Mag str d ssertas yasi



Yüklə 0.63 Mb.
PDF просмотр
səhifə1/7
tarix12.05.2017
ölçüsü0.63 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7

АЗЯРБАЙЖАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ 

АЗЯРБАЙЖАН ДЮВЛЯТ ИГТИСАД УНИВЕРСИТЕТИ 

 

«МАЭИСТРATURA МЯРКЯЗИ»  



 

 

Xalıqova Tahirə Şirxan qızı 

 

МЮВЗУ: «QEYR-SƏLIS MƏNTIQDƏN ISTIFADƏ ETMƏKLƏ 



ƏSSISƏNIN MALIYYƏ FƏALIYYƏTININ TƏHLILI» 

 

MAG STR D SSERTAS YASI 

 

 

Истигамятин шифри вя ады: 



ИИМ 020000 

Mühəndis iqtisadiyyatı və 

idarəetmə 

Ихтисасын шифри вя ады: 

ИИМ 02000

qtisadi fəaliyyətin riyazi 

və informasiya təminatı 

 

 



Елми рящбяр 

akad. Abbasov Ə.M. 

         Маэистр програмынын рящбяри 

prof.Quliyev R.A. 

 

КАФЕДРА МЦДИРИ: 



 

           akad.ABBASOV Ə.M. 

 

 



 

БАКЫ - 2015

 

 


 

2

 



MÜNDƏR CAT 

 

REFERAT  ......................................................................................................  3-5 



G R Ş 

..................................................................................................... 



FƏS L 1. 

NEYROKOMPÜTERLƏR VƏ QEYR -SƏL S 

MƏNT Q N ƏSAS XÜSUS YYƏTLƏ................................ 

 

7-38 



1.1.  Neyron texnologiyası və neyrokompüterlərin maliyyə fəaliyyətinin 

təhlilində rolu........................................................................................... 

 

7-24 



1.2.  Qeyri-səlis məntiqdə süni intellekt.........................................................  25-38 

 

 

 



FƏS I 2. 

ƏSS SƏN N MAL YYƏ FƏAL YYƏT N N 

TƏHL L NƏ TƏS R EDƏN AM LLƏR................................ 

 

39-63 



2.1.  Müəssisənin maliyyə fəaliyyətinin həllinə təsir edən texniki və  

proqram təminatı.................................................................................... 

 

39-52 



2.2. 

qtisadi fəaliyyətdə qeyri-səlis məntiqdən istifadədə süni intellekt 

proqramı.................................................................................................. 

 

53-63 



 

 

 



FƏS I 3. 

QEYR -SƏL S MƏNT Q N MÜƏSS SƏN N MAL YYƏ 

FƏAL YYƏT NDƏ TƏTB Q XÜSUS YYƏTLƏ.............. 

 

64-79 



3.1.  Qeyri-səlis məntiqdən istifadə etməklə müəssisənin maliyyə 

fəaliyyətinin təhlilinin əsas xüsusiyyətləri............................................. 

 

64-69 



3.2.  Qeyri-səlis məntiqdən istifadə etməklə müəssisənin maliyyə 

fəaliyyətinin təhlilinin inkişaf perspektivləri....................................... 

 

70-79 



 

 

 



NƏT CƏ VƏ TƏKL FLƏR  ..........................................................................  80-83 

Ə

DƏB YYAT S YAHISI 

..........................................................................  84-85 

 

 


 

3

 

РЕФЕРАТ 

 

Мювзунун  актуаллыьы:  Qloballaşma  əsrində  informasiya  və  kommunikasiya 



texnologiyaları,  mütərəqqi  yenilikləri  özündə  ehtiva  edən  çoxşaxəli  innovasiya 

sistemləri  hər  bir  dövlətin  ümumi  inkişaf  səviyyəsindən  və  potensialından  xəbər 

verən, sosial-iqtisadi,  mədəni-intellektual yüksəlişi təmin edən vacib meyarlardan 

birinə çevrilmişdir.  qtisadi tərəqqi, demokratikləşmə və insan hüquqlarının etibarlı 

təminatı  baxımından  özünün  yüksək  inkişaf  mərhələsinə  çatmış  dövlətlərin  bu 

nailiyyətləri eyni zamanda informasiya iqtisadiyyatına əsaslanan mütərəqqi biliklər 

nəticəsində  əldə  etdiyi  danılmaz  həqiqətdir.  Təcrübə  göstərir  ki,  iqtisadi  inkişaf 

strategiyasını  elmi-texniki  əsaslar  üzərində  qurmaqla  innovasiya  inkişafını  dövlət 

quruculuğu  prosesinin  mühüm  təminatı  sayan,  hər  zaman  proqressiv  ənənələrə 

istinad  edən  dövlətlər  milli  tərəqqiyə  nail  olur,  dünya  arenasında  özünəlayiq  yer 

tuturlar. 

 

Müasir  dövrdə  hər  bir  xalqın,  dövlətin  gələcək  taleyini  təkcə  onun  malik 



olduğu zəngin təbii sərvətlər deyil, həm də elmi-mədəni və intellektual imkanları, 

bütün  bunların  da  fövqündə  dayanan  insan  kapitalı  müəyyənləşdirir.  Funksional 

imkanları  elm  və  təhsilin  ictimai  həyatın  ən  müxtəlif  sahələrində  tətbiqi  yolu  ilə 

gerçəkləşdirilən bu əvəzsiz kapital hazırkı  mərhələdə fərd və ictimai toplumların, 

geniş mənada, xalqların gələcək inkişafının, yaşayış səviyyəsinin, habelə qazandığı 

nailiyyətlərin  rəhni  kimi  çıxış  edir.  Müstəqil  Azərbaycan  dövləti  də  qloballaşan 

dünyanın  bərabərhüquqlu  subyekti  kimi,  öz  inkişafını,  sadəcə,  təbii  sərvətlərin 

gətirdiyi  dividendlərə  bağlamır  və  mövcud  resurslarını  sırf  insan  faktorunun 

prioritetə  çevrilməsi  yönümündə  qurur.  Bu  baxımdan  da  hər  bir  ölkə  öz  iqtisadi 

fəaliyyətini lazımi səviyyədə qurmaq məqsədilə, ölkədə iqtisadi inkişafın davamlı 

və dayanıqlı olması baxımından, habelə ölkənin ixrac potensialının artırılması üçün 

müəssisələrin  fəaliyyətinin  yüksək  səviyyədə  təşkili  məqsədilə  müvafiq  tədbirlər 

həyata  keçirməlidir.  Müəssisələrin  fəaliyyətinin  səmərəli  təşkilində  onların 


 

4

maliyyə  vəziyyətlərinn  qiymətləndirilməsi  mühüm  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Hər  bir 



müəssisə öz gəlirliyini artırmaq, dünya bazarında rəqabətqabiliyyətliliyini qorumaq 

məqsədilə  maliyyə  vəziyyətini  qiymətləndirməli  və  alınan  nəticələrə  uyğun 

müvafiq işlər həyata keçirməlidir.

 

Тядгигатын мягсяди: Тядгигатын ясас мягсяди qeyri-səlis məntiqin nəzəri 



ə

saslarının araşdırılması, müəssisələrin maliyyə fəaliyyətinin təhlilinə təsir edən 

amillərin  müəyyənləşdirilməsi  və  maliyyə  fəaliyyətinin  təhlilində  qeyri-səlis 

məntiqin istifadə imkanlarının öyrənilməsindən ibarətdir.  

Тядгигатын  предмети:  Тядгигатын  предмети  кими  qeyri-səlis  məntiqdən 

istifadə etməklə müəssisələrin maliyyə fəaliyyətinin təhlili чыхыш едир. 

Тядгигатын  нязяри  ясасларыны  игтисад  елми  классикляринин,  мцасир  Гярб 

игтисадчыларынын ясярляри иля йанашы мцасир дюврдя рус вя Азярбайжан игтисадчы 

алимляринин тядгигатлары, щямчинин тядгигатчынын фярди йанашмасы тяшкил едир. 

Диссертасийанын  йазылмасында  игтисади  нязяриййя,  informasiya  iqtisadiyyatı, 

innovasiya 

iqtisadiyyatı, 

informasiya 

cəmiyyəti, 

informasiya 

və 


kommunikasiya  texnologiyaları,  biliklərə  əsaslanan  iqtisadiyyat  вя  диэяр 

елмлярин мцддяаларындан эениш истифадя едилмишдир.  

Тядгигатын методолоъи базасыны игтисад елминин ясасландыьы елми тядгигат 

методларынын эениш спектри вя проблемин тядгигиндя елми абстраксийа, тарихи 

вя  мянтиги  ялагя,  индуксийа,  дедуксийа,  анализ  вя  синтез  методларындан 

истифадя  едилмякля  фактлар  йыьылыб-цмумиляшдирилмиш,  онлар  арасында 

ганунауйьун  вя  тясадцфи  ялагяляр  мцяййянляшдирилмиш  характерик  яламятляр 

ашкара чыхарылмыш, щямчинин мцасир инкишаф хцсусиййятлярини вя тямайцллярини 

изащ едян бир чох харижи юлкя алимляринин елми мцлащизяряли вя нятижяляри тяшкил 

едир. 


Елми  йенилик:  Маэистр  диссертасийасынын  елми  йенилийи  qeyri-səlis 

məntiqdən  istifadə  imkanları,  müəssisələrin  maliyyə  fəaliyyətinin  təhlili, 

müəssisələrin maliyyə fəaliyyətinin təhlilində istifadə olunan imkanların tədqiqi 


 

5

və  müəssisələrin  maliyyə  fəaliyyətində  qeyri-səlis  məntiqdən  istifadə  edilməsi 



барясиндя тяклиф вя тювсийялярин щазырланмасындан ибарятдир. 

Нязяри  вя  тяжрцби  ящямиййяти  апарылан  тядгигатын  ясас  нятижя  вя  елми 

мцддяларындан  тяклифляр  вя  тювсийялярдян,  qeyri-səlis  məntiqdən  istifadə 

edilməsi  və  müəssisələrin  maliyyə  fəaliyyətində  istifadənin  perspekivləri  və 

problemlərinin 

юйрянилмясиндя 

лазыми 

модернляширмянин 



щяйата 

кечирилмясидир.  

Информасийа  мянбяйи  мцхтялиф  бейнялхалг  тяшкилатларын  дюврц  няшрляри, 

Азярбайжан  Республикасы  Дювлят  Статистика  Комитясинин,  Мяркязи  Банкын, 

Rabitə  və  nformasiya  Texnologiyaları  Nazirliyinin,  Игтисадиyyat  və  Sənaye 

Назирлийининин мялуматларындан ибарятдир. 

Ишин  структуру  вя  щяжми.  Апарылмыш  тядгигат  иши  эириш,  цч  фясил,  нятижя  вя 

тяклифлярдян  ибарятдир.  Эиришдя  ишин  актуаллыьы,  тядгигатын  истигамятляри 

эюстярилир вя тядгиг едиляжяк проблемляр мцяййянляшдирилир.  

Magistr  dissertasiya  işinin  birinci  fəslində  neyron  texnologiyası  və 

neyrokompüterlərin maliyyə fəaliyyətinin təhlilində rolu və qeyri-səlis məntiqdə 

süni intellekt geniş şəkildə tədqiq edilmişdir.  

Magistr dissertasiya işinin ikinci fəslində müəssisənin maliyyə fəaliyyətinin 

həllinə təsir edən texniki və proqram təminatı və iqtisadi fəaliyyətdə qeyri-səlis 

məntiqdən istifadədə süni intellekt proqramı araşdırılmışdır.  

Dissertasiya  işinin  üçüncü  fəslində  isə  qeyri-səlis  məntiqdən  istifadə 

etməklə  müəssisənin  maliyyə  fəaliyyətinin  təhlilinin  əsas  xüsusiyyətləri  və 

inkişaf  problemləri,  habelə  qeyri-səlis  məntiqdən  istifadə  etməklə  müəssisənin 

maliyyə fəaliyyətinin təhlilinin inkişaf perspektivləri öyrənilmişdir.  

 

 



 

 


 

6

 



ЭИРИШ 

 

Biz  informasiya  axınlarının  günü  –  gündən  yüksək  templə  artdığı  bir 



cəmiyyətdə  yaşayırıq.  Bu  informasiya  axınlarının  öhdəsindən  insanlar  yalnız 

informasiya  texnologiyalarından  istifadə  etməklə  gələ  bilirlər.  Son    zamanlar  

informasiya  texnologiyalarının  sürətli  inkişafı  göstərir  ki, hesablama  texnikası  

elmi  –  tədqiqat    işlərinin    aparılmasında,    idarəetmə    proseslərində    və    insan  

fəaliyyətinin  digər  sahələrində  tətbiqi  qərarların   qəbul  edilməsi  məsələlərinin  

həlli  zamanı asan,  daha  tez  və  düzgün  nəticələrin  əldə olunmasında çox böyük 

rol oynaya bilər. 

Bazar  iqtisadiyyatı  şəraitidə  hər  bir  müəssisənin  son  məqsədi  təbii  ki,  daha 

çox mənfəət əldə etməkdir.  Müəssisənin gəliri isə proqnozların dəqiqliyi, maliyyə 

fəaliyyətinin  lazımi  şəkildə  təhlili  və  seçilmiş  strategiyanın  optimallığı  sahəsində 

qəbul  edilmiş  qərarlardan  əhəmiyyətli  dərəcədə  asılıdır.    Belə  qərarların  

effektivliyinin  təmin  olunması  məqsədi  ilə  müəssisələr  əksər hallarda müvafiq 

sahə üzrə ixtisaslaşmış mütəxəssislərə müraciət etməli olurlar ki, bu da mütəmadi 

xarakter aldıqda,  əhəmiyyətli  miqdarda  maliyyə  vəsaiti tələb  edir.  Təbii ki,  oxşar 

xərclərə  hər  müəssisədə  yol    verilə  bilməz.  Bunun  üçün  də,  belə  müəssisələrdə 

mütəxəssisləri intellektual sistemlərin ən bariz nümunəsi olan ekspert sistemləri ilə 

“əvəz” edirlər. 

Neyron 


texnologiyaları 

mikroprosessor 

bazasında 

xüsusi 


neyrokomponentlərin  bir-biri  ilə  qarşılıqlı  əlaqəsində  istifadə  olunur. 

Neyrotexnologiya  süni  intellektin  yaradılmasında  istifadə  olunur.  Süni  intellekt 

mürəkkəb  məsələlərin  həllində-obrazların  tanınmasında,  kredit  risklərinin  idarə 

olunmasında, maliyyə proqnozlarında, tikililərin keyfiyyəti, vəziyyəti, əhatə dairəsi 

və mühitinin uçotu ilə əlaqədar olaraq gözlənilməz hadisələrin təyin olunmasında, 

çeklərin avtomatik təyin olunmasında istifadə olunur. 

  


 

7

 



FƏS L 1. NEYROKOMPÜTERLƏR VƏ QEYR -SƏL S MƏNT Q N 

Ə

SAS XÜSUS YYƏTLƏR  



 

1.1. Neyron texnologiyası və neyrokompüterlərin maliyyə fəaliyyətinin 

təhlilində rolu 

 

Neyron 



texnologiyaları 

mikroprosessor 

bazasında 

xüsusi 


neyrokomponentlərin  bir-biri  ilə  qarşılıqlı  əlaqəsində  istifadə  olunur. 

Neyrotexnologiya  süni  intellektin  yaradılmasında  istifadə  olunur.  Süni  intellekt 

mürəkkəb  məsələlərin  həllində-obrazların  tanınmasında,  kredit  risklərinin  idarə 

olunmasında, maliyyə proqnozlarında, tikililərin keyfiyyəti, vəziyyəti, əhatə dairəsi 

və mühitinin uçotu ilə əlaqədar olaraq gözlənilməz hadisələrin təyin olunmasında, 

çeklərin avtomatik təyin olunmasında istifadə olunur. Neyron texnologiyalarından 

bəhs etməmişdən öncə neyron haqqında izah verək.  

 Neyron formal, süni olmaqla neyroşəbəkənin tərkib hissəsi kimi sadə çevirici 

elementdir. Neyron öz növbəsində 3 tip elementi birləşdirməklə 2 əsas funksiyanı, 

yəni  çəkili  cəmləməni  və  qeyri-xətti  çevrilmə  funksiyalarını  yerinə  yetirir. 

Neyronun  bu  tərkib  elementlərinə  vuruğular  (sinapslar)  cəmləyici  və  qeyri-xətti 

çevirici aiddir. Sinapslar neyronlar arasındakı əlaqəni həyata keçirir, giriş siqnalını 

ə

laqənin gücünü xarakterizə edən ədədə-sinapsın çəkisinə vurur. Beləliklə, neyron 



bütövlükdə  vektor  arqumentinin  skalyar  funksiyasını  reallaşdırır.  Neyronun 

fəalliyyəti onun funksiyaları uyğun olaraq 2 takt üzrə həyata keçirilir: cəmləyicidə 

neyron  vasitəsilə  alınmış  qıcıqlanmanın  ölçüsü  hesablanır;  qıcıqlanma  çevirici 

funksiyası vasitəsilə işə buraxılır və onun nəticəsində çıxış siqnalı müəyyən edilir. 

  Təbii  resurslar,  istehsal  təsərrüfatı  fəalliyyəti  və  gözlənilməz  hadisələrin 

qeydə alınması üçün operativ əldə olunması və informasiyanın emalı texnologiyası 

son zamanlarda ciddi dəyiçiklərə məruz qalmışlar. 

 Yeni  informasiya  texnologiyalarının  təşəkkül  tapması  süni  intellektin  inkişafı  ilə 

sıx əlaqəlidir. Ənənəvi arxitekturası ilə EHM-ın paralel inkişafını əldə edən digər 


 

8

kompüter  axınları  neyrokompüterlərdir.  Neyrointelektual  sistemlərə  bütün  artan 



maraqlar  süni  intellektin  klassikreallaşdırılması  ilə  əlaqədar  olan  əhəmiyyətli 

çətinliklər  və  neyrokompüterlərin  və  sistemlərin  işlənib  hazırlanması  sahəsində 

uğurlarla  izah  olunur.  Neyrokompüterlərdə  tətbiq  olunan  neyron  şəbəkələrdə 

ə

nənəvi EHM-lərdən fərqli olaraq elementlərin çoxlu sayda paralel əlaqələri var və 



informasiya paralel hesablamaları həyata keçirərək bütün şəbəkələr üzrə paylanır. 

Bu, məsələləri yüksək intellektual səviyyədə real zamanda həll etmək imkanı verir.  

 Yaponiyada  1993-cü  ildə  bu  istiqamətdə  fundamental  tədqiqatları  müdafiə 

etmək  məqsədi  ilə  “Real  world  computing  program”  proqramı  qəbul  edilmişdir. 

Onun əsas məqsədi adaptiv EHM yaratmaqdır. Layihə 10 ilə nəzərdə tutulmuşdur. 

Ə

sas  hazırlama  şəkillərin  müəyyən  edilməsi,  semantik  informasiyaların  emalı, 



işlərin idarə olunması üçün istifadə olunan neyrotexnologiyalardır.  

 Computer  science-in  müasir  vəziyyətinin  analizi  göstərir  ki,  hal-hazırda 

ayrıca  elmi  intizam  aydın  ifadə  edilmiş  əlamətləri  olan  ayrıca  elmi  istiqamətlərə 

faktiki  çevrilmiş  təşkilatçılardır.  Bu,  EHM-in  klassik  formalarını  tədqiq  edən 

neyrokompüter intizamlardır.  

 Yeni  informasiya  texnologiyalarının  sintezinin  məqsədində  piramidal 

şə

bəkələrdə və neyroşəbəkələrdə inkişaf edən semantik şəbəkələrdə informasianın 



emalı  texnologiyaları  təhlil  edilmişdir.  Bu  texnologiyalardan  heç  biri 

sintezləşdirilmiş struktura təqdim olunan tələbatları tamamilə təmin etmir.  nkişaf 

edən  piramidal  şəbəkələr  şəbəkələrin  plastikliyi  xassələrindən  məhrumdur  və 

həmçinin  neyron  şəbəkələrin  mükəmməl  surətdə  əldə  etdiyi  qeyri-dəqiq 

informasiyaların emalı imkanlarından da məhrumdur. 

   nformasiyanın  emalı  –  bir  neçə  alqoritmlərin  digər  yollarla  yerinə 

yetirilməsindən  informasiya  obyektlərinin  (məlumatların  strukturu)  əldə 

edilməsidir.  

  Müasir dövrdə mikroelektronika və digər əlaqəli sahələrin texnologiyalarının 

inkişafı  nəticəsində  neyron  texnologiyası  nəinki  mikroelektronik  yarımkeçirici 

texnologiyaların müxtəlif tiplərində, həm də optik, optpelektron, molekulyar, kvant 

və  bir  neçə  digərlərində  adekvat  olmuşdur.  Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  plastin  və 



 

9

nanotexnologiyada  sistem  texnologiyaların  yaradılışı  yeni  paralel  arxitekturalar 



yaradılışına  səbəb  olacaq.  Artıq  indi  plastində  texnologiyaların  neyroşəbəkə 

arxitekturalarının  adekvatlığı  aydındır.  Ona  görə  də  nanoelementlər  səviyyəsində 

köhnə arxitektura ilə funksional  bloklar etmək üçün istənilən cəhdlər uğursuzluqla 

nəticələnməlidir.  Müasir  texnologiyalar  elə  həddə  çatıblar  ki,  3...4  mlrd 

neyronlardan  (elə  bu  qədər  neyron  insanın  beynində  var)  texniki  sistemlərin 

hazırlanması  imkan  verir.  Halbuki  onların  birləşməsi  problem  olaraq  qalır. 

Hesablayıcı texnikaların əsas istiqamətləri: 

Birprosessorlu EHM (fərdi EHM, orta sinfin EHM); 

Azprosessorlu EHM; 

Çoxprosessorlu EHM (Power PC, Alfa, P6);  

Neyrokompüterlər.     

  nformasiya  emalının  neyron  texnologiyası  2  komponent  üzrə  həyata 

keçirilir: 

1.Neyrokompüter. 

2.Neyroşəbəkə.  

Neyrokompüterlər-bu  sistemlərdə  məsələlərin  həlli  alqoritmi  “və,  və  ya, 

yox  kimi  elementlərin  rədd  edən  neyronların  məntiqi  elementlər  şəbəkəsi”  kimi 

təqdim olunur. Bunun nəticəsi kimi ayrıca baxış predmeti olan elementlər arasnda 

spesifik  əlaqələri  təqdimm  edir.  Məsələlərin  həllinin  klassik  metodlarından  fərqli 

olaraq  neyrokompüterlər  neyron  şəbəkələr  şəklində  təqdim  olunan  məsələlərin 

həlli  alqoritmlərini  reallaşdırır.  Bu  məhdudlaşdırma  istənilən  onların  fiziki 

reallaşdırmadan  daha paralel alqoritmlər işləyib hazırlayır. 

Süni  neyronlar  mükəmməl  xüsusiyyətləriilə  fərqlənirlər.  Onlar  proqram 

təminatının  detalına  kimi  işlənib  hazırlanmasını  tələb  etmir  və  həll  alqotitmini 

müəyyən edən nəzəri modelinin iştirakı olmadan məsələlərin həlli imkanını verir. 

Belə  şəbəkələr  funksionlaşdırma  şərtlərinin  dəyişilməsinə,  həmçinin  əvvəlcədən 

baxılmamış  faktorların  baş  verməsinə  uyğunlaşmaq  imkanına  malikdir.  Öz 

təbiətində neyron şəbəkələr çox yüksəkparalellik dərəcəsinə malik sistemlərdir. 



 

10

Neyrokompüterlərdə 



real 

neyron 


şə

bəkələrdə 

həyata 

keçirilən 



inormasiyanın  emalı  prinsipindən  istifadə  olunur.  Qeyri-ənənəvi  arxitekturaya 

malik  prinsip  etibarilə  bu  yeni  hesablayıcı  vasitələr  böyük  ölçülü  informasiya 

massivlərinin  çox  səmərəli  emalını  yerinə  yetirməyə  imkan  verir.  Ənənəvi 

hesablayıcı  sistemlərdən  fərqli  olaraq  neyron  şəbəkələr  diskret  və  kəsilməz 

siqnalların  informasiya  sellərinin  yüksək  sürətlə  emal  etmək,  sadə  hesablayıcı 

elementləri  saxlamaq  və  əldə  edilmiş  həllərdən  asılı  olaraq  hesablayıcı  mühitin 

özünü  yenidən  qurma  rejimini  təmin  edən  verilənlərin  emalının  informasiya 

tapşırıqlarını həll etmək imkanı verir.  

Ümumiyyətlə,  Neyrokompüter  termini  hal-hazırda  hesablayıcıların 

yetərincə geniş sinifləri deməkdir. Neyrokompüterlər bu sözün ümumqəbul edilən 

mənasında  kompüterlər  deyil.  Hal-hazırda  texnologiya  hələ  inkişafın  elə 

səviyyəsinə  gəlib  çatmayıb  ki,  neyrokompüterə  ümumi  mənada  –  süni  intellekt 

mənasında baxılsın.    

 



Elmi istiqamət 

Neyrohesablayıcı sistemlərin təyini 

Riyazi statistika 



Neyrokompüter  –  mürəkkəb,  tez-tez 

çoxmodelli  və  ya  naməlum  funksiyaların 

bölüşdürülməsinə  malik  olan  təsadüfi 

hadisələrin 

və 

onların 


cəminin 

xarakteristikasının  avtomatik  formalaşmış 

təsvirinin hesablayıcı sistemidir.  

Riyazi məntiq 



Neyrokompüter  –  və,  və  ya,  yox  kimi 

elementlərin  tamam  rədd  edən  neyronlar 

şə

klində  məntiqi  elementlər  şəbəkəsi  kimi 



təqdim  olunan  iş  alqoritminin  hesablayıcı 

sistemidir. 

Poroq məntiq 



Neyrokompüter  –  poroq  elementlərinin  və 

 

11

  



Neyrokompüterlərin əsasını neyron şəbəkələri təşkil edir. Neyron şəbəkələri 

adaptiv  yeniliklər  olan  neyronların  paralel  birləşməsi  sayəsində  real  aləmin 

obyektləri  ilə  qarşılıqlı  fəaliyyətini  təmin  etməklə  bioloji  sinir  sistemində  olduğu 

kimi fəaliyyət göstərir.  

Adi 

EHM-dən 


neyrokompüterlərin 

ə

sas 



fərqləndirici 

cəhətləri 

aşağıdakılardır: 

onların  giriş  məkanlarının  şəbəkələrinin 

ölçülərindən 

asılı 


olmayan 

yenidən 


qurulmuş  koeffisientlər  və  alqoritmlərin 

poroq elementləri şəbəkəsi şəklində təqdim 

olunan  məsələlərin  həlli  alqoritminin 

hesablayıcı sistemidir.   

4. 

Hesablayıcı texnika 



Neyrokompüter  –  oxşar  strukturların  

prosessor  elementi  neyron  səviyyəsinə 

qədər  sadələşdirilmiş,  elementlər  arasında 

ə

laqə  kəskin  mürəkkəbləşdirilmiş  və 



proqramlaşdırma  prosessor  elementləri 

arasındakı  əlaqələrin  koeffisientlərinin 

dəyişdirilməsinə köçürülmüş arxitekturanın 

hesablayıcı sistemidir.     

5.  

Tibb (neyrobioloji 



yaxınlaşma) 

Neyrokompüter  –  sinaptik  əlaqələrlə 

(sinapslarla)  əlaqələnən  yadr,  akson  və 

dendridlərin  qarşılıqlı  əlaqə  modelindən 

ibarət olan hesablayıcı sistemdir.  

6. 


qtisadiyyat və maliyyə 

Tez-tez  neyrohesablayıcı  dedikdə  biznesin 

paralel  yerinə  yetirilməsini  təmin  edən 

sistem başa düşülür. 



 

12



 

çoxlu  sayda  sadə  hesablayıcı  qurğuların  paralel  işləməsi  sayəsində 

onların yüksək səviyyədə cəld işləməsi təmin edilir; 

 



neyron  şəbəkəsi  öyrənmə  qabiliyyətinə  malikdir  və  bu  da  şəbəkənin 

parametrlərinin sazlanması yolu ilə həyata keçirilir; 

 

neyron  şəbəkəsi  imtinalara  və  kənar  təsirlərə  qarşıyüksək  dərəcədə 



dayanıqlı olur; 

 



ayrı-ayrı  neyronların  sadəquruluşa  malik  olması  neyroşəbəkənin 

aparat  realizasiyası  üçün  informasiyanın  işlənməsinin  yeni  fiziki  prinsiplərdən 

istifadə etməyə imkan verir.  

Neyrokompüterlər  əsasən  irəlicədən  müəyyən  edilmiş  məsələlər  dairəsinin 

həlli  məqsədləri  üçün  yaradılır.  Göründüyü  kimi  gələcəkdə  kombinəli 

texnologiyalara  əsaslanan  və  özündə  zərurət  yaratdıqca  bu  və  ya  digər 

neyroprosessor  qurğularını  birləşdirməklə  daha  geniş  yayılacaqdır.  Hazırda 

kompüterlərin gələcək məhsuldarlığının artırılmasını kütləvi paralellik xassələrinə 

malik  olan  sistemlərlə  əlaqələndirirlər.  Bu  cür  sistem,  yəni  neyrokompüter  süni 

neyrşəbəkəyə  əsaslanmaqla,  elektron  və  ya  optik  elementlərdən  qurulan  aparat 

vasitəsilə reallaşdırılır. Tam əmrlər yığınına malikolan mikroprosessorlardan fərqli 

olaraq,  neyroşəbəkəni  təşkil  edən  hər  bir  neyron  yalnız  sadə  analoq  çevirici 

elementdən  ibarətdir.  Milyonlarla  neyronları  özündə  birləşdirən  şəbəkənin 

kollektiv xassələri artıq adi hesab edilmir.  


  1   2   3   4   5   6   7


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə