kliNİk müŞAHİDƏLƏR



Yüklə 73.94 Kb.
PDF просмотр
tarix15.12.2016
ölçüsü73.94 Kb.

64

2015/2 (18)

KLİNİK MÜŞAHİDƏLƏR

UOT:   617.7-089:616.379-008.64

İbrahimov S.N., Hüseynov O.A., Haqverdiyev F.T., Balayeva R.N., Məhərrəmov E.M.

ŞƏKƏRLİ DİABETİ OLAN XƏSTƏLƏRDƏ OFTALMOLOJİ CƏRRAHİ 

ƏMƏLİYYATLAR ZAMANI ANESTEZİOLOJİ TƏMİNAT (KLİNİK HAL)

Akad. Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzi, Bakı şəh., Azərbaycan

Açar sözlər: anesteziya, şəkərli diabet

Beynəlxalq  Diabet  Federasiyasının  son  məlumatına  görə  şəkərli  diabetdən  (ŞD)  əziyyət  çəkən  insanların 

sayı  400  milyondur  [1].  Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  ŞD  xəstəliyinə  tutulmuş  şəxslərə  dövlət  qayğısı  haqqında” 

Azərbaycan Respublikasının Qanununun tətbiq edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2004-cü 

il 12 fevral tarixli, 32 nömrəli Fərmanına əsasən Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2005-ci il 7 iyun 

tarixli, 101 nömrəli qərarı ilə 2006-2010-cu illəri əhatə edən “ŞD üzrə Dövlət Proqramı” qəbul edilmişdir. 2003-

cü ilin dekabrında adıçəkilən qanun qəbul ediləndə ölkədə nəzarətdə olan ŞD xəstələrinin sayı 30 min nəfərdən 

bir az artıq idisə, 2013 ildə Dövlət Statistika Komitəsindən APA-ya verilən məlümatına görə müalicə-profilaktika 

müəssisələrində  qeydiyyatda  olan  ŞD  xəstələrinin  sayı  177  474    olmuşdur.  Bunu  nəzərə  alaraq,  2011-2015-ci 

illəri əhatə edən bu Dövlət Proqramında profilaktik tədbirlərə xüsusi yer verilmiş, əsas diqqət xəstələrə göstərilən 

tibbi  yardımın  daha  da  təkmilləşdirilməsinə  və  xəstəlik  nəticəsində  yaranan    fəsadların  qarşısının  alınmasına 

yönəlmişdir.

Yuxarıda  qeyd  edilənləri  nəzərə  alaraq  ŞD-in  fəsadlaşmalarından  biri  olan  oftalmoloji  ağırlaşmalar  zamanı 

cərrahi  əməliyyatlar  aparılarkən  predoperasion,  perioperasion  və  postoperasion  dövrdə  xəstələrin  ümumi 

vəziyyətlərinin  anestezioloq  tərəfindən  düzgün  qiymətləndirilməsinin  və  lazımı  tədbirlərin  aparılmasının  çox 

böyük əhəmiyyəti vardır [2].

Onu  da  diqqətə  çatdırmaq  lazımdır  ki,  bir  qrup  müəlliflər  praktik  cəhətdən  ŞD  xəstəliyi  üçün  cərrahi  və 

anestezioloji riskin olmamasını qeyd etsələr də [3], digərləri isə əksinə perioperasion və postoperasion dövrdə  

hiperqlikemiya, hiperlipidemiya və hiperfibrinogenemiya nəticəsində tromboemboliyadan, komadan ehtiyatlanaraq  

təxirəsalınmaz hallarda həyati göstərişlə qabaqlayıcı tədbirləri nəzərə alaraq, yerinə yetirilməsini tövsiyə edirlər 

[4].

Belə  xəstələrdə  əlavə  anestezioloji  risk  kimi  ortostatik  hipotoniya,  aritmiya,  arterial  hipertoniya  qeyd  edilir 



və  vegetativ  neyropatiya  nəticəsində  mədə  möhtəviyyatının  evakuasiyasının  çətinləşməsi  ilə  əlaqədar  olaraq 

premedikasiyada H

2

-blokatorlardan istifadəsi labüddir [2].



ŞD təsnifatına görə aşağıdakı qruplara bölünür: 1) I tip ŞD (β-hüceyrələrin destruksiyası və insulinin çatışmazlığı 

ilə  xarakterizə  edilir);  2)  II  tip  ŞD  (insulin  rezistentliyi  nəticəsində  baş  verən  insulinin  sekresiyasının  defekti 

ilə  xarakterizə  edilir);  3)  Başqa  səbəblərdən  –  məsələn,  β-hüceyrələrin  funksiyasının  genetik  defekti,  insulinin 

təsirinin genetik defekti, pankreasın ekzokrin funksiyasının pozulması ilə nəticələnən xəstəliklər (sistik fibroz), 

dərmanların və ya kimyəvi maddələrin təsiri ilə (QİÇS və ya orqan transplantasiyasından sonra aparılan müalicə) 

baş verən diabet; 4) Hestasion ŞD (HŞD) hamiləlik zamanı diaqnostika edilir [5].

ŞD periferik qan dövranının pozulması səbəbindən görmə orqanında diabetik retinopatiya, diabetik katarakta, 

ikincili  qlaukoma  kimi  fəsadlar  yarada  bilər.  Ümumdünya  Səhiyyə  Təşkilatının  məlumatına  görə  diabetik 

retinopatiya dünya əhalisində qeyd olunan korluğunun əsas səbəblərindən biridir. Bununla oftalmoloji klinikalara 

müraciət edən ŞD xəstələrin sayının  coxluğu izah olunur  [5, 6].

Frisch A. və başqalarının fikrincə, cərrahi əməliyyata məruz qalmış ŞD xəstələrində letallıq digərlərinə nisbətən 

50% daha çoxdur [7].

İlk öncə onu qeyd etmək lazımdır ki, predoperasion dövrdə cərrahi əməliyyat olunmuş xəstələrdə venoz qan 

plazmasında olan şəkərin miqdarı ilə yanaşı digər göstəricilər də (hemoqlobində şəkərin miqdarı (qlikolizəolunmuş 

hemoqlobin)  (HbA

1c

),  arterial  təzyiq  (A/T),  elektrokardioqramma  (EKQ),  diurez,  su-duz  müvazinəti  (SDM), 



qələvi-turşu müvazinəti (QTM), K

+

, Na



+

, kreatinin, koaquloqramma və s.) yoxlanılmalıdır [3, 8].

Mübahisə  doğuran  məqamlardan  biri  də,  xəstələrdə  cərrahi  əməliyyat  öncəsi  venoz  qan  plazmasında  şəkər 

göstəricisinin yol verilən ən yüksək həddidir. Məsələn,  Taxçidi X.P. və digər müəlliflər qeyd edirlər ki, xəstələrdə 

anesteziyaönü dövrdə bu göstərici 8 mmol/l olmalıdır [9]. Mışkin K.İ. başqaları və onu da qeyd edirlər ki, cərrahi 

əməliyyatdan  əvvəlki  dövrdə  əgər  xəstə  venoz  qanda  olan  şəkərin  miqdarını  qida  pəhrizi  hesabına  saxlaya 

bilirsə, 100-200 ml/saat hesabı ilə 5%-li qlükoza az miqdar xüsusi çədvələ əsasən insulinlə birlikdə venadaxilinə 

vurulmalıdır.  Bu  qrup  xəstələr  əvvəllər  per  oral  hipoqlikemik    dərman  maddələri  almışdırsa  əməliyyatdan  bir 



65

2015/2 (18)

KLİNİK MÜŞAHİDƏLƏR

neçə gün əvvəl insulinə keçmələri mütləqdir [10]. Bununla əlaqədar olaraq onu da qeyd etmək lazımdır ki, son 

illər Akademik Z.Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzində planlı və ya təxirəsalınmaz surətdə hazırlanan 

xəstələrin plazmasında şəkərin miqdarı 9 mmol/l qeyd edildikdə cərrahi əməliyyat ücün  müsbət rəy verilir [11].

Bir qrup müəlliflər perioperasion dövrdə risk yaradan əsas ağırlaşmalara aşağıdakıları aid edirlər: metabolik 

dekompensasiyanın  inkişafı  nəticəsində  dekompensasiya  olunmuş  ketoasidoz,  yara  və  sistem  infeksiyası, 

miokardın  infarktı,  ürək  çatışmazlığı,  tromboemboliya,  arterial  hipotoniya,  böyrək  çatışmazlığı,  mədənin  və 

bağırsaqların atoniyası, aspirasiya, ürək bulanma və qusma, sidik kisəsinin atoniyası, hemoftalm, hipoqlikemiya 

[6]. ŞD olan xəstələrə anestezioloqun qərar qəbul etməsi isə qeyd edilən faktorlardan asılıdır: ŞD tipi, əvvəllər 

aparılan müalicələr, kompensasiya dərəcəsi, yanaşı gedən xəstəliklər (ŞD ağırlaşmaları),  ağrısızlaşdırmanın növü 

(yerli  anesteziya  və  ya  ümumi  narkoz);  zamanına  görə  əməliyyatın  aparılması  şərti  (urgent  və  ya  planlı);  [3]. 

Mankovskiya B.N. və başqaları qeyd edirlər ki, təxirəsalınmaz hallarda ŞD olan xəstələrdə oftalmoloji cərrahi 

əməliyyatların  (orbitotomiya,  enukleasiya,  göz  qapaqlarının  və  konyunktivanın  yenitörəmələrinin  götürülməsi 

və plastikası, ekzenterasiya) aparılması American Association of

 Anaesthetists

 (ASA) şkalasi üzrə risk dərəcəsı 

daha yüksəkdir. ŞD olan bu qrup xəstələr üçün əks-göstəriş ketoasidotik və ya hiperosmolyar koma, ağır dərəcəli 

hipoqlikemiya olub, əməliyyatönü dövrdə ümumi vəziyyətlərinin stabilləşdirilməsi tələb edir. Bu müəlliflər onu da 

qeyd edirlər ki, perioperasion dövrdə qlikemiyanın optimal səviyyəsi 6-10 mmol/l olub, hətta 4-12 mmol/l qədər  

dəyişilə bilər [4]. 

Müəlliflərdən bir qrupu planlı cərrahi əməliyyatlar zamanı aşağıda qeyd olunan göstəricilərə əsaslanaraq, riskin 

müəyyən qədər az olmasını müşahidə etmişlər: (norma HbA

1c

 4,0–6,0%) 8-9% az; şəkərin plazmada miqdarının 



normal və ya normaya yaxın olması (normada 5,6-6,1 mmol/l); uzunmüddətli ŞD zamanı və bu xəstəliyin ağır 

formasında qlikemiya 8,8-10,0 mmol/l; sidikdə asetonun olmaması [3].

Hal-hazırki  dövrdə  çoxkomponentli  anesteziya  üsulları,  hipoqlikemiya  simptomlarının  təyin  edilməsinə 

çətinlik yaradıb, anesteziya zamanı oyanıqlıq, qıcolma və koma kimi ağırlaşmaların təzahürlərini müəyyən etməyə 

çətinlik yaradır. Ümumi anesteziya zamanı hipoqlikemiyaya cavab olaraq ürək qan-damarı tərəfindən katexolamin 

reaksiyası hipertoniya və taxikardiya şəklində özünü göstərir ki, bunu da ağrısızlaşdırmanın qeyri-adekvatlığı ilə 

differensasiya etmək çox çətin olur [2].

ŞD zamanı cərrahi əməliyyata məruz qalmış xəstələrdə istifadə olunan bir qrup anestezioloji dərman maddələri 

metabolik proseslərin pisləşməsinə gətirib çıxara bilər: inhalyasion anestetiklər; barbituratlar (heksenal, natrium 

tiopental);  ketamin  (ketalar,  kalipsol);  vazopressorlar  (mezaton)  və  simpatomimetiklər  (efedrin  hidroxlorid); 

plazmanı əvəzedici kolloidlər (poliqlukin, reopoliqlukin, Ringer-laktat) [3]. Lakin onu da qeyd etmək lazımdır ki, 

müasir dövrdə digər qrup müəlliflər Ringerin köçürülməsində heç bir təhlükə görmürlər [7]. Hal-hazırda klinik 

anesteziologiyada 6 inhalyasion anestetikdən (azot oksidi (N

2

O), ftorotan (halotan, narkotan, fluotan), izofluran 



(foran), enfluranı (etran), sevofluran (sevoran), desfluran (suprane)) istifadə edilir  və N

2

O istisna olmaqla, hər 



biri  plazmada  şəkərin  miqdarını  kəskin  şəkildə  yüksəldir.  [12].  Barbituratlar  hüceyrələrdə  insulinin  miqdarını 

artıraraq [13], ketamin mədəaltı vəzinin funksiyasını yüksəldib, eyni zamanda toxumaların insulinə olan tələbatını 

artırır [14]. Cərrahi müdaxilə zamanı vazopressorlardan və simpatomimetiklərdən istifadə edildikdə, ŞD zamanı 

yanaşı müşahidə olunan mikroangiopatiya daha da kəskinləşib, xəstənin vəziyyətnii bir qədər də ağırlaşır [12]. 

ŞD  xəstələrdə  cərrahi  əməliyyatlar  zamanı  istifadə  olunan  yerli  anesteziyaedici  dərman  maddələri  (lidokain, 

norapin və s.), N

2

O, narkotik analgetiklər (promedol, fentanil), droperidol, sedativ dərman maddələri (relanium, 



diazepam,  seduksen),  natrium  oksibutirat,  diprivan  (rekofol,  propofol,  profol)  və  orta  təsir  müddətli  qeyri-

depolyarizəedici miorelaksantlar (esmeron)  daha təhlükəsizdir. Infuzion terapiya zamanı isə jelatinoldan istifadə 

edilməsinə üstünlük verilir [3, 9, 15]. Ümumiyyətlə, uzunmüddət istifadə edilən anestezioloji dərman maddələri, 

hipoqlikemiyanı yaradan kontrinsulyar hormonları mobilizə edib, bu mexanizmi zəiflədir [2]. Bununla əlaqədar 

olaraq anesteziya zamanı insulin daha uzunmüddətli olub, onun cüzi artıq vurulması da hipoqlikemiyanın əmələ 

gəlməsinə səbəb olur.

ŞD olan xəstələrdə daha çox üstünlüyü qısa və orta müddətli az travmatık cərrahi əməliyyatlara verib, yerli 

anestetikdən,  lazım  olduqda  isə    neyroleptanesteziya  ilə  potensiallaşdırılaraq,  uzunmüddətli  travmatik  cərrahi 

əməliyyat  zamanı  xəstə  endotraxeal  boru  (EB)  və  ya  laringeal  maska  (LM)  ilə  intubasiya  olunmaqla,  onlarda 

yarımqapalı  konturlu  ağ  ciyər  süni  tənəffüs  aparatından  (AST)  istifadə  edilib,  orta  təsir  müddətinə  malik  olan 

qeyri-depolyarizəedici  miorelaksant  (esmeron)  və  çoxkomponentli  balanslaşdırılmış  (ÇKB)  (diprivan,  fentanil, 

N

2



O) anesteziya üsuluna üstünlük verilməlidir. Qeyd etmək lazımdır ki, ŞD olan xəstələrdə anestezioloqun əsas 

vəzifələrindən  biri  əməliyyatın  gedişatı  zamanı  plazmada  şəkəri  optimal  səviyyədə  saxlamaqdan  ibarət  olub, 

qlikemiyanın  göstəricilərini  individual  seçməlidir.  Cərrahi  əməliyyat  zamanı  xəstədə  hipoqlikemik  vəziyyətin 

olması  hiperqlikemik  vəziyyətdən  daha  qorxuludur. Adətən,  pəhrizlə  və  per  oral  şəkərsalıcı  dərman  maddələri 

istifadə edən pasiyentlər, cərrahi əməliyyatları daha yaxşı keçirdirlər [3].

Bakumova P.A. və başqaları. qeyd edirlər ki, 3 saatdan az olan cərrahi müdaxilələr zamanı ilk 4-6 saat ərzində 



66

2015/2 (18)

KLİNİK MÜŞAHİDƏLƏR

xəstələrə  postoperasion  dövrdə  qlikemiyanın  səviyyəsini  nəzərə  alaraq  qısa  təsirli  insulinləri  (QTİ)  (actrapid, 

xumulin,  insuman  rapid)  təyin  etmək  lazımdır  (məsələn:  plazmada  şəkər  11,1-13,9  mmol/l  olduqda  birdəfəlik 

insulinin miqdarı 4 vahid, 13,9-16,6 mmol/l olduqda isə 6 vahid olmalıdır). Sonrakı günlərdə insulinin miqdarı 

predoperasion  həcmdə  olub,  pəhriz  saxlanılmalıdır  və  xəstə  qida  qəbul  edə  bilmirsə  gündə  iki  dəfə  5%-200,0 

qlukoza+4-6 vahid QTİ v/d  vurulmalıdır [3].

Vasilyeva E.O. və başqaları qeyd edirlər: 1) ilk 3 gün ərzində hər 3-5 saatdan bir plazmada şəkərin səviyyəsi 

təyin  olunmalıdır;  2)  plazmada  şəkərin  miqdarı  müəyyən  edilərkən  sxem  üzrə  insulin  vurulmalıdır  (6  mmol/l 

qədər iynə vurulmur; 7-9 mmol/l - 2 vahid novorapid; 10-11 mmol/l – 4 vahid novorapid; 12-13 mmol/l – 6 vahid 

novorapid; 14 mmol/l və ondan yüksək olduqda 8 vahid novorapid); 3) xəstəyə v/d olaraq ilk birinci gündə saat 

13.00, 18.00, 24.00 və qalan 2 gündə saat 06.00, 18.00 aşağıdakı qatışıq köçürülməlidir: 5% - 400,0 qlukoza + insulin 

8 vahid + 4% -20,0 kalium xlorid; 4) hər gün keton cisimcikləri, K

+

, Na


+

, sidikdə şəkərin miqdarı səhər və axşam 

yoxlanlmalıdır; 5) sidikdə aseton olduqda izotonik məhlul köçürülüb, endokrinoloq xəbərdar edilməlidir [2]. Bir 

qrup müəlliflər onu da qeyd edirlər ki, xəstələrin regenerativ proseslərinin zəifləməsi ilə əlaqədar məqsədəuyğun 

olar ki, mikrosirkulyasiyanı stimulyasiyaedicilər və immunomodulyatorlar təyin olunsun.

1) Xəstə H.E. Xəstəlik tarixi:1450, 20.02.2015 ildə : OS orbitanın limfoması diaqnozu ilə Akademik Z.Əliyeva 

adına Milli Oftalmologiya Mərkəzində daxil olmuşdur. 16.02.2015 – qlukoza zərdabda 15,0 mmol/l, 23.02.2015 

-  7,5  mmol/l,  EKQ  Sinus  taxikardiyası.  Miokardın  diffuz  dəyişikliyi. Arxa  divarda  qan  dövranının  zəifləməsi. 

Xəstəyə OS – lateral orbitotomiya cərrahi əməliyyatı aparılmışdır. Əməliyyat zamanı  dəqiqəlik ürək vurğularının 

sayı 88, A/T 135/80 mm Hg, venoz qanda şəkərin miqdarı 7,1 mmol/l olmuşdur (Şəkil 1).

2) Xəstə X.Ş. Xəstəlik tarixi:1160, 20.02.2015 ildə ON – Proliferativ diabetik retinopatiya: OD  - hemotalm 

sonrakı  bulanması  diaqnozu  ilə  Akademik  Z.Əliyeva  adına  Milli  Oftalmologiya  Mərkəzində  daxil  olmuşdur. 

01.12.2014 – qlukoza zərdabda 17,2 mmol/l, HbA

1c

 9,5%, 11.02.2015 – qlükoza zərdabda 8,8 mmol/l, 23.02.2015 



-  7,5  mmol/l,  EKQ  Sinus  taxikardiyası.  Miokardın  diffuz  dəyişikliyi. Arxa  divarda  qan  dövranının  zəifləməsi. 

Xəstəyə 23.02.2015 tarixdə OD – Arxa vitrektomiya+qaz tamponadası cərrahi əməliyyatı aparılmışdır. Əməliyyat 

zamanı  dəqiqəlik ürək vurğularının sayı 88, A/T 135/80 mm Hg, venoz qanda şəkərin miqdarı 7,1 mmol/l olmuşdur.

Beləliklə, sonda o nəticəyə gəlmək olar ki, ŞD-ə məruz qalmış xəstələrin planlı oftalmoloji cərrahi əməliyyatları 

zamanın predoperasion, perioperasion və postoperasion dövrdə anestezioloji təminat, bu xəstəliyin tip I və ya II 

tip olmasından, kompensasiya və ya dekompensasiyada olmasından, seçilmiş anesteziya üsulundan  və s. asılıdır.

Karbohidrat mübadiləsinin pozulması nəticəsində xəstələrin cərrahi əməliyyatları zamanı adaptiv mexanizm 

kimi  simpatik  sinir  sisteminin  və  katabolik  (stressor)    hormonların  –  adrenalinin,  noradrenalinınin,  kortizolun, 

qlukaqonun, somatotropinin sekresiyasının artması, yuxarıda qeyd edilən dəyişikliklərin bir qədər də dərinləşməsinə 

Şək. 1. Xəstənin predoperasion (a) və postoperasion 

görünüşü (b),  törəmənin kompyutor tomoqrafik 

görünüşü (c)

a) 

b) 

c) 


67

2015/2 (18)

KLİNİK MÜŞAHİDƏLƏR

səbəb  olur.  Bu  stress  hormonlarının  təsiri  nəticəsində  periferik  toxumaların  insulinə  olan  həssaslığı  azalıb, 

qaraciyərdə qlukoneogenez və qlukogenolizi aktivləşdirərək, lipoliz və zülal katabolizmini stimulyasiya edir.

ŞD-li xəstələrdə planlı olaraq oftalmoloji cərrahi xəstələrdə planlı olaraq cərrahi əməliyyatönü  dövrdə venoz 

qanın plazmasında şəkərin miqdarı 8-9 mmol/l olduqda, 1-2 gün əvvəldən xəstəxanada nəzarət altında qalmalıdırlar.

İntraoperasion dövrdə bu qrup xəstələrin venoz qanında şəkərin miqdarı 6-10 mmol/l olub, neyroleptanesteziya 

ilə potensiallaşdırılmış yerli anesteziyadan istifadəsi tövsiyə edilir. Postoperasion dövrün ilk saatlarında isə venoz 

qanda  şəkərin  miqdarı  hər  4-6  saatdan  bir  ölçülərək  nəzarət  altında  saxlanılmalıdır  və  predoperasion  dövrün 

göstəricələrinə yaxın olmalıdır.

Lakin  böyük  həcmli  cərrahi  əməliyyatlar  (orbitotomiya,  enukleasiya,  göz  qapaqlarının  və  konyunktivanın 

yenitörəmələri  götürülməsi  və  plastikası,  ekzenterasiya)  zamanı    isə  ŞD  olan  xəstələrin  predoperasion  dövrdə 

aparılan  hazırlıq,  kiçik  həcmli    cərrahi  əməliyyatdan  fərqli  olaraq  bu  xəstələr  per  oral  hipoqlikemik  dərman 

maddələrindən istifadə etmişdilərsə,  əməliyyatdan bir neçə gün əvvəl insulinə keçmələri mütləqdir. Bu xəstələrə 

təxirəsalınmaz oftalmoloji cərrahi əməliyyatları aparılarkən intraoperasion dövrdə ketoasidotik və ya hiperosmolyar 

koma,  ağır  dərəcəli  hipoqlikemiyanın  qarşısını  almaq  üçün  uzunmüddətli  travmatik  cərrahi  əməliyyat  zamanı 

xəstə  endotraxeal  boru  və  ya  laringeal  maska  ilə  intubasiya  olunmaqla,  onlarda  yarımqapalı  konturlu  ağ  ciyər 

süni tənəffüs aparatından istifadə edilib, orta təsir müddətinə malik olan qeyri-depolyarizəedici miorelaksant və 

çoxkomponentli balanslaşdırılmış anesteziya üsuluna üstünlük verilməlidir. İntraoperasion dövrdə isə qlikemiyanın 

optimal  səviyyəsi  6-10  mmol/l  olub,  hətta  4-12  mmol/l  qədər    dəyişilə  bilər.  Postoperasion  dövrün  ilk  3  günü 

ərzində hər 3-5 saatdan bir plazmada şəkərin səviyyəsi təyin olunub, 7-9 mmol/l - 2 vahid novorapid; 10-11 mmol/l 

– 4 vahid novorapid; 12-13 mmol/l – 6 vahid novorapid; 14 mmol/l və ondan yüksək olduqda 8 vahid novorapid 

vurulmalıdır.

Sonda onu da qeyd etmək lazımdır ki, ŞD-i olan xəstələrin xəstəxanada olduğu müddət ərzində pəhriz saxlaması, 

onların xəstəlikləri barədə məlumatlandırılması vacibdir.

ƏDƏBİYYAT

1. 


Məmmədov C., Mirzəzadə V. ŞD (tip 2) xəstəliyinin diaqnostika və müalicəsi üzrə klinik protokol. Bakı: 

Tərəqqi MMC, 2009, 36 s.

2. 

Васильева  Е.О.,  Назаров  И.П.  Анестезия  и  интенсивная  терапия  при  патологии  эндокринной 



системы: методические рекомендации для ИПО. Красноярск: КрасГМУ, 2011, 42 с.

3. 


Бакумова  П.А.,  Левина  М.В.  Периоперационное  ведение  больных  сахарным  диабетом, 

Лекарственный вестник, 2012, т.6, №6(46), с.39-48.

4. 

Маньковский  Б.Н.,  Фомин  П.Д.  Сахарный  диабет  и  хирургические  вмешательства,  Здоров’я 



Украïни, 2013, №2(12) с.28-30.

5. 


Дедова И. И., Мельниченко Г. А. Эндокринология. Национальное руководство. Краткое издание, 

М.: ГЭОТАР-Медиа, 2013, c.253-321.

6. 

Дедовa И.И., Шестакова М.В. Маленьков Т.М. Сахарный диабет: ретинопатия, нефропатия, М: 



Медицина, 2001, 176 с.

7. 


Frisch  A.,  Chandra  P.,  Smiley  D.  et  al.  Prevalence  and  clinical  outcome  of  hyperglycemia  in  the 

perioperative period in noncardiac surgery // Diabetes Care, 2010, v.33(8), p.1783-1788.

8. 

Неймарк  М.И.,  Калинин  А.П.  Периоперационный  период  в  эндокринной  хирургии:  Рукво  для 



врачей. М.: Медицина, 2003, 336 с.

9. 


Тахчиди Х.П., Сачнова С.Н., Мясниковой В.В. и др. Анестезия в офтальмологии, М.: Медицинское 

информационное агентство, 2007, 552 с.

10.  Мышкин К.И., Дубошина Т.Б., Шубин А.Г. Сахарный диабет и анестезиология // Анестезиология 

и реаниматология, 1989, №1, c.54-60.

11. 

Qasımov  E.E.,  İbrahimov  S.N.,  Həsənov  E.E.  Oftalmologiyada  muasir  anesteziya  usulları:  tədris-



metodik vəsait. Bakı, 2010, 96 səh.

12.  Кубынин А. Н., Волчков В. А., Боровских Н. А. Ингаляционная анестезия: к вопросам истории и 

механизма действия, Вестник анестезиологии и реаниматологии 2010, т.7, №6, с.50-57.

13.  Недашковского Э.В. Освежающий курс лекций: Актуальные проблемы анестезиологии и реани-

матологии, Архангельск: Высшая школа, 2002, 340 с.

14.  Hirota K., Lambert D.G. Ketamine: new uses for an old drug? // Br. J. Anaesth., 2011, v.107, p.123-129.

15.  Короткоручка А.А. Диприван: современный внутривенный анестетик, Киев: Книга плюс, 2000, 

194 с.


68

2015/2 (18)

KLİNİK MÜŞAHİDƏLƏR

Ибрагимов С.Н., Гусейнов О.А., Ахвердиев Ф.Т., Балаева Р.Н., Магеррамов Э.М.

АНЕСТЕЗИОЛОГИЧИСКОЕ ОБЕСБЕЧЕНИЕ БОЛЬНЫХ С САХАРНЫМ 

ДИАБЕТОМ ПРИ ОФТАЛЬМОЛОГИЧЕСКИХ ХИРУРГИЧЕСКИХ 

ВМЕШАТЕЛЬСТВАХ (КЛИНИЧЕСКИЙ СЛУЧАЙ)

Национальный Центр Офтальмологии имени акад. Зарифы Алиевой, г.Баку

Ключевые слова: анестезия, сахарный диабет

РЕЗЮМЕ


 

Пациенты, страдающие сахарным диабетом при подготовке к офтальмологическим операциям, в случае 

определения глюкозы в венозной крови 8-9 ммоль/л, должны находиться под наблюдением в течение 1-2 

дней  до  операции.  Рекомендуется  применять  метод  нейролептанестезии  с  потенцированной  местной 

анестезией, если в периоперационном периоде уровень глюкозы в венозной крови составлял 6-10 ммоль/л. 

В постоперационном периоде уровень глюкозы в венозной крови должен  определяться каждые 4-6 часов 

и должен быть близок по значению к показателям  предоперационного периода.

Однако,  при  обширных  оперативных  вмешательствах  (орбитотомия,  энуклеация,  удаление 

новообразований  век  и  конъюнктивы,  эвисцерация,  экзентерация)  пациентам  с  сахарным  диабетом 

в  предоперационном  периоде,  в  отличии  от  пациентов,  подвергшихся  малым  и  кратковременным 

офтальмологическим хирургическим вмешательствам, назначение инсулина обязательно. Этим пациентам 

рекомендуется использовать быстродействующий, недеполяризующий миорелаксант, многокомпонентную 

сбалансированную  анестезию  с  управляемым  дыханием  с  целью  предупреждения  развития  в 

периоперационном периоде кетоацидотической или гиперосмолярной комы. В периоперационном периоде 

уровень гликемии может варьировать в приделах 6-10 ммоль/л или даже 4-12 ммоль/л. В постоперационном 

периоде в течение первых 3 дней каждые 3-5 часов надо измерять уровень глюкозы в крови и в случае 

повышения его до 7-9 ммоль/л – 2 ЕД новорапида, до 10-11 ммоль/л – 4 ЕД новорапида,  до 12-13 ммоль/л 

– 6 ЕД новорапида, до 14  ммоль/л и выше – 8 ЕД новорапида необходимо ввести пациенту.

Рекомендуется информировать и разъяснять пациентам с сахарным диабетом о характере их заболевания 

и необходимости соблюдать диету. 

Ibragimov S.N., Guseynov O.A., Hagverdiyev F.T., Balayeva R.N., Magerramov E.M.

ANESTHESIA FOR PATIENTS WITH DIABETES MELLITUS IN OPHTHALMIC 

SURGICAL INTERVENTION (CLINICAL CASE)

National Centre of Ophthalmology named after acad. Zarifa Aliyeva, Baku, Azerbaijan

Key words: anesthesia, diabetes mellitus

SUMMARY


In the preparation of patients with diabetes to ophthalmic surgery in the case of determination of glucose in 

venous blood of 8-9 mmol / l, should be kept under observation for 1-2 days before surgery. In the perioperative 

period in this group the level of glucose in venous blood was 6.10 mmol /l and the method of neuroleptanesthesia 

with potentiated local anesthesia is recomended. In the postoperative period the glucose level in the venous blood 

should be determined every 4-6 hours and should be close in meaning to the indicators in the preoperative period.

However,  in  the  major  surgeries  (orbitotomy,  enucleation,  removal  of  tumors  of  eyelids  and  conjunctiva, 

evisceration,  exenteration)  to  the  diabetic  patients  in  the  preoperative  period  compare  with  the  in  contrast  to 

patients  undergoing  small  and  short-term  ophthalmic  surgical  interventions  insulin  appointment  is  necessary. 

This group of patients is recommended to use a high-speed, non-depolarizing muscle relaxant, multicomponent 

balanced anesthesia with controlled breathing in order to prevent the development of perioperative ketoacidotic 



69

2015/2 (18)

KLİNİK MÜŞAHİDƏLƏR

hyperosmolar coma. In the postoperative period during first 3 days every 3-5 hours it is necessary to control the 

level of glucose in blood and in the case of increase up to 7-9 mmol/l – 2 units of novorapid, up to 10-11 mmol/l – 

4 units of novorapid, up 12-13 mmol/l – 6 units of novorapid, up to 14 mmol/l and higher – 8  units of novoropid  

must be introduced to the patient.

It should be noted that it is necessary to inform and explain to the with diabetes patient about the nature of their 

disease and the need to follow a diet.

Korrespondensiya üçün:

İbrahimov Samir Nadir oğlu, akad. Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzinin əməliyyat blokunun 

həkim-anestezioloqu

Hüseynov Oqtay Aydın oğlu, akad. Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzinin endokrinoloqu

Haqverdiyev Fərxan Tağı oğlu, akad. Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzinin əməliyyat blokunun 

anestezioloq-reanimatoloqu

Balayeva  Ruhəngiz  Niyazi  qızı,  akademik  Zərifə  Əliyeva  adına  Milli  Oftalmologiya  Mərkəzinin 

oftalmoonkologiya şöbəsinin kiçik elmi işçisi

Məhərrəmov Elçin Musa oğlu, akad. Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzinin əməliyyat blokunun 

anestezioloq-reanimatoloqu



Ünvan: AZ 1114, Bakı şəh., Cavadxan küç., 32/15

Tel.: (+99412) 569-09-07;

E-mail: 

administrator@eye.az

;  

www.eye.az

 


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə