaqov  -  coğrafiya elmləri doktoru,  Azərbaycan  EA-nın  həqiqi  üzvü.
Ə hm ədula  G ülm əhəm m ədov -  filologiya elmləri  doktoru,  Rusiya Təbii  EA-nın  həqiqi  üzvü.
A kif Abbasov -  pedaqoji  elmlər doktoru, professor.  Pedaqoji  və Sosial  Elmlər Akademiyasının həqiqi  üzvü. 
Kamal  A bdullayev -  texnika elmləri  doktoru, professor.
Kamil  A ydazadə -  fizika-riyaziyyat elmləri  doktoru,  professor.
Məsləhətçilər:
Qabil  Səmədov,  İskondər Quliyev,  David  İbrahimxəlilov,
Vidadi  Scvzixanov.  Finyaz Nurəliyev,  Sönməz Xanmirzoycv.
Reduktor: Müzəffər Məliknıəmmədov 
Naşir: Sevda Mikaytlqızı
ISBN  978-9952-34-579-7
КЦ1АР
Азербаижан  Республикадин  район
Пакудивай  180 км яргьа  я.
Район  арадиз  гъайи  тарах  - 
/
930-йисан  7-сентябрь.
Чилер  -  1542  к.\с
Агьалийрин  кьадар  -  88.2  агьзур  кас 
Яшайишдин  мака нар  -  107 
Шегьерар  -  I 
Поселкаяр  -  1 
Хуьрер  -  90
QUSAR
A zərb a yca n   R e sp u b lika sın ın   rayonu
Bakıdan  ISO km məsafədə yerləşir. 
Rayonun yarandığı tarix - 
7 sentyabr 1930-cu il.
Sahəsi -  1542 knr 
Əhalisi - SS.2 min nəfər 
Yaşayış məntəqələri -107 
Səhərlər -I 
Qəsəbələr -  /
Kəndlər - 90

В ат андиз.  ха лк ьд и з  к ъуллугъ  а вун  гьар  са 
ват андаш дин буржи я .  И  кардиз к и л и гн а  гъич 
са  касдини  у ь лкве,  ва т а н ,  х а л к ь   в и ч и з  бурж- 
л у з   гьисаб  т авурай.  А м м а   а вур   к г у л л у г ъ д и з  
к и ли гн а   х а лк ь д и н   пит ай гъуьрмет  къазанм и- 
ш ун  л а й и х л у   ка р   я.  З у п   хуш б а х т   я   х ь и ,  за  
уъмуьр  т и р ва л   ж уван  ват а н д и з,  уьлквед и з, 
ха лк ь д и з  къ у л лу гъ  авуна. И м  за  гьам иш а  ж у­
ван  уьмуьрдин мана-метлеб я з  гьисаб авурди я.
Чи республика гзаф миллет ар авай гьукумат 
я.  И м  чи  республикадин  чеш нелувал  я,  м и лли  
сереет  я, у  м у м и  сереет я.  Чна  ида лд и  дам ах- 
зава  ва  и  чеш нелувал  хвен а   кЈанзава.
Ч пихъ  Ш агь  дагъ  х ь т и н   т ака бур лу  дагъ, 
иер  т амар.  вац1ар,  була ха р   а ва й   кц1арвияр 
гьар са  куьнилай  в и л и к   кьегьал  инсанар я.
Кц1арвияр  кьет1ен  ихт ибар  а вуниз  л а й и х ­
л у  я. К уь т арих къагъриманвилин  т арих я. Куь 
т арих  туькГуьрунин 
ярат м иш унрин  т арих 
я.  Ват андиз.  чилиз,  гьукум ат диз  ваф алувал 
къалурунин  т арих я.
Vətəninə,  xalqına xidm ət etm ək hər bir  vətən­
daşın m üqəddəs borcudur.  H eç kəs buna görə öl­
kəsinə,  vətəninə, xalqına m innət qoya bilməz. A n ­
caq  xidm ətə  görə  etim ad  alm aq  və  bu  etimadı 
doğrultm aq  böyük  şərəfdir.  M ən  xoşbəxtəm   ki, 
həyatım  boyu  vətənimə,  ölkəmə,  xalqım a  xidm ət 
etmişəm.  M ən bunu həm işə həyatımın,  öm rüm ün 
mənası  hesab etmişəm.
Respublikamız  çoxm illətli  dövlətdir.  Bu,  res­
publikam ızın  üstünlüyüdür,  m illi sərvətidir,  üm u­
m i sərvətidir.  Biz bununla fə x r  edirik və bu tərkibi 
qoruyub saxlamalıyıq.
Şahdağ kim i m əğrur dağı, g ö zəl meşələri,  çay­
ları,  bulaqları  olan,  hər şeydən  əvvəl  qəhrəman 
insanlardır qusarlılar.
Q usarlıiar xü su si etim ada  layiqdir.  Sizin  tari­
xiniz  qəhrəm anlıq  tarixidir.  Sizin  tarixiniz  qu­
rub-yaratm aq tarixidir.  Vətənə,  torpağa,  dövlətə 
sədaqət tarixidir.
Г ьейдар  А Л И ЕВ
H eydər ƏLİYEV
Ktflap  Азербайжандин  виридазайни  иер  nu- 
п/ерикай  я.  Ина  яшамиш  жезвай  инсанри 
А зербайж андин  а слу  т уш ирвал  хуьн  ва 
мягькемарун потоп  ч1ехи алахьунар авуна.  Чаз 
аквазвайвал,  Кц1ар  югъ-къандивай  иер  жезва, 
вилик  физва.  И  низ  генами  гзаф  инвестиция 
серфда  ва  кытди  къайгьу  кьалурда.  За  квез 
гаф  гузва хьи,  зун  гьамиша  кц1арвийрихъ  галаз 
жеда,  Кц1ариз  фад-фад  кьведа  ва  чна  санап 
ч/ехи  крар  кьиле  тухуда.
А б ур у  А зербайж андин  бит аввал  хуьн 
потоп  шегьидар  гама.  Гьавиляй  вири  Азер- 
байжан  халкьди  кц/арвийриз  разивал  кьа- 
лурзава.
Зун  ч1алахь  я  хьи,  Кц/арин  агьалийри  ида- 
ла й   кьулухьни  Азербайжан  вири  патарихъай 
вилик финин,  а слу туш ирвал мадни мягькема- 
рунин  кардик ла йихлу  пай  кутада.
Илгьа.м  АЛИЕВ, 
Азербайж ан  Р еспубликадин  Президент
Qusar  Azərbaycanın  ən  gözəl  guşələrindən 
biridir.  Burada  yaşayan  insanlar  Azərbaycan 
dövlətçiliyinin  inkişafı  və  möhkəmləndirilməsi 
yolunda  böyük  xidm ətlər  göstərm işlər.  Biz 
görürük  ki.  Q usar  gündən-günə  gözəlləşir, 
in kişaf edir.  Buraya  daha  böyük  həcmdə  sər­
mayə  qoyulacaq  və  xüsusi  diqqət  göstərilə­
cəkdir.  Sizi  əmin  edirəm  ki,  mən  daim  qusar- 
lılarla  olacağam.  Qusara  tez-tez  gələcəyəm  və 
biz birlikdə böyük işlər görəcəyik.
Onlar Azərbaycanın ərazi bütövhiyüniin qonul­
ması yolunda şəhidlər vermişlər. Ona görə də Azər­
baycan xalqı qusarlılara minnətdarlığını bildirir.
Əminəm  ki.  növbəti  illərdə  Qusar  əhalisi  hə­
mişə olduğu kimi. Azərbaycanın hərtərəfli inkişa­
fına.  müstəqilliyimizin  möhkəmlənməsinə  öz  də­
yərli töhfəsini verəcəkdir.
İlham ƏLİYEV.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti

И кт аб  за  зегьметдал р и к ! алаз,  намуслудаказ 
уьмуьр  гъалай,  чпин  саваддалди,  алакьунралди,  хеши 
дигедал  дамахуналди  гзафбуруз  четче  хьайи  зи  буба 
Къайинбег  Аюбан хва   Керимован  ва  диде  Куьбра 
Абуселиман  руш   Тагьировадин руьгьдиз  бахшзава.
Зари
Bu kitabı  halal zəhmətlə,  namusla öm ür sürmüş, 
savadları,  bacarıqları,  doğma yurda məhəbbətləri ilə 
çoxlarına nümunə olmuş  valideynlərim - atam  Qayınbəy 
Əyyub oğlu Kərimovun  və anam Kübra Abusəlim  qızı 
Tahirovantn əziz xatirəsinə ith a f edirəm.
M üəllif
Kiflap,  кц lap e и яр
7
К1ЕЛДАЙБУРУЗ 
OXUCULARA
Д
уьньяда  са  куьнивни гекъигиз тежер са 
к1анивал  ава.  И   Klauueıuıım  пйвар  Ви­
тан  я.  Чи  чил,  чи  ч1ал,  чи  къул,  чи  хизан,  чи 
диде-буба,  чи веледар,  чи хайибур,  чи ярар-дус- 
тарни халкь  авайвиляй  авайди  я  чахь.  Дуьпья- 
дин  м аса  к!анивилери  инсап  галудун,  адан 
рик!  ягъун  м умкин  я,  анжах  Ватан  писан  пи­
т ал  куьтягь  тежер  к!анивал  я.
Гьар  инсандиз  вичин  Ватан багьа я,  гьак/ни 
кц!арвийриз.  Иервилинни  экуьвилин,  кьакьанви- 
линии т акабурлувилин лиш ай я  и макан.  Мани 
я,  м ах  я,  хкет   я  Кц1ар!  Д егь  чЈаварин  гелер 
хуьзвай,  вич  кьегьал  рухвайрш ш   рушари  вири 
дуьньядиз с е т и  авунвай  Кц1ар!  Вакай гьикьван 
кхьейпйани,  ваз  гьикьван  ктабар бахш aeypmla- 
ни  пйим ил  я.  Япйани  кхьин  тавуна  акьвазиз 
хьанач  завий,  диде  Ватан.  Алакьдайвал  тес- 
нифзава  за  вун,  хайи  Кц1ар!
Яргъап  йисара  ч1угур  зегьметдин.  Кц1арал 
ашукь  къелемэгьлидин  гьиссерин  Kleamla.fi  я  и 
ктаб.  Заз  а к/  жеда  хьи,  дуьньяда  Кц/ар  кьван 
риШиз  чим и макан,  кц1арвияр кьван хайи  инса- 
нар авач.  ТЈебиатдин са куьнивни гекъигиз те­
жер  иер  гуьмбет,  Кц/арин  ва  кц1арвийрин  ар- 
Xа  тир  Ш агь  дагъ  дуьнья  кьат/ай  йикьалай  зи 
вилериз акур виридалайни  кьакьан макан я. Ада 
вич хайиди, мукьвади тирди гьар вядеда  чи ри- 
к1ел  хкида.  Шагь  дагъдиз  муьгьуьббат  кц1ар- 
вийрин  руьгьда  ава.  Ина  Шагьдиз  икрам  авун 
патил адан ш и ш е  тефей ксар пйимил жагьиди. 
Гавдан дередин  цуькверив дигай яйлахрай т1уз 
фейила  пагьливанри  хьиз  кьуьн-кьуьне  тунвай
ünyanı  clərk  etdiyim  andan  gözümün 
qarşısında  həmişə  bir heyrətamiz  mən­
zərə  canlanıb:  təbiətin  şah  əsəri kim i bənzərsiz 
olan, gecə-gündüz Qusarın  və qusarlılann keşi­
yin i çəkən əzəmətli Şahdağ.  Ucalığı,  vüqarı, g ö ­
zəlliyi  ilə  insanları  ovsunlayan  Şahdağa  vurul­
mamaq,  onun əzəməti qarşısında heyrətə gəlm ə­
mək miimkün deyil.
Dağlara  məhəbbət  qusarlılann  ruhuna  ho­
pub.  Onların  arasında  az  adam  tapılar  ki.  öm­
ründə heç olmasa  bircə dəfə də olsun  bu  ellərin 
keşiyini  çəkən,  arxası  olan  Şahdağın  görüşünə 
getməsin,  Gavdan dərəsinin  çiçəkli yaylaqların­
dan keçməsin, göyün ərşinə qalxmış, nəhəng p əh­
ləvanlar  kim i  çiyin-çiyinə  vermiş  qarlı  dağları 
yaxından seyr etməsin.
Şahdağın  və  Bazardiizünün  baş-başa  verib 
göylərə ucalması təbiətin şah əsəridir.  Qafqazın 
bu  iki azmanını seyr etm ək adama ucalıq əhval- 
ruhiyyəsi gətirir.  Dağlarda yayda yağan  leysa­
na  düşməsən,  Bazardiizünün  üstündə  qıy  vuran 
qartalların  seyrinə  dalmasan,  havalar  isinəndə 
dağ yam aclarındakı buz sırsıralarının qopub qa­
yaların  üstündə parçalanm asına  tamaşa  etmə­
sən,  dem əli qusarlı deyilsən.
"Ə n "  sözünün  əsl  mənasını  Qusarda  daha 
dərindən  anlayırsan.  Respublikanın  ən  uca dağ 
zirvələri,  ən yüksək gölləri,  ən böyük buzlaqları, 
ən dərin kanyonları buradadır. Azərbaycanın ən 
gözəl şəlalələri Q usar rayonu ərazisindədir.
Sıldırım  qayaların  üstündə açılmış z ə r if gül­
lər.  göz yaşı  kim i duru  bulaqlar,  zümrüd meşə-

8
Qusar,  qusar/,la,-
дагъларин 
жергеда 
Шагьни 
Базардуьзч сад 
са­
дов, 
агатнавай  кьве  кьуьзуьд хьчз  аквада  ваз.
Садра хьайчт1анч дагьлара гатун ними юр- 
гьадик  акатнавачт/а,  Базардуъзидии  вчнелай 
ц1ар ягъчзвач лекьер акунвачт/а,  гьаваяр ними 
хьайчла рагарчч  хаз  аватзавач мурк/арчн  ва- 
исрчхь  яб  акалнавачт1а,  кц1арвч  туш  вун.
"Вчрчдапачнч " лугьудач гафунчн мана Кц1а- 
ра  генанч  хьсандчз  кьат!унда  вуна.  Азербач- 
жандчн вчрчдалачнч зурба дагьдчн гчрвеяр,  чер 
вчрер,  кьакьан  чарчарар,  дерчн  каньонар  чна 
ава.  Самур  дереда  къекъвейла,  ячлахрчн  гъчл 
галукьнаваччр зерчф  цуькверал  к1вач эцчгачла, 
кьец1чл  кьваларал  ахьа  хьанвай,  дуьньядчн  са 
ячлахданч аваччр  чер цуьквер акурла,  гьар  ко­
муна  шуршур кьачуна авахьзавач булахрчн вер- 
ц1ч манчяр ван хьаччла, жуван Ватандал элкь- 
вез-хкеез ачсукь жеда вун.  "Махпур векьерчн кьа- 
цу халччаяр,  генг  ячлахрчн  ч  кьчл-а  кьчл  так- 
вар  ччлер вчлералдч акур кас шачр тахьун мум- 
кчн туш ” лугьуз фчкчрда вуна.  Гьавчляч анжах 
Кц1арач XVI-XIX ваш ччсара кьве  ч!алал  - лез- 
гч ва азербачжан  ч1аларал эсерар теснчф авур 
50-далач гзаф,  кьуд ч1алал  - лезгч,  азербачжан, 
араб ва  фарс  ч1аларал  ччшрар  кхьеч 30-далач 
гзаф машгьур  чшчрар  акъатнава.
Зч 
уьмуьр гъалал зегьметдалдч кьчл хуьзвай 
чнсанрчн кьула фена.  Сан-гьчсаб аваччр рамаг- 
рчн,  суьруьйрин,  нехчррчн,  нчк1ерчн  ва  багъла- 
рчн чесчяр я фу кьванцяч акьудзавай зч ватан- 
эгьлияр.  И гьалал  чнсанрчн  четчн уьмуьрдчкай 
датЈана  веревчрдерда  за.  Заз  ччз,  зегьметдал 
рчк1  алан  абурун  арадач  вчч(ералдч  алнмар 
акьатуннч  дуьшуынднн кар туче  By ччз лагьай- 
т/а  члнмднв машгъул  хьун  вчрчдалачнч  залан 
зегьмет я.  Зегьметдал рчк1 алайвчляй,  четин- 
вчлерикач  кчч1е  туширвчляй  Кц1арач  дуьнья­
дчн  чара-чара  члчмрчн  академччрчн  академи­
ка р  тар  шуму дни  са машгьур  а.шмар,  150-да­
лач  гзаф  илимрчн  докторар,  400-далач  гзаф 
члчмрчн  кандчдатар  акъатнава.  Абуру  тек 
Азербачжанда  ваь,  гьакИш  вчрч  дуьньяда  чч 
республчкадчк  дачах  кутазва.
Гьахъ-адалат,  кьанун  к1анч,  низамлувилихъ 
ялдач  кц!арвччрчн  арадач  апатий  ваш  ччеан 
40-йчсарилай нннхъ кьуд генерал,  200-дав агакь- 
на полковника/) акыипунч абур зегьметдал рчк!
hr.  ucsuz-bucaqsız düzənliklər, Sam ur vadisinin 
təkrarsız mənzərələri olmasaydı,  bəlkə də bu ki­
tab yaranmazdı.  Məxmər otların təbii xalısı üzə­
rində yeriyəndə, alp çəmənlərinin çiçək dənizinə 
düşəndə  Qusarın  niyə  şairlər yurdu  olduğunu 
anlayırsan.  Buradan  təkcə X VI-XIX əsrlərdə iki 
dildə -  ləzgi  və Azərbaycan  dillərində yazıb-ya­
ratmış  50-dən  çox,  öz  əsərlərini  dörd  dildə  - 
ləzgi,  Azərbaycan,  ərəb  və fa r s  dillərində  qələ­
mə almış 3O-dan çox şair çıxıb.
Həyatım  boyu  halal zəhməti,  alın  təri ilə do­
lanan  sadə  insanların  əhatəsində  olmuşam.  At 
ilxılarının,  qoyun sürülərinin,  ucu-bucağı görün­
məyən  taxıl  zəmilərinin  yaradıcısı  olan  kənd 
adamlarının çörəyinin daşdan çıxdığının şahidi 
olmuşam.  Qusarlıların zəhmətkeşliyini sözlə ifa­
də  etmək  çətindir.  Olduqca  mürəkkəb  relyef və 
hava şəraitində yaşayıb  halal zəhməti  ilə  dola­
nan  bu  fədakar  insanların  dözümlülüyünə  və 
mətinliyinə heyrət etmişəm.
Qusarlıların ən ağır zəhmət sahələrindən biri 
olan  elmə son  dərəcə  meylliliyi  də  onların  zəh- 
mətkeşliyi  ilə  bağlıdır.  Elə  buna  görədir ki,  ra­
yondan dünyanın ayrı-ayrı  elmlər akademiyala­
rının akademikləri olan neçə-neçə məşhur alim­
lər,  o  cümlədən  150-dən  çox  elm lər  doktoru, 
400-dən çox elmlər namizədi çıxıb.  Bu  adamlar 
təkcə  respublikamızda  deyil,  onun  hüdudların­
dan uzaqlarda da Azərbaycana şöhrət gətirirlər.
Qayda-qanunu,  intizamı  sevən,  ciddi  və  qə­
tiyyətli  adamlar olan  qusarlılar yaxşı  hərbçilər 
kimi  də  tanınmışlar.  Bunu  Qusarın  ayrı-ayrı 
kəndlərinin  timsalında  aydın  görm ək  olar. 
Təkcə ötən əsrin qırxıncı illərindən bu günə kimi 
rayondan  dörd generalın,  200-dək polkovnikin 
çıxması  böyük qürur doğurur.
Xeyirxah  işlər  görən,  öz  şəxsi  vəsaitləri  ilə 
məktəb  tikən,  bulaq  çəkən,  körpü  salan  çoxlu 
insanlar olub Qusarda.
H ər xalqın özünəməxsus portret cizgiləri var. 
Ləzgilər  düzlük  sevən,  riyakarlıqdan  uzaq,  s a f 
və mənən  təmiz,  hətta bir qədər sadəlövh  insan­
lardır. Sözü üzə demək, kəskinlik,  bəzən tez özün­
dən çıxmaq,  sonra isə peşman olmaq da onların 
təbiətinə xas xüsusiyyətlərdir.  Bəzilərinin  tərslik 
kimi  anladığı  prinsipiallıq  ləzgilərin  vizit  vərə­
qidir.  Qusarlıların  əksəriyyəti bu  təbiətli adam-
Ы а р у  кц1арвияр
9
алай  ксар  тчрдч  мад  гъилера  субутзава.  Хи- 
йирлу крарчхь  гелкьвей,  чпчн харжидалди мек- 
тебар,  муъкъвер  эцчгач,  рекьер,  булахар  гуьн- 
гуьна  хтур  инсанарнч  m l им ил  хьанач  Кц1ара.
Гьа  ихьтчн  ксарикай я  ч  ктаб.  Авайвал ла- 
гьачт/а,  тек са кц1арвийрикай ваь,  вчрч лезгий- 
рчкай я  ам. Дегь  чавара  гелер тунвай,  велсдри 
вчч дуьньядчз сейлч авунвай лезгч халкьдчн кье- 
нчвшшн кьамат  кьалурчз  к!ан хьана  заз.  Кц1а- 
рчнни  кц1арвийрчн  тарчхдчкай,  кьенчн  йикьа- 
кай чхтчлатчз  к1ан хьана  заз.  Чпчн хьсан кра- 
ралди дуьньяда гел тазвайбур я кц!арвияр. Иер- 
вчлерал  auıyKb,  вчччн  са  кап  фу  мугьмандчхь 
галаз пайдач,  адаз тек тавдин к1вал  ваь,  вчччн 
рикЫи  галаз  гудач  сая,  дамах  гваччрбур  я  зч 
ватанэгьлияр.  Масадан  девлетда  вил  аваччр, 
тамагькарвал тиччжир,  гаф ччнал лугьудач,  дуь- 
зенабур я кц!арвчяр.  Гьалал фу недач,  гьарамдч 
мукьув агуддачир к1анчбур! Гьам сабурлу,  гьам 
сабурсуз,  дуьзвилчхъ ялдач,  дуьз рахадач,  гагь- 
гагъ къулал алай нек хьчз фад алахьдай,  фаднч 
пашман  жедай,  зегьметдал  рчк!  алай,  четчн- 
вилер  сенгердай  кьадай  хачибур.  Зарафатрал 
рчк! алай,  лак!аб  галаччз рахан  тчйидай,  тек 
чара-чара  ксарал  ваь,  хуьрералнч  лак1абар 
илшп/дай  жуванбур.  Гьабурукай  я  зч  ктаб.
Вчрчна хьчз  чинранч усол ксар аваччз туш. 
Ингье  У.Ечзенхауера  лагьайвал,  пис  чнеанар, 
чна  кьасухдай рчк1елнч  хкчдач.  Зч  ктаб  тени 
къилихрин,  эл  к1ани,  адахь рчк1  кана  хьсанвч- 
лер  авур,  звездой  затЫи  к/ан  тахьай,  Ватан- 
дчз,  халкьдиз  къуллугъ  авур  ксарикай  я.  Са 
ктабда абурукай  вирчдакай малуматар гун са 
акьван регьят  кар туш.  Анжах  ихыпчн  ктабар 
маднч  арадчз  кьведайдан  ч1алахъ  я  зун.
И ктаб  за кьве  ч1алал кхьена.  Сад лагьайдч. 
жуван дидед ч!ал я.  Зи руьгьда,  чвчда,  гьчссера 
авай  хайи лезгч  ч1ал.  Къвед лагьайдч,  чч  стха 
халкьдчн  m l вар  алай,  зи  ватан  тир  Азербай- 
жандчн  гьукуматдчн  ч1ал  я.  Гъак1нч  лезгч  ва 
азербайжан  ч1аларчкай  санал менфят  кьачуз- 
вайбуруз  ихыпчн ктаб герек тчрдч фчкчрна  за.
К1елдайдч! И ктаб вахъ руьгь кутун патал- 
ди  къелемдчз  кьачунвайдч  я.  Ам  акатайбуру- 
кай.  акатайвал  кхьенвайдч  туш.  Кье  чпчкай 
чхтчлатзавай,  дуьньядал  аламаччр  чнсанрчн 
къенч гелер хуьз к1ан я  заз.  Вавай чйчр са atla­
lardır.  Mən  Ьч  kitabda  bir  rayonun  timsalında 
həm  də  ləzgi  xalqının  obrazını  canlandırmağa 
çalışmışam.
Hər  kəsə  öz  vətəni  əzizdir.  Mənini  üçün  də 
dünyada Qusara tay məkan yoxdur.  Başdan-ba­
şa  gözəllik,  malını,  musiqi,  rəvayətdir  Qusar. 
Tarixin  dərin  qatlarına  kök  salmış,  igid övlad­
larının sorağı biilün dünyaya yayılmış gözəl mə­
kan.  Əlimə  qələm  alandan  bu  kitabı  yazmaq 
istəmişəm.  Amma  hər  əsər  də  uşaq  kimi  vaxtı 
yetişəndə  doğulur.  Bu  baxımdan  kitab  uzun  il­
lərdən  bəri  apardığım  axtarışların  bəhrəsidir. 
Haqqında söhbət açdığım  adamlar artıq  mənim 
obrazlarıma  - doğmalarıma çevrilmişlər.
Kitabı yaza-yaza bir şeyə heyrətlənirdim: Qu­
sarda necə böyük şəxsiyyətlər yaşayıb! Xeyirxah 
əməlləri  ilə dünyada  iz qoyan,  zəhmətsevər,  el­
mə meyilli, gözəlliklərə vurğun, son loxma çörə­
yini qonaqla  bölən,  haramı  evinə yaxın  qoyma­
yan adamlar.  Onlardandır mənim kitabım.
Hər yerdə el-obaya xələl gətirən  insanlar ol­
duğu kimi.  Qusarda da var.  Lakin mən onlardan 
söhbət açmayacağam.  U.Eyzenhauerin təbiri ilə 
desəm,  bilərəkdən belə adamları yada salmaya­
cağam.  Вч  kitab  el  iiçiin yanan,  xeyirxah  işlər 
görən,  xalqına,  vətəninə  sədaqətlə  qulluq  edən 
insanlardandır.
Kitabı  iki dildə qələmə almağım  təsadüfi de­
yil.  Ruhumun,  canımın,  həyatımın  ayrılmaz his­
səsi olan,  mənim  ilk  laylam  çalınmış,  son  ağım 
oxunacaq  ləzgi dilində  və  təhsil aldığını,  sevdi­
yim.  respublikamızın  dövlət  dili  olan  Azərbay­
can  dilində.  Hər  iki  dili göz  bəbəyi  kimi  qoru­
duğumu bu kitab bir daha sübut edir.
Əziz oxucu! Вч kitab Azərbaycanın dilbər qıı- 
şəsi olan Qusarın tarixi keçmişi və bu günü haq­
qındadır.  Onun  səni  ruhlandıracağına  əminəm. 
Çünki  опч yazmaq xatirinə qələmə almamışam. 
Söhbət  açdığını  insanların  çoxu  indi  həyatda 
yoxdur.  Bu kitabı  onların unudulmaması.  izləri­
nin itməməsi üçün qələmə almışam.
Uzun  illər  dövlət  vəzifələrində  çalışıb,  əllə­
rində hər cür imkan olduğu halda rayonu,  kəndi 
üçiin  heç  bir  iş  görməyən  adamları  xatırlama­
mışam.  Вч kitab sənə elcanlı  insanlardan bilgi­
lər verir.  Ona görə də kitabı  bir cümləsini belə 
buraxmadan,  başdan-başa  oxumağı  səndən  tə-

10
Qusar,  qusarlılar
лабун  ава:  ктаб  хьсандиз,  са  ц!арни  тутуна 
к/ела.  Ик1 aeypmla,  Kiflap  ва  кц/арвияр мукьу- 
вай  чир жеда ваз. хайи Ва/пан патал хьсан хи- 
я л  рал  гьида  ада  вун.
И  ктаб арадиз  гьуни  завай  вахтни пйалаб- 
завай,  маса алакьунарни.  Хайи пйебиатдин иер- 
вилер авайвал кьат/ун патал  закай алышиист 
хьана.  И  иервилерии шикилар  ягъун патал  за­
кай фотограф хьуп герек тир.  Ж ува къелемдиз 
кьачузвай вакьиаяр мукъувай чир хьун патал зун 
К if/ара хуьрба-хуьр,  к1валба-к1вал  къекъвена.  Ви- 
шеразди  иисаирихь  галаз  суьгьбет  aeyna.
Ктаб пишамардайит са фикирди кьалабулух 
кутуна  захъ: яраб к1ват1алда  т/варар гьатиа- 
вачир  ксар  гьикьван  амат/а!  Ихыпии  ктабар 
кхьидайла винел акьудиз тахьай,  рик/елай ала- 
тай ксарни хьун мумкин я.  Амма им  татугай- 
валяй  кьамир,  к1елдайди!  Вучиз  лагьайт/а  им 
я  сифте  к(ш  туш.  яни  эхиримжи.
vəqqe edirəm.  Belə etsən.  Qusan  və  qusarlı/an 
daha yaxından tanıyacaqsan,  doğma  elinə daha 
çox bağlanacaqsan.
Bu  kitabı  ərsəyə  gətirm ək  təkcə  çoxlu  vaxt 
tələb etmirdi.  O.  həm  də məndən  tədqiqatçı  ol­
mağı  tələb  edirdi.  Döğma  təbiətin  gözəlliklə­
rini olduğu kimi dərk etməkdən ötrü alpinist ol­
dum.  Bu  gözəllikləri  əbədiləşdirməkdən  ötrii 
fo to q ra f  olmaq  lazım  gəldi.  Qəhrəmanlarımı 
yaxından tanımaqdan ötrü Qusarı kəndbəkənd, 
evbəev  gəzdim.  Yüzlərlə  insanla  görüşüb  söh­
bət etdim.
Kitabı  tamamlayanda düşüncələrim  məni ra­
hat buraxmadı: görəsən  nə  qədər  layiqli insan­
ların  adı  buraya  düşməyib?  Belə  kitablar yazı­
larkən  heç  də  bütün  elcanlı  insanları  iizə  çı­
xarmaq  mümkün  olmur.  Bəzən  unudulanlar  da 
olur.  Bunu qüsur kimi qəbul etmə,  oxucu! Çünki 
bu.  nə ilk addımdır,  nə də sonuncu.
C.Керимова
S.Kərimova
Kiflap,  Kif/арвияр
1



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   68


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə