M m ühaziRƏ ÜhaziRƏ patogen mikroorqanizmlə ƏR, R



Yüklə 196.46 Kb.
Pdf просмотр
tarix23.12.2016
ölçüsü196.46 Kb.

M

M

ÜHAZİRƏ 4. 

ÜHAZİRƏ 4. PATOGEN MİKROORQANİZML

PATOGEN MİKROORQANİZMLƏ

ƏR, 

R, 

QİDA XƏSTƏLİKLƏRİ VƏ ONLARIN 

QİDA XƏSTƏLİKLƏRİ VƏ ONLARIN 

MİKROBİOLOJİ ƏSASLARI

MİKROBİOLOJİ ƏSASLARI

İnsan

İnsan, 


, heyvan

heyvan v


ə bitkil


bitkilə

ərd


rdə

ə m


üxt


xtə

əlif


lif x

əst



stə

əlik


lik ə

əm



əllə

ə g


ətir


tirə

ən 


mikroorqanizml

mikroorqanizmlə

ərrə


ə

patogen


patogen v

ə ya



ya x

əst



stə

əlik


lik ttö

örrə


əd

ənl



nlə

ər 


adı


adı verilir

verilir. 

Patogen


Patogen mikroorqanizml

mikroorqanizmlə

ər t

r tə


əbi

biə


ətd

tdə


ə geni

geniş


ş yayılmı

yayılmış


şdır

dır ki


ki, 

, bu


bu da

da

onların



onların ttə

əkam


kamü

ül 


l prosesind

prosesində

ə bitki

bitki, 


, heyvan

heyvan v


ə insan


insan orqanizmin

orqanizminə

ə

uycunla


uycunlaş

şaraq


araq onların

onların hesabına

hesabına ya

yaş


şamaq

amaq qabiliyy

qabiliyyə

əti


ti qazanması

qazanması ililə 

ə 

ə

əlaq



laqə

ədardır


dardır..

Mikrobun


Mikrobun patogenliyi

patogenliyi onun

onun n



öv 



v ə

əlam


lamə

ətidir


tidir. 

. Bununla

Bununla yana

yanaş


şı, dig

ı, digə


ər 

n



övl


vlə

ərin


rin ayrı

ayrı--ayrı

ayrı ş

ştammları



tammları az

az v


ə ya


ya ç

çox 


ox patogen

patogen olur

olur. 

. Patogen



Patogen

mikrobun


mikrobun x

əst



stə

əlik


lik ttö

örrə


ətm

tmə


ə qabiliyy

qabiliyyə

ətinin

tinin d


ərrə


əc

əsin



sinə

ə virulentlik

virulentlik

deyilir


deyilir ki

ki, 


, bu

bu da


da ffə

ərdi


rdi ə

əlam


lamə

ətdir


tdir. 



Virulentlik



Virulentlik

amilin


amilinə

ə patogen

patogen mikrobun

mikrobun ə

əm



əllə



ə g

ətirdiyi



tirdiyi z

ülal



lal ttə

əbi


biə

ətli


tli

x



üsusi

susi birl

birləş

əşm


ə olan


olan aqressinl

aqressinlə

ər d

r də


ə daxildir

daxildir. 

. Bunlar

Bunlar orqanizmin

orqanizmin

m



üdafi

dafiə


ə qabiliyy

qabiliyyə

ətini

tini azaldırlar



azaldırlar.. Patogen

Patogen mikrobların

mikrobların ifraz

ifraz etdikl

etdiklə

əri


ri

toksinl


toksinlə

ər d


r də ə

ə əsas


sas virulentlik

virulentlik amill

amillə

ərin


rinə

ə daxildir

daxildir. 

. Mikroblar

Mikroblar

ekzo


ekzo v

ə



endotoksinl

endotoksinlə

ər 



ə



əm

əllə



ə g

ətirirl



tirirlə

ər. 


r. 

Ekzotoksinl

Ekzotoksinlə

ər 


z



ülal

lal ttə


əbi

biə


ətli

tli y


üks


ksə

ək 


z



əh

ərli



rli madd

maddə


əllə

ərrə


ə aiddirlər

aiddirlər. 

. Onlar

Onlar mikroorqanizml



mikroorqanizmlə

ər t


r tə

ərrə


əfind

fində


ən 

ə



ətraf

traf m


ühit


hitə

ə ya


yaş

şadıcı


adıcı d

övrd



vrdə

ə ifraz


ifraz olunurlar

olunurlar. 

. Ekzotoksinl

Ekzotoksinlə

ər y

r yü


üks

ksə


ək 

temperatura



temperatura nisb

nisbə


əttə

ən 


n az

az d


öz



üml

mlü


üd

ürlər



rlər..

Endotoksinlər

Endotoksinlər

əsasən qram

əsasən qram--mənfi mikroorqanizmlərdə olur. 

mənfi mikroorqanizmlərdə olur. 

Onlar termostabil olub, tez təsir etmələri və az zəhərliliyi ilə 

Onlar termostabil olub, tez təsir etmələri və az zəhərliliyi ilə 

səciyyələnirlər.

səciyyələnirlər.

Patogen mikroblardan başqa orqanizmin müxtəlif boşluqlarında 

Patogen mikroblardan başqa orqanizmin müxtəlif boşluqlarında 

(tənəffüs, həzm sistemi üzvləri, dəri örtüyü və s.) bir qrup 

(tənəffüs, həzm sistemi üzvləri, dəri örtüyü və s.) bir qrup 

mikroorqanizmlər də yaşayır ki, bunlara 

mikroorqanizmlər də yaşayır ki, bunlara 

şərti patogen mikroblar 

şərti patogen mikroblar 

deyilir. Orqanizmin normal fizioloji yaşayışı zamanı şərti 

deyilir. Orqanizmin normal fizioloji yaşayışı zamanı şərti 

patogen mikroblar xəstəlik törətməyərək saprotrof kimi 

patogen mikroblar xəstəlik törətməyərək saprotrof kimi 

yaşayırlar. Lakin müxtəlif təsirlərdən orqanizmin normal fizioloji 

yaşayırlar. Lakin müxtəlif təsirlərdən orqanizmin normal fizioloji 

funksiyaları pozulduqda, onlar patogenlik xassəsi qazanaraq 

funksiyaları pozulduqda, onlar patogenlik xassəsi qazanaraq 

xəstəlik


xəstəlik

törədirlər. 

törədirlər. 

İnfeksiya

İnfeksiya

latın sözü olub (infectio), yoluxdurma deməkdir. 

latın sözü olub (infectio), yoluxdurma deməkdir. 

Xəstəlik törədən mikrobun orqanizmə daxil olması nəticəsində 

Xəstəlik törədən mikrobun orqanizmə daxil olması nəticəsində 

orqanizmdə əmələ gələn bioloji dəyişikliklərin birliyinə infeksion 

orqanizmdə əmələ gələn bioloji dəyişikliklərin birliyinə infeksion 

proses deyilir. İnfeksion xəstəliklər xarici mühitin müəyyən 

proses deyilir. İnfeksion xəstəliklər xarici mühitin müəyyən 

şəraitində mikroorqanizmlərin insan və ya heyvanlar arasında 

şəraitində mikroorqanizmlərin insan və ya heyvanlar arasında 

qarşılıqlı əlaqə prosesidir. 

qarşılıqlı əlaqə prosesidir. 


Xəstəliyi bir növ mikrob törədirsə 

Xəstəliyi bir növ mikrob törədirsə 

sadə infeksiya, 

sadə infeksiya, 

iki və ya bir neçə 

iki və ya bir neçə 

növ mikrob törədirsə 

növ mikrob törədirsə 

qarışıq infeksiya 

qarışıq infeksiya 

baş verir. İnsan keçirmiş 

baş verir. İnsan keçirmiş 

olduğu yoluxucu xəstəliyə təkrar yoluxursa, 

olduğu yoluxucu xəstəliyə təkrar yoluxursa, 



reinfeksiya 

reinfeksiya 

adlanır. 

adlanır. 

Birinci infeksiya ləğv edilənə qədər eyni törədici ilə orqanizmin 

Birinci infeksiya ləğv edilənə qədər eyni törədici ilə orqanizmin 

yoluxmasına 

yoluxmasına 

superinfeksiya 

superinfeksiya 

deyilir. Yoluxmuş orqanizmin sağalma 

deyilir. Yoluxmuş orqanizmin sağalma 

dövründə prosesin yenidən şiddətlənməsinə 

dövründə prosesin yenidən şiddətlənməsinə 

residiv


residiv

adı verilir. Klinik 

adı verilir. Klinik 

əlamətləri aşkar nəzərə çarpmayan infeksiya 

əlamətləri aşkar nəzərə çarpmayan infeksiya 

simptomsuz infeksiya

simptomsuz infeksiya

adlanır. 

adlanır. 

İmmunitet

İmmunitet

((immunitos

immunitos -- h

ər 



r hansı

hansı ş


şeyd

eydə


ən 

n azad


azad olmaq

olmaq). 


). Orqanizmin

Orqanizmin

x



əst



stə

əliy


liyə

ə tutulmamaq

tutulmamaq qabiliyy

qabiliyyə

ətin

tinə


ə v

ə ya



ya orqanizmin

orqanizmin yoluxucu

yoluxucu

x



əst

stə


əliy

liyə


ə davamlılıcına

davamlılıcına

immunitet

immunitet

deyilir

deyilir..



İmmunitet

İmmunitet mikrobun

mikrobun v

ə ya



ya onun

onun h


əyat


yat ffə

əaliyy


aliyyə

əti


ti m

əhsullarına



hsullarına qar

qarş


şı 

ı 

orqanizmin



orqanizmin verdiyi

verdiyi m

ürrə


əkk

kkə


əb 

b kompleks

kompleks fizioloji

fizioloji m

üdafi


dafiə

ə reaksiyasıdır

reaksiyasıdır. 

Bu m



Bu mü

ürrə


əkk

kkə


əb 

b prosesin

prosesin orqanizmd

orqanizmdə

ə inki

inkiş


şafında

afında m


ərk


rkə

əzi


zi sinir

sinir sistemi

sistemi

ba

baş



şlıca

lıca rol


rol oynayır

oynayır. 

. İmmunitetl

İmmunitetlə ə

ə əlaq

laqə


ədar

dar olaraq

olaraq orqanizmd

orqanizmdə 

ə 

ə

əkscisiml



kscisimlə

ər 


((antitell

antitellə

ər) 


r) 

ə

əm



əllə


ə g

əlir



lir. 

. Mikrobun

Mikrobun toksinin

toksininə

ə qar

qarş


şı 

ı qeyri


qeyri--

h



əssaslıqda

ssaslıqda immunitetd

immunitetdə

ən 


n ba

baş


şqa

qa, 


, onun

onun qeyri

qeyri--spesifik

spesifik amill

amillə

əri


ri d

də 


ə 

b



öy

ük 



k rol

rol oynayır.Orqanizmin

oynayır.Orqanizmin davamlılığında

davamlılığında iiş

ştirak

tirak ed


edə

ən 


n qeyri

qeyri--


spesifik

spesifik amill

amillə

ərin


rin c

əmin



minə

ə

rezistentlik



rezistentlik

deyilir


deyilir..

İmmunitetin

İmmunitetin n



övl

vlə

əri

ri--

m



ən

nşə


şəyin

yinə


ə g

örrə



ə anadang

anadangə


əlm

lmə


ə v

ə h



əyatda


yatda

qazanılma

qazanılma olur

olur..


Anadang

Anadangə


əlm

lmə


ə, t

, tə


əbii

bii v


ə ya


ya irsi

irsi immunitet

immunitet



orqanizmin

orqanizmin genetik

genetik x

üsusiyy



susiyyə

əti


ti ililə ə

ə əlaq


laqə

ədardır


dardır. 

. Bel


Belə

ə immunitet

immunitet

zamanı


zamanı yalnız

yalnız bir

bir n



öv



ə aid 


aid olan

olan canlılar

canlılar ba

baş


şqa

qa canlıların

canlıların

x



əst

stə


əlikl

liklə


ərin

rinə


ə tutulmur

tutulmur. 

.  İnsan

İnsan ö


öz h

z hə


əyatı

yatı boyu

boyu m



üxt



xtə

əlif


lif yollarla

yollarla


immunitet

immunitet qazana

qazana bilir

bilir, 


, lakin

lakin bel

belə

ə immunitet



immunitet n

əsl



slə

ən 


n ke

keç


çmir

mir. 


. Bel

Belə


ə

qazanılan

qazanılan immunitet

immunitet, t

, tə

əbii


bii immunitetin

immunitetin ə

əksin

ksinə


ə olaraq

olaraq doculduqdan

doculduqdan

sonra


sonra h

əyatda



yatda qazanılır

qazanılır ki

ki, 

, bu


bu da

da iki


iki yolla

yolla meydana

meydana ç

çıxır


ıxır: 

ttə



əbii

bii


qazanılma

qazanılma

v



ə



s

üni



ni qazanılma

qazanılma

ilə

ilə o, m


o, müə

üəyy


yyə

ən 


n bir

bir x


əst


stə

əliyi


liyi

ke

keç



çirdikd

irdikdə


ən 

n sonra


sonra yaranan

yaranan immunitet

immunitet

ttə


əbii

bii qazanılmı

qazanılmış

ş immunitet

immunitet

adlanır


adlanır. K

. Ke


çiril


irilə

ən x


n xə

əst


stə

əlikd


likdə

ən 


n sonra

sonra ə


əld

ldə


ə edil

edilə


ən 

n immunitet

immunitet ttə

əbii


bii

qazanılan

qazanılan immunitetdir

immunitetdir. 

S



üni

ni qazanılan

qazanılan immunitet

immunitet

insan

insan m


üdaxil


daxilə

əsi


si

ililə


ə, y

, yə


əni

ni orqanizm

orqanizmə

ə m


üxt


xtə

əlif


lif peyv

peyvə


əndl

ndlə


ər 

r etm


etmə

ə yolu


yolu ililə

ə d


də ə

ə əld


ldə

ə edil


edilə

ə

bilir



bilir. 

. Bunun


Bunun da

da iki


iki n

öv



ü vardır


vardır: 

ffə



əal v

al və


ə qeyri

qeyri--ffə

əal

al



Peyv


Peyvə

əndl


ndlə

əm



ə

(a

(aş



şılama

ılama) 


) vasit

vasitə


əsil

silə


ə –

– ö


öld

ldü


ürrü

ülm


lmüş

üş v


ə ya


ya diri

diri vaksinl

vaksinlə ə

ə əld


ldə

ə edil


edilə

ən 


immunitet

immunitetə

ə

ffə



əal 

al immunitet

immunitet

adı


adı verilir

verilir.. Qeyri

Qeyri--ffə

əal 


al immunitetd

immunitetdə

ə is

isə


ə

immun


immun madd

maddə


əllə

ər 


r orqanizm

orqanizmə

ə hazır

hazır şə


şəkild

kildə


ə z

ərdabla



rdabla birlikd

birlikdə


ə daxil

daxil


edilir

edilir.  

.  Orqanizm

Orqanizmə

ə vaksinl

vaksinlə


ərin

rin parenterial

parenterial yolla

yolla yeridilm

yeridilmə

əsi


si

ffə


əal 

al 


immuni

immuni--zasiya

zasiya



, serumların



serumların yeridilm

yeridilmə

əsi

si is


isə

ə

qeyri



qeyri--ffə

əal 


al 

immunizasiya

immunizasiya


QİDA XƏSTƏLİKLƏRİ 

QİDA XƏSTƏLİKLƏRİ 

Qidadan zəhərlənmə müxtəlif səbəblərdən ola bilər. 

Zəhərlənməni təbiətcə zəhərli olan qidalar (bəzi növ balıq, 

göbələklər, meyvə və s.) və yaxud qidaya düşən zəhərli 

maddələr (mis, sink, qurğuşun, arsen və s.) törədə bilər. 

Zəhərlənmə həmçinin qidanın xüsusi növ mikroblarla və 

yaxud onların zəhərləri ilə yoluxması nəticəsində baş 

verir. Statistika göstərir ki, qidadan zəhərlənmələr başlıca 

olaraq mikrob təbiətli zəhərlənmələr hesabına olur. Onlar 

mikrobla yoluxmuş qidanı qəbul etdikdən sonra kəskin 

keçməsi və tez baş verməsi (15 dəqiqədən tutmuş 24 

saata qədər) ilə səciyyələnir. Bu zaman qarında ağrılar, 

ürəkbulanma, qusma olur, bundan sonra ishal, ümumi 

zəiflik baş verir, ürək-damar sisteminin fəaliyyəti zəifləyir 

və hər bir zəhərlənmə üçün xarakter olan başqa əlamətlər 

olur.


Qidadan baş verən zəhərlənmələri törədən səbəblərdən 

asılı olaraq belə hallar iki, əsas qrupa bölünür –



mikrob 

və qeyri-mikrob təbiətli.

Birinci qrup zəhərlənmələr 

daha tez-tez baş verib, bütün zəhərlənmələrin 80-90%-ni 

təşkil edir.



Mikrob

mənşəli qida zəhərlənmələri də qida 



intoksikasiyasına (toksikozlara) və toksikoinfeksiyaya

bölünür.


Qida intoksikasiyası 

(toksikozlar) qidada yalnız mikrob 

toksinləri olduqda baş verir, toksin əmələ gətirən canlı 

mikroorqanizmlər isə olmaya da bilər. Toksikoz 

törədiciləri 



ekzotoksinlər

hazırlayırlar.



Qida toksikoinfeksiyalar

qidada yalnız canlı toksigen 

mikrobların çoxlu miqdarda olduğu zaman baş verir. 

Toksikoinfeksiyaların törədiciləri endotoksinlər hazırlayır.



Qida intoksikasiyası (toksikozlar)

Qida intoksikasiyası bakterial və göbələk mənşəli ola bilər. 



Bakterial intoksikasiya

. Bakterial intoksikasiyalardan ən çox 

əhəmiyyətli 

olanı botulizm və stafilokokk intoksikasiyalardır

.

Botulizm


dedikdə son dərəcə ağır qida zəhərlənmələri başa 

düşülür. Bu xəstəlik insanlarda qidanı qəbul etdikdə orada 



Cl.botulinum bakteriyalarının toksiki olduqda baş verir.

Cl.botulinum təbiətdə – torpaqda, su hövzəsində, balığın 

bağırsaqlarında (xüsusilə nərə balıqda) və istiqanlı heyvanlarda 

geniş yayılmışdır. Onlara meyvə və tərəvəzlərdə rast gəlinir. 

Botulinus bakteriyaları qida məhsullarına bu və ya digər yollarla 

düşərək onlar üçün əlverişli olan şəraitdə çoxalır və toksin ifraz 

edir.


Cl.botulinum hərəkətli, spor əmələgətirən çöplərdir. Sporları ən 

çox hüceyrənin qurtaracağında yerləşir.



Bunlar mütləq anaerobdurlar. Onun inkişafı üçün optimal 

temperatur 30-37°C-dir. 4-5°C temperaturdan aşağı adətən inkişaf 

etmir. Proteolitik xassəyə malikdir, turşu və qaz əmələ gətirməklə 

bəzi karbohidrogenləri qıcqırdır. Bu mikroorqanizmlər soyuğa 

davamlıdır, lakin mühitin turşuluğuna çox həssasdır, mühitdə pH 

4,3-4,2 olduqda inkişaf etmir. Cl. botulinum optimal temperaturda 

(30°C) NaCl 5-8% qatılığına dözür. NaCl 10% qatılığında isə 

çoxalmanı və toksin əmələgətirməni dayandırır.

Vegetativ hüceyrələri 80°C-də 30 dəqiqədə tələf olur. Sporları 

istiliyə çox davamlıdır. Onlar 100°C-də 3-6 saat müddətində 

qızdırmaya, 105°C-də 1-2 saat, 120°C-də 5-25 dəqiqədə davam 

gətirir. Ona görə botulinusa yoluxmuş məhsullar kifayət qədər isti 

emal olunmadıqda sporları həyat fəaliyyətini saxlaya bilər, 

anaerob şəraitdə isə (məsələn, məhsulun, konservin dərin 

qatlarında) bakteriyanın inkişafına və toksin əmələ gəlməsinə 

imkan yaradır. Dondurulmuş qida məhsullarında sporları uzun 

müddət (aylarla) cücərmək qabiliyyətini saxlayır.


Botulizm ekzotoksinləri bütün məlum olan mikrob və kimyəvi 

zəhərlərdən çox güclüdür. Məsələn, onun fəallığı kimyəvi zəhər 

olan sinil turşusu zəhərindən 10 milyard dəfə çoxdur. Toksiki çox 

davamlı olub, mədə şirəsinin tərkibində olan xlorid turşusunun 

təsirindən qida məhsulunu 70-80°C-də uzun müddət (1 saata 

qədər) qızdırdıqda və hətta 10-15 dəqiqə müddətində qaynatdıqda 

belə parçalanmır.

Toksin əmələ gəlməsi üçün ən yaxşı temperatur 30-37°C, 10-12°C-

də toksin əmələgəlmə xeyli zəifləyir, 4-5°C-də isə dayanır.

Qida ilə insanın bağırsağına düşdükdə toksin Qana daxil olub, 

ürək-damar və mərkəzi sinir sistemini zəiflədir. Adətən inkubasiya 

dövrü 12-dən 24 saata qədər davam edir, lakin çox az və çox uzun 

müddətdə də ola bilər. Xəstəliyin əsas əlamətləri: görmənin, nitqin 

pozulması, əzələnin iflic olmasıdır. Botulizmdən ölüm halları 

yüksəkdir. Müalicə üçün effektiv vasitə antitoksik zərdabın tətbiq 

(serum) edilməsidir.



Zəhərlənməyə səbəb olan məhsullar müxtəlif ola bilər. Buna 

əsasən turşuluğu aşağı olan bitki konservləri, zəif duzlanmış ət və 

balıqlar, hisə verilmiş məhsullar. Qida məhsullarında toksinlərin 

toplanması anaerob şəraitlə əlaqədar ayrı-ayrı yerlərdə də ola 

bilər. Bu da bir qrup adamlardan bir-iki adam zəhərlənməsində 

müşahidə edilir.

Konserv sənayesində sterilizasiya rejiminə və sanitar tələblərinə 

riayət etdikdə, balığın emalı və saxlanmasında lazımi texniki və 

sanitar tədbirlər həyata keçirildikdə bu xəstəlik çox az hallarda 

müşahidə edilir.

Evdə hazırlanan (meyvə, tərəvəz, göbələk) konservlərdən istifadə 

etdikdə, həmçinin qaxac balıq məhsullarının evdə hisə verilməsi və 

duzlanmasının botulizm hadisələri müşahidə edilir. Şübhəsiz, 

bunun səbəbi məhsulun təmiz yuyulmaması, konservanın kifayət 

qədər termik emal olunmaması və saxlanmaması, xüsusilə yüksək 

turşuluğun olmaması (pH 4,6 yuxarı), lazımi termik recimə əməl 

olunmamasıdır.


Stafilokokk qida intoksikasiyaları bakterial təbiətli 

zəhərlənmələr şəraitində birinci yerlərdən birini tutur. 

Zəhərlənmənin yaranmasında (başlıca rolu) qızılı stafilokoklar 

başlıca rol oynayır (Staphylococcus aurous).

Qızılı stafilokokk qida məhsullarında inkişaf edərək xüsusi 

ekzotoksin-enterotoksin (bağırsaq zəhəri) ifraz edir. insanlar 

enterotoksinə yüksək həssaslığa malikdir. Eyni qidalanmadan 

istifadə edənlər arasında stafilokokklarla xəstələnənlərin faizi, 

başqa zəhərlən-mələrə görə əhəmiyyətli dərəcədə çoxdur və 90-

100%-ə çatır.

Qızılı stafilokokklara havada, heyvanların dərisində rast gəlinir. 

İnsanda onun əsas yaşadığı yer burun-udlaq seliyi və dəridir. 

Enterotoksinlə bərabər onlar digər toksinlər də hazırlayır və 

insanda müxtəlif xəstəliklər (angena, iltihab prosesləri, dəridə irinli 

xəstəliyi) əmələ gətirir, qanın eritrositlərini həll edir, qan 

plazmasını koaqulyasiya etmə qabiliyyətinə malikdir.



Qızılı stafilokokklar üzüm salxımı formasında qram-müsbət 

kokklardır. O, fakultətiv anaerob olub, karbohidratlar və zülalla 

zəngin olan maddələrdə yaxşı inkişaf edir. qurudulmaya, xörək 

duzuna onun 8-15%-li qatılığına davamlıdır. Çoxalması və toksin

əmələ gətirməsi üçün optimal temperatur 30-37°C-dir. Bu 

temperaturda qida məhsullarında (kaşada – sıyıqda, kartof

püresində, ət qiyməsində) 4-8 saatda intoksikasiya əmələ gətirərək 

çoxlu miqdarda neterotoksin toplanır. Stafilokokklar otaq

temperaturunda da (18-20°C) intensiv inkişaf edir və toksin əmələ

gətirir. Süddə, sıyıqda, salatda toksinin toplanması 15-22°C 

temperaturda 6-10 saatdan sonra müşahidə edilir. Stafilakokkların 

çoxalması və toksin əmələ gəlməsi 5-6°C kəskin azalır, 4°C isə

dayanır. Dondurulmuş məhsullarda stafilokokklar uzun müddət 

həyat fəaliyyətini saxlayır. O, 70°C qızdırmaya bir saat dözür, 80°C 

temperaturda isə 20-40 dəqiqə müddətində ölür. Turş mühit 

reaksiyası stafilokokklar üçün əlverişsizdir. Müşahidə pH 4,5-5,0 

aşağıda onun inkişafı dayanır.


Enterotoksin istiliyə davamlıdır, 30 dəqiqə müddətində qayna-

dıldıqda parçalanmır; tam parçalanması üçün 2 saata qədər 

qaynatmaq, yaxud 120°C temperaturda 30 dəqiqə müddətində

qızdırmaq lazımdır. Stafilokokk qida zəhərlənmələri müxtəlif 

məhsulları qəbul etdikdə baş verir. Onlar tez-tez südlü və ətli 

məhsullarda meydana çıxır. Qənnadı, balıq və ət kulinar 

məmulatlarından istifadə etdikdə də zəhərlənmə hadisələrinə rast 

gəlinir. Çox zaman yeyinti məhsullarına stafilokokklar işçilərin 

(aşpazlar, qənnadı müəssisələrinin işçiləri, sağıcılar) əllərindəki və

bədənin açıq yerlərindəki irinli-iltihab proseslərindən, yaxud burun-

udlaqlarında kataral hallar olan, məsələn, angina ilə xəstə

adamlardan keçə bilər. Müəyyən edilmişdir ki, yuxarı tənəffüs 

yollarının katarı dövründə xəstə asqırdıqda və öskürdükdə də

yeyinti məhsullarına və ətrafdakı əşyaların üzərinə külli miqdarda 

stafilokokk düşür. Çox vaxt stafilokokk intoksikasiyaları süd, süd 

məhsulları (kəsmik, pendir, dondurma), kremli qənnadı məmulatları

ət və balıq məmulatları, bişmiş kolbasa, yağda hazırlanmış balıq 

konservləri və s. yedikdə baş verir. 



Stafilokokk mənşəli zəhərlənmələrin qarşısını almaq

üçün yeyinti məhsullarının hərəkətinin bütün 

mərhələlərində təmizliyə riayət etmək lazımdır. Aparılan

tədqiqatlar göstərir ki, iaşə obyektlərində sanitariya

şəraiti nə qədər yüksək olarsa, stafilokokklar orada bir o 

qədər az olar. Yeyinti məhsullarının və hazır xörəklərin

aşağı temperaturada saxlanmasının böyük əhəmiyyəti

vardır. Əllərində və bədəninin açıq yerlərində irinli

xəstəliklər olan şəxslər, habelə anginalı xəstələr xörək 

bişirməklə əlaqədar işlərə buraxılmamalıdır. Kremlə

işləyən şəxslərdə irinli xəstəliklər olub olmamasını hər 

gün yoxlamaq lazımdır. Burun-udlaqlarında kəskin 

kataral hallar olan şəxslər işdə ağızlarına və burunlarına

tənzif bağlamalı, yaxud müvəqqəti olaraq xörək 

bişirməklə əlaqədar olmayan başqa işə keçirilməlidirlər.


Mikotoksikozlar

– toksik maddələr əmələ gətirən göbələklərlə

xəstələnmiş dənli bitki məmulatı yeyilməsindən baş verir. 

Mikotoksikozlara aşağıdakılar aiddir: erqotizm, alimentar-toksik

allergiya, fuzarioz.

Erqotizm.

Bu xəstəlik qaraca və ya Claviceps purpurca

göbələyinin mitseliləri düşmüş buğda və undan bişirilmiş çörək 

məmulatları yedikdə baş verir. Bu göbələk adətən çovdara, az

hallarda buğdaya, arpaya və vələmirə düşür. Qaracanın toksik

təsirinə səbəb ondakı bir sıra istiyədavamlı alkaloidlərdir. Adətən 

xəstəlik yarımkəskin xarakterdə olur.

Get-gedə artan zəiflik hallarından sonra xəstəlik sinir formasında

(qıcolmalar), qanqrenoz və ya qarışıq formada gedir. Əkin

materialının yaxşı təmizlənməsi xəstəliyə qarşı aparılan mühüm 

profilaktik tədbirdir. Unda qaraca 0,05%-dən çox olmamalıdır.

Alimentar-toksik allergiya. Bu xəstəlik (köhnə adı «septik

angenadır») müharibə dövründə və ya quraqlıq dövründə yemək 

çatışmaması ilə əlaqədar olaraq baş verirdi. 


Xəstəlik tarlada qar altında qışlayan və ya gec yığılan çovdar, 

darı, buğda, arpanın və onun məhsullarını yedikdə baş verir. 

Törədicisi soyuğa davamlı Fusarium sportricfiella göbələyidir. 

Göbələyin inkişafı üçün optimal temperatur 18-27°C, amma 0°C 

aşağı (-2-3°C-də) temperaturda da inkişaf etmək və toksin

hazırlamaq qabiliyyətinə malikdir. Toksin yüksək davamlılığa 

malikdir, hətta dəni uzun müddət (bir il) saxladıqda belə öz 

toksikliyini azaltmır. Yoluxan dənin unundan bişirilmiş çörəkdə, 

hazırlanan sıyıqda toksin parçalanmır. Bu xəstəlik zamanı

qanyaradan üzvlər xəstələnir və sonra aleygiya baş verir. Qanı

yoxladıqda get-gedə artan qanazlığı nəticəsində 1 mm

3

-də



leykositlərin sayı 2.000, eritrositlər 2.000.000-a, hemoqlabin 30-

20%-ə düşür. Xəstəliyin bu mərhələsinə leykopeniya deyilir.

Bunun ardınca anginoz mərhələ başlayır, bu zaman angina, 

yüksək temperatur baş verir. Vaxtında tədbir görülməsə xəstəlik

ölümlə nəticələnir. Xəstəliyin profilaktikasında məhsulun vaxtında

və itkisiz yığılmasının, tarlada qışlamış bitkilərin dənindən istifadə

etməyə icazə verilmir.


Fuzarioz – «xəstə» çörəklə zəhərlənmədir. Bu xəstəlik

Fusarium graminearum göbələyi düşmüş taxıldan

bişirilən çörəkdən keçmişdir. 

Fuzariozun əlamətləri qan dövranının pozulması və

qanaxma ilə müşahidə olunur. 

Fuzariozun klinik mənzərəsində qastroenterit (mədə və

nazik bağırsaqların selikli qişasının iltihabı) və

sərxoşluğa oxşayan mərkəzi sinir sisteminin

xəstələnməsi əlamətləri durur. Fuzariozla ən təsirli

mübarizə vasitəsi əkinlərə göbələk düşməsinin qarşısını

alan aqrotexniki tədbirlərdir.



Qida toksikoinfeksiyaları

Toksikoinfeksiya tipli qida zəhərlənmələri canlı 

toksigen mikrobların çoxlu miqdarda olduğu qida 

məhsullarından istifadə edərkən baş verir.

İnsanın mədə-bağırsaq yolunda zəhərlənmə 

törədicilərinin kütləvi ölməsi ilə baş verir ki, bunun 

nəticəsində onlardan çoxlu miqdarda 

endotoksinlər ayrılıb zəhərlənməyə səbəb olur.

Qida toksikoinfeksiyaları qısa inkubasiya dövrü ilə 

(adətən bir neçə saat) kəskin mədə-bağırsaq 

xəstəlikləri əmələ gətirir.


Çox vaxt toksikoinfeksiyalara səbəb

salmonella 

(Salmonella) 

düşmüş qidanın yeyilməsidir. Bunların 1300 çox nümayəndəsi 

vardır. Bunlardan qida ilə zəhərlənmələri ən çox S.tuphimurium

(əzələ tifi çöpləri), bir qədər S.enteritidis az törədir.

Bunlar qısa, hərəkətli, qram-müsbət çöplər olub, spor əmələ 

gətirmir, fakultativ anaerobdur. Qlükoza, maltoza və manniti 

qıcqırdıb turşu və qaz əmələ gətirir; laktozanı və maltozanı 

parçalamır. Onların optimal temperaturu 37°C-ə yaxındır, lakin 

otaq temperaturunda da (18-20°C) yaxşı inkişaf edir. temperatur 

4-5°C aşağı onların inkişafı müşahidə olunmur. Onlar 60°C 

qızdırmaya 1 saat, 75°C qədər isə 5-10 dəqiqə davam gətirir. 

Qida məhsullarının (xüsusilə ətlə) isti emalına salmonella 

dözümlüdür. Ətin tam zərərsiz olması onun qalınlığı 6 sm və çəkisi 

500 qram olan hissəsinin 100°C 3 saat bişirdikdən sonra mümkün 

olur.

Onlar aşağı temperaturu yüngül keçirir, temperatur -10°C-dən -



20°C olduqda bir neçə ay müddətində məhv olmur.

Xörək duzunun mühitdə 6-8% miqdarının olması bu bakteriyaların 

əksəriyyətinin çoxalmasını ləngidir, 10-12%-də isə onu dayandırır. 

Lakin salmonella xörək duzunun yüksək miqdarında da uzun 

müddət (aylarla) həyat fəaliyyətini saxlayır.

Turş mühit (pH 5,0 aşağı) bu bakteriyaların inkişafı üçün 

əlverişsizdir. Salmonellalar ultrabənövşəyi radiasiyaya və qamma-

şüalanmaya kifayət qədər həssasdır.

Onlar ekzotoksin əmələ gətirmirlər. İnsan və heyvan orqanizminə 

xəstəlik törətmə təsiri isə yüksək toksikliyi ilə səciyyələnən 

endotoksinlə əlaqədardır.

Zəhərlənmə əlaməti, özünü yoluxmuş qidanı qəbul etdikdən az 

sonra (6-36 saatdan sonra) büruzə verir. Xəstəliyin kəskinliyi və 

müddəti müxtəlifdir. Salmonella heyvanlarda, xüsusilə iribuynuzlu 

mal-qarada, suda üzən ev quşlarında və gəmiricilərdə yayılmışdır.

Ət və ət məhsulları digərlərilə nisbətən daha tez-tez zəhərlənməyə 

səbəb olurlar. Ona görə də əvvəllər salmonellaları ətlə zəhərlənmə 

adlandırırdılar.


Ətin yoluxması heyvanın diri vaxtında və onu kəsdikdən 

sonra da baş verə bilər. Xəstə heyvanlarda və basil 

daşıyanlarda diri zamanı bakteriyaların bağırsaqdan 

toxuma və orqanlara keçməsi mümkündür. Bununla 

əlaqədar, xüsusilə məcburi kəsilən heyvanların əti daha 

təhlükəlidir. Sağlam inəklərin əti kəsilmə, daşınma və 

saxlanma zamanı yoluxa bilər. Ətin qiyməsi xüsusi diqqət 

tələb edir. Əti xırdaladıqda, qiyməli kütlənin böyük səthi 

onların ətraf mühitdəki mikroorqanizmlərlə yoluxmasına 

səbəb olur. bundan başqa, ətin xırdalanması 

mikroorqanizmlərin intensiv çoxalması üçün əlverişli 

şərait yaradır. Ona görə də ticarət və ictimai iaşə 

müəssisələrində qiyməli ətin və qiyməli məmulatların 

hazırlanması və satılması zamanı sanitar-gigiyenik 

tələblərə ciddi riayət etmək lazımdır.


Salmonella ilə çox vaxt toyuq ətində, həmçinin qaz və ördək 

yumurtasında da ola bilər. Bu yumurtalar satışa yaramır, onlardan 

dondurma, kremlər, mayonez, kulinar məmulatlarının 

hazırlanması qadağandır. Belə yumurtalardan yüksək istilik emalı 

keçən çörək bişirmədə və qənnadı müəssisələrində xəmirdən 

xırda dənəvər (tək-tək) məmulatların hazırlanmasında istifadə 

olunur.

Salmonelloza digər məhsullar da: süd, salat, vineqred (doğranmış 



kələm, kartof, çuğundur, yumurta və s. hazırlanan soyuq xörək), 

balıq məhsulları səbəb ola bilər. 

Salmonellanın qida məhsullarında çoxalması onların orqanoleptik 

xassələrinin çox dəyişməsinə səbəb olmur; məhsulun xarici 

görünüşü, dadı və iyi adətən dəyişmir. Törədiciləri yalnız 

mikrobioloji analizlərlə müəyyən etmək olar.



Şərti-patogen bakteriyaların törətdikləri qida toksiko-

infeksiyaları. İnsanların normal fizioloji həyat şəraitində 

bağırsaqda, dəridə və tənəffüs yollarında olan mikroorqanizmlər 

xəstəlik törətmirlər. Lakin insan orqanizminin zəiflədiyi müəyyən 

şəraitdə xəstəliklər yaradırlar ki, buna da şərti patogen deyilir. 

Bəzi şərti-patogen bakteriyalar endotoksinlər hazırlayır. Qida 

məhsullarında belə bakteriyaların çox olması zəhərlənməyə səbəb 

ola bilir. Yoluxmuş qida məhsulları orqanoleptik göstəricilərinə 

görə yaxşılardan fərqlənmədiyinə görə sanitar qaydalarına ciddi 

riayət etmək lazımdır. Şərti-patogen bakteriyalar tərəfindən 

törədilən zəhərlənmələr salmonella toksikoinfeksiyalarında olduğu 

kimi keçir. Onların ən çox baş verməsi kulinar emaldan sonrakı 

hazır qida məhsullarını (salat, vineqred, başayaq, ət və balıq 

məmulatları) istifadə etdikdə olur. 

Qida toksikoinfeksiyası törədən şərti-patogen bakteriyalardan ən 

çox əhəmiyyət kəsb edəni bağırsaq çöpləri, protey, perfringes, 

enterokokklar və basila seriusdur.



Bağırsaq çöpləri. Escherchia coli insanın yoğun bağırsağında 

daimi yaşayan normal mikroflorası hesab edilir. Yaşadığı bu 

təbii mühitdə bağırsaq çöpləri mühüm rol oynayır. Onlar 

insanlara lazım olan vitaminlər (B

1

, K qrupu və s.), həm də bəzi 



bağırsaq infeksiyalarının (qanlı ishal, qarın yatalağı) 

törədicilərinə antibiotik təsir göstərən maddələr (kolisinlər) 

sintez edirlər.

E.coli-nin

bəzi tipləri müəyyən şəraitdə patogenlik xüsusiyyətinə 

malik olur. Orqanizmin müdafiə funksiyası zəiflədikdə onlar 

bağırsaqdan digər orqanlara keçərək müxtəlif iltihab prosesləri 

əmələ gətirir. (peritonit, sitit və s.). Bu şərti-patogen variantla 

yanaşı E.coli insanlarda (xüsusilə uşaqlarda) kəskin bağırsaq 

xəstəlikləri (qastroenterit, kolienterit), həmçinin qida 

toksikoinfeksiyası əmələ gətirir. Qida məhsullarının yoluxma 

mənbəyi xəstə insanlar və istiqanlı heyvanlar hesab edilir. 

Bağırsaq çöpləri qidaya ayaqyolundan sonra yuyulmamış 

əldən, xam məhsullarla, xüsusilə tərəvəzlə işlədikdən sonra 

düşə bilər. 


E.coli

Enterobacteriaceae bakteriya fəsiləsinə aiddir. Bu hərəkətli, 

qram-müsbət, spor əmələ gətirməyən fakultətiv anaerob çöplərdir. 

Forma və ölçüsü şəraitdən asılı olaraq xeyli dəyişir. E.coli qlükozanı

qıcqırtdıqda turşu və qaz əmələ gətirir. İnkişafı üçün optimal 

temperatur 37°C, ancaq onlar 40-45°C-də və otaq temperaturunda 

da yaxşı inkişaf edir. Bağırsaq çöpləri 60°C qızdırıldıqda 15-20 

dəqiqə müddətində, 75°C-də 4-5 dəqiqədən sonra tələf olur. inkişaf

üçün minimal temperatur 5-10°C hesab edilir.

Protey 


Enterobacteriaceac fəsiləsinin Proteus cinsi bakteriyasıdır. 

Onlar təbiətdə: torpaqda, suda, qida məhsullarında geniş yayılmışdı

İnsanın bağırsağında da rast gəlinir. Protey şərti – patogen 

mikroorqanizmlərə aid edilir, lakin bəzi nümayəndələri patogen 

xüsusiyyətinə (iltihab prosesləri iştirak edir) malik olur və

enterotoksinlər hazırlayır. Proteyin fəal çoxaldığı qida məhsulları

toksikoinfeksiya tipli zəhərlənməyə səbəb ola bilər. Ən çox isə ət və

balıq məhsulları, həmçinin salat, vineqredlər səbəb olur.



Perfringens

Bacillaceae bakteriya fəsiləsinin Clostridium cinsinə

aiddir. Clostridium perfringens altı tipi (A, B, C, E, F) məlumdur və

onlardan hər biri insan və heyvanlarda xəstəlik törədir. Qida

toksikoinfeksiyanın əmələ gəlməsində A tipi əsas rol oynayır. 

Cl.perfringens A tipi insan və heyvan bağırsağı mikroflorasının 

normal nümayəndəsi hesab edilir. O, təbiətdə (torpaqda, suda) 

geniş yayılmışdır. Ticarət sistemindəki qida məhsulları

nümunələrində aparılan tədqiqatlar göstərir ki, tədqiq olunan

nümunələrinin orta hesabla 30-40%-də Cl.perfringens-in A tipi 

üstünlük təşkil edir. Bu zaman heyvan mənşəli qida məhsulları, 

xüsusilə ət və ət məhsulları daha çox faiz təşkil edir.

Bitki mənşəli məhsullarda isə perfringens yarma və unda tez-tez

rast gəlir. Məhsullardan ayrılan «Cl.perfringens» ştammların 

əksəriyyəti toksigensiz və zəif toksigenli olmuşdur.

Perfringens iri, hərəkətsiz, qram-müsbət, spor əmələ gətirməyən, 

anaerob bakteriyalardır. Onların inkişafı üçün optimal temperatur

37-43°C, lakin onlar 46-48°C-də yaxşı inkişaf edirlər. Xörək 

duzunun 7-8% miqdarı onların inkişafını xeyli ləngidir. 



Turş mühitdə (pH 4,0 aşağı) onlar inkişaf etmirlər. Sporları 30-60 

dəqiqəyə qaynatmağa dözür. Adi kulinar emalda sporları həyat

qabiliyyətini saxlaya bilər. Zəhərlənməyə ən çox ətdən olan kulinar

məmulatları qəbul etməklə əlaqədar olur. lakin balıq və tərəvəz 

xörəkləri də olar. Profilaktik tədbirlərdən biri kulinar emaldan sonra

hazır xörəklərin tez istifadə olunmasıdır. Hazır xörəklərin

soyudulması tez olmalı və onlar soyudulmuş vəziyyətdə

saxlanmalıdır. Uzun vaxtda soyudulma perfringensin çoxalmasına

səbəb olur.

Enterokokklar, yaxud fekal streptokokklar

İnsan və istiqanlı

heyvanların bağırsaqlarının normal mikroflorasının tərkibinə daxildir

Onlar bağırsaq infeksiyası törədicilərinə qarşı antoqonist xassəyə

malikdir. Onlar da həmçinin torpaqda, suda, bitkilərdə tapılır. Qida

toksikoinfeksiyasının əsas törədicisi Streptococcus faccalis hesab

edilir. Kokklar cüt-cüt, az halda qısa zəncir kimi düzülür. Fekal

streptokokklar salmonella və bağırsaq çöplərinə nisbətən bir çox 

fiziki-kimyəvi amillərə (qurumaya, yüksək temperatura, 

soyudulmağa, turş reaksiya mühitinə) daha davamlıdır.



St. faecalis

– fakultətiv anaerob olub, mühitdə NaCl 6,5% 

miqdarında inkişaf edir, onun inkişafının temperatur həddi 10-dan 

45°C qədərdir. O, 60-65°C qızdırılmaya 30 dəqiqə müddətində

dözür, 80-85°C isə ölür. Zəhərlənməni müxtəlif məhsullar törədə

bilər. Son illər bir çox tədqiqatçı enterokokklardan qida

məhsullarının və suyun sanitar vəziyyətini səciyyələndirməklə

istifadə etməyin mümkünlüyünü göstərirlər.



B.cereus – iri, qram-müsbət, spor əmələ gətirən aerob

bakteriyalardır. Onların inkişafı üçün optimal temperatur 30-32°C, 

minimal 5-10°C-dir. Bu bakteriyalar NaCl qatılığının 10-15%-də və 

şəkərin qatılığının 30-60%-nə qədər inkişaf edə bilər. Onlar

məhlulda pH-4,0 aşağı olduqda inkişaf etmirlər. Sporları yüksək 

istiliyə davamlılıq qabiliyyətinə malikdir və məhsulda adi isti kulinar

olmaqla yanaşı, hətta konservanın sterilizasiyası zamanı da qala

bilər.  Zəhərlənməyə səbəb müxtəlif heyvan və bitki mənşəli 

məhsullar səbəb ola bilər. Hazır məhsullar ilə zəhərlənməyə qarşı 

əsas profilaktik tədbir orada qalan sporlarının inkişafını və sonra

isə vegetativ hüceyrələrin çoxalmasının qarşısını almaqdır


İsti emaldan çıxmış məhsulların saxlanması zərurəti olduqda, 

onları 10°C-dən aşağı temperaturda tez soyutmalı və soyuqda

saxlamaq lazımdır.

Qeyri-mikrob təbiətli qida zəhərlənmələri

Bu qrup zəhərlənmələr mikrob mənşəli zəhərlənmələr kimi tez-tez

baş verməsə də, çox vaxt ağır keçir və ölümlə nəticələnə bilər.

Belə zəhərlənmələrə aşağıdakılar aiddir:

1. 

Təbiətcə zəhərli yeyinti məhsullarının: göbələklərin, bəzi yabanı



bitkilərin yeyilməsindən baş verən zəhərlənmələr.

2. 


Bəzən, yaxud qismən toksik xassələr qazanan yeyinti

məhsullarının: kartof salanini ilə, «sərxoşlaşdırıcı» bal, çəyirdəkli

meyvələrin ləpəsi və s. baş verən zəhərlənmələr.

3. 


Toksik maddələr əmələ gətirən göbələkcik xəstəlikləri düşmüş

yeyinti məhsullarından baş verən zəhərlənmələr (mikotoksikozlar).

a) Zəhərli göbələklərlə zəhərlənmələr.


Həm sayca, həm də xəstəliklərin ağır keçməsinə görə, qidadan

baş verən zəhərlənmələr içərisində zəhərli göbələklərlə

xəstələnmə halları çox böyük yer tutur.

Solğun əzvay göbələkdən ağır zəhərlənmələr baş verir. 

Həmçinin milçəköldürən göbələklərdən, qırmızıbaş və başqa

növlər, xoruz göbələyi, yalançı kötük göbələyi və s. zəhərlidirlər.

Göbələklərlə xəstələndikdə adətən kəskin qastroentrit halları

baş verir, sonra isə bu və ya başqa göbələk növü üçün xarakter

zəhərlənmə əlamətləri meydana çıxır. Məsələn, solğun əzvay



göbələklə xəstələndikdə vəbaya bənzər ishal, milçəköldürənlə

zəhərləndikdə vegetativ və mərkəzi sinir sisteminin

xəstələnməsi əlamətləri, tərkibində helvel turşusu olan xoruz

göbələyi ilə zəhərləndikdə sarılıq və hemoqlobinuriyə baş

verir.


Bitkilərlə baş verən zəhərlənmələr. Çox vaxt bu cür 

zəhərlənmələr şəhər kənarına gəzməyə çıxmış uşaqlarda zəhərli

bitkilərin şirin köklərini, yarpaqlarını və giləmeyvələrini yedikdə və

bəzən də böyüklər zəhərli bitkiləri səhvən cəfəriyə, turşəngə və

başqa otlara oxşadıb istifadə etdikdə baş verir. Bu cür zəhərli

bitkilərin bir çox növləri vardır (zəhərli su baldırğanı, badyan, qara

bat-bat, xanımotunun giləmeyvələri, at şüyüdü). Buna görə də 

tanış olmayan yabanı giləmeyvələrin, bitkilərin və kökümsovların, 

hətta dadına baxmaq belə olmaz. Çoxlu miqdarda (100-200 q) acı

badam, ərik, şaftalı və albalı çəyirdək yeməyindən baş verən 

zəhərlənmələr də olmuşdur. Bu 

çəyirdəkli meyvələrin ləpəsində

amiqdalin

adlı qlükozid vardır, o həzm yolunda parçalandıqda



sianid turşusu

əmələ gətirir. 



Ağ lobyada fazin

adlı toksik maddə vardır; lobyanı bişirdikdə

adətən bu maddə parçalanır. Lobya unundan bişirilmiş yeməkdən, 

məsələn, lavaşdan zəhərlənmələr olmuşdur. Lobya unu üyütmək 

və satışa buraxmaq qadağan edilmişdir.


Kartofu düzgün saxlamadıqda cücərir və rəngi yaşıla çalır. Bu cür 

kartofun dadı acı olur və boğazı göynədir. Belə kartofun 

yumrusunda və xüsusən cücərtisində salonin adlı zəhərli maddə

olur.


Arı balı

ilə zəhərlənmələr halları müşahidə edilmişdir. Arılar bəzi 

rayonlarda bitən zəhərli bitkilərdən (xanıməli, radodendron) şirə

topladıqda, bala toksik xassələr keçə bilir. Bu cür baldan cəmi 2-3 

qaşıq yeyib ağır dərəcədə zəhərlənmələr olmuşdur. Təsiredici 

maddə neyrotron zəhərdir.

Heyvan mənşəli yeyinti məhsulları

ilə zəhərlənmələrdə 



maranka,

ilan balıq

yeyilməsində baş verən zəhərlənmələr aiddir; bu 

balıqların dərisindəki vəzilərin ifraz etdiyi selik zəhərlidir.

Alaq otları ilə

zəhərlənmələrə zəhərli alaq otlarının toxumları

düşmüş dənli bitkilərdən hazırlanmış məmulatı yedikdə baş verir. 

Zəhərli alaq otlarına əkin qərənfili, acı yonca, salaq meyvəli 

helitron, ağ baş trixodesma, kəkrə

aiddir.


Yeyinti məhsullarına qatışmış zəhərli qatışıqlardan baş verən 

zəhərlənmələr.

Zəhərli maddələr çox olduğu kimi onların qidanı çirkləndirmə şəraiti

də çox müxtəlifdir. Buna görə də burada daha tez baş verən 

zəhərlənmələr təsvir olunur. 

Hər şeydən əvvəl, sanitariya tələblərini ödəməyən, tərkibində

qurğuşun, sink, mis olan materiallardan qayırılmış qabda saxlanan

yaxud əvvəllər zəhərli maddələr saxlanmış qaba və ya torbaya

toxunmuş qida çirklənə bilər.

Kənd təsərrüfatı zərərvericilərini tələf etmək üçün işlədilən zəhərli

kimyəvi maddələrlə, məsələn, əkinləri qranozonla və ya arsenli

birləşmələrlə dərmanladıqda, zəhərlənmiş dəndən alınan 

məmulatdan baş verən kəskin zəhərlənmələr olmuşdur. Gəmiriciləri

və ya tarakanları tələf etmək üçün hazırlanmış arsenli aldadıcı

yemlərin səhvən maya kimi una qatılmasından, nitrit və ya

bromidlərin xörək duzu əvəzinə verilməsindən, etil spirti əvəzinə

metil spirtinin içilməsi nəticəsində zəhərlənmələr də olmuşdur.



Каталог: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı


Поделитесь с Вашими друзьями:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə