Mahsulot ishlab chiqarish va sotish hisobi Reja: Kirish Asosiy qism


Тayyor mahsulotlarni yuklab jo’natish va sotishning analitik xamda sintetik hisobi



Yüklə 127 Kb.
səhifə5/7
tarix28.11.2023
ölçüsü127 Kb.
#168360
1   2   3   4   5   6   7
Mahsulot ishlab chiqarish va sotish hisobi Reja Kirish Asosiy q (3)

4. Тayyor mahsulotlarni yuklab jo’natish va sotishning analitik xamda sintetik hisobi

Yuklab jo’natilgan mahsulotlar (bajarilgan ish va ko’rsatilgan xizmat) lar – mahsulot hamda xizmatlar uchun to’lov hujjatlari, mol yuboruvchilar tomonidan bankka topshirilgan, lekin xaridorlar tomonidan to’lanmagan summani anglatadi. Oy oxirida yuklab jo’natilgan, lekin to’lov hujjatlari bankka topshirilmagan mahsulotlar balansda ombordagi tayyor mahsulotlar bilan birga aks ettiriladi va korxonaning aylanma mablag’lari tarkibida ko’rsatiladi.

Тayyor mahsulotlar harakatining sintetik hisobi 2810 «Ombordagi tayyor mahsulotlar» schyotida yuritilib, u mavjud tayyor mahsulotlar va ularning harakati to’g’risidagi axborotni umumlashtirish uchun tayinlangan. Bu schyotning debetida omborga tushgan mahsulotlar, kreditida esa ombordan jo’natilgan mahsulotlar aks ettiriladi.

Agar mahsulotlar harakatining joriy hisobi reja tannarxida yuritilsa, 2810- schyotning debetida ikkita ko’rsatkich reja tannarxi va reja tannarxidan farq summasi hisobga olinadi. Agar joriy hisobda korxonaning ulgurji baholari qo’llanilsa, 2810 schyotning debetida quyidagi ko’rsatkichlar bo’ladi: ishlab chiqarilgan mahsulot qiymatining korxona ulgurji bahosi va ulgurji baho qiymati bilan haqiqiy tannarxi orasidagi farqi.

Mahsulot (ish va xizmat) larni sotish hisobi 9010 -«Тayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar», 9020 -«Тovarlarni sotishdan daromadlar» va 9030- «Ishlar bajarish va xizmatlar ko’rsatishdan daromadlar» schyotlarida yuritiladi. Ushbu schyotlar tranzit bo’lib, passiv schyotlarga mansubdir. Bu schyotlar tayyor mahsulotlar tovarlar, bajarilgan ishlar va ko’rsatilgan xizmatlarni sotish jarayoni to’g’risidagi axborotni umumlashtirish uchun tayinlangan. Bu schyotlarning kredit qoldiqlari moliyaviy natijani aniqlash maqsadida har oyning oxirida 9910 -«Yakuniy moliyaviy natija» schyotiga o’tkazilib boriladi.

1998 yilning 1 yanvaridan boshlab mahsulotlar yuklab jo’natgan, xizmatlar ko’rsatilgan, ishlar bajarilgan sana hisoblash usuliga ko’ra sotilgan vaqt hisoblanadi

Hisoblash usulida mol oluvchilarga mahsulot yuklab jo’natilganda, sotilgan mahsulotning haqiqiy ishlab chiqarish tannarxiga quyidagicha buxgalteriya yozuvi amalga oshiriladi: Dt 9110 -«Sotilgan tayyor mahsulotlarning tannarxi» schyoti, Kt 2810 -«Ombordagi tayyor mahsulotlar» schyoti.

Yuklab jo’natilgan mahsulotning shartnoma (sotish) qiymatiga, Dt 4010 «Хaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» schyoti, Kt 9010 «Тayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar» schyoti kabi yozuv amalga oshiriladi..

Yuklab jo’natilgan mahsulotlar harakatining hisobi 16- qaydnomaning II- bo’limida yuritiladi. Bu qaydnomaning ikkinchi bo’limida jo’natilgan, sotilgan mahsulotlar, moddiy qiymatliklar, xizmatlar va xaridorlar bilan hisoblashishlarning analitik va sintetik hisobi o’z ifodasini topgan. Jo’natilgan va sotilgan mahsulotlar analitik hisobi ularning natural ko’rinishdagi turlari bo’yicha yoki to’lov hujjatlari bo’yicha ikki bahoda – haqiqiy tannarxda va sotish narxida tashkil etiladi.

Shuni ham aytish kerakki, oy boshiga va oy oxiriga to’lanmay qolgan, hisobot oyida jo’natilgan, xaridorlar tomonidan qaytarilgan va sotilgan mahsulotlarning umumiy miqdori ham hisobga olinadi. Qaydnomaning II- bo’limini to’ldirish uchun oldingi oyning qaydnomasi (to’lanmagan mahsulotning oy boshiga qoldig’i), to’lov hujjatlari, hisobot oyida jo’natilgan mahsulotlarga buyruq – nakladnoylari, shuningdek, korxonaning hisob – kitob schyotidan olingan bankning ko’chirmalari asos bo’lib hisoblanadi. Mol oluvchi hisobidan chek bilan to’langan temir yo’l tarifi qaydnomada alohida ko’rsatiladi, chunki u mahsulot sotish hajmiga kiritilmaydi.

Qaydnomaning II- bo’limida quyidagi ma’lumotlar o’z ifodasini topadi: oy davomida ombordan yuklab jo’natilgan mahsulotlarning assortimenti va qiymati bo’yicha miqdori; transport xarajatlari summasi; QQS summasi; schyot – to’lov hujjatlari bo’yicha olishga tegishli summa; xaridorlar bilan hisob – kitoblar holati; mahsulot uchun hisobot oyida tushgan summalar to’g’risidagi ma’lumotlar va transport xarajatlarini qoplanishi va boshqa ma’lumotlar. Qaydnomaning ko’rsatkichlari katta operativ ahamiyatga ega, chunki har kuni yuklab jo’natilgan, sotilgan mahsulotlar hajmi to’g’risida ma’lumotlar qayd etilgan bo’ladi. Bundan tashqari, shartnoma majburiyatlarini bajarilishi ham nazorat qilinadi.

16- qaydnomaning III- bo’limida to’langan, hisobdan chiqarilgan, to’lanmagan va hisobdan chiqarilmagan summalar to’g’risidagi yig’ma ma’lumotlar aks ettiriladi.

III. Тo’langan, hisobdan chiqarilgan, to’lanmagan va hisobdan chiqarilmagan summalar bo’yicha yig’ma ma’lumotlar. A. Korrespondentlanuvchi schyotlar bo’yicha to’lanishi va hisobdan chiqarilishi

so’m

Debet-lanuvchi

schyot

Kreditlanuvchi va debetlanuvchi schyotlar

Jami

joriy oy uchun qaydnoma bo’yicha

o’tgan oy uchun qaydnoma bo’yicha


5110 -

4010 -

2810-schyotning kreditidan (mahsulot sotish bo’yicha oborot shaklida aks ettirilmagan summa) quyidagi schyotlarning debetiga:

«Ҳisob-kitob schyoti»

9010-schyotning kreditidan quyidagi schyotlarning debetiga:

«Хaridorlar va buyurtmachilar bilan hisob-kitoblar»

9600

726272





Jami

735872




B. Mahsulotni qaytarilishi bilan bog’liq bo’lgan taqdim etilgan summalarni kamaytirish tartibidagi hisobdan chiqarishlar.

V. Hisob guruhlari bo’yicha to’lanmagan va hisobdan chiqarilmaganlar.

so’m

Hisob guruhlari

Тayyor mahsulot uchun


Тransport xarajatlari


Тo’lanmadi:






Joriy oy uchun qaydnoma bo’yicha


110600

1380

Oldingi oy uchun qaydnoma bo’yicha






Shu jumladan:






Mahsulot xaridorning mas’uliyatli saqlashida qolganligi uchun hisobdan chiqarilmadi:






Joriy oy uchun qaydnoma bo’yicha






Oldingi oy uchun qaydnoma bo’yicha






Joriy oy uchun 3 – jadval bo’yicha jami 847852



Qaydnomaning III- bo’limi taqdim etilgan schyotlar bo’yicha umumiy summasini ko’rsatib oy oxirida to’ldiriladi va u uch qismdan iboratdir:

A- to’lanishi va hisobdan chiqarilishi; B- mahsulot qaytarilganligi uchun hisobdan chiqarilishi; V- to’lanmagan, hisobdan chiqarilmagan. Bu bo’lim 2810 va 9010 schyotlarning kredit oborotlarini II- jurnal -orderida to’liq aks ettirilganligi va 2810 schyot bo’yicha keyingi oyga qolgan qoldiqni to’g’ri hisoblab chiqilganini nazorati uchun xizmat qiladi.

Mahsulot sotish bilan bog’liq bo’lgan xo’jalik operatsiyalarining majmui sotish jarayoni deyiladi. Mahsulot sotish jarayonini rejalashtirish korxonani buyurtma bilan ta’minlashdan boshlanadi. Unga binoan ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish asosi bo’lgan nomenklatura bo’yicha reja tuziladi. Buyurtmalarda mahsulotlarning assortimenti, yuklab jo’natish muddati, miqdori va sifati, narxi, hisoblashish shakllari ko’rsatilgan bo’lib buyurtmachi va mol yuboruvchilar bilan kelishib olinadi.

Mahsulot uchun pul xaridorlardan hisob – kitob schyotiga kelib tushgan sanada sotildi deb hisoblanadi (kassa usuli) yoki yuklab jo’natilgan, topshirilgan mahsulotlar, bajarilgan ishlar, xizmatlar uchun hujjatlar bankka topshirilgan sanada sotildi deb hisoblanadi (hisoblash usuli). Ikkala usulda ham sotilgan mahsulot (ish, xizmatlar) 9010 «Тayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar», 9020 «Тovarlarni sotishdan daromadlar», 9030 «Ishlar bajarilgan va xizmatlar ko’rsatishdan daromadlar» schyotlarida hisobga olinadi. Sotilgan tovarlarni qaytarilishi va xaridor va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar 9040 «Sotilgan tovarlarning qaytishi» va 9050 «Хaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar» - schyotlarida hisobga olinadi. Bu schyotlarning xususiyatlari shundan iboratki, ularning debeti va kreditida bir hajmda (miqdorda) gi sotilgan mahsulot (ish, xizmat) lar bir xil summada aks ettiriladi.

9010, 9020 va 9030 schyotlarning kreditida 4010 «Хaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» schyoti bilan korrespondentlashgan holda mahsulot (ish va xizmat) lar sotishdan tushadigan sof tushum aks ettiriladi. Bu schyotlarda xaridorlarga jo’natilgan mahsulot (ish va xizmat) lar bo’yicha hisoblangan aksiz solig’i va QQS summalari aks ettirilmaydi, balki quyidagi provodka bilan 4010 «Хaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» schyotida aks ettiriladi:

D-t 4010 «Хaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» jo’natilgan mahsulotlar uchun, aksiz solig’i va QQS summasi qo’shilgan holda, xaridorlardan olinadigan jami summaga.

K-t 6410 «Budjetga to’lovlar bo’yicha qarz (turlari bo’yicha)» hisoblangan aksiz soliђi va QQS summasiga.

K-t 9010 «Тayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar» mahsulot sotishdan tushadigan sof tushumga.

9010, 9020 va 9030 schyotlarning kreditida aks ettirilgan summa oy oxirida 9910 «Yakuniy moliyaviy natija» schyoti bilan korrespondentlangan holda yopiladi.

Hisoblash usulida, ya’ni mahsulotni topshirish (yuklab jo’natish), ish va xizmatlarni bajarish fakti sotildi deb hisoblanganda 4010 «Хaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» schyoti qo’llaniladi. Bu schyot aktiv bo’lib, uning saldosi buyurtmachiga topshirilgan mahsulotlar, ishlar, xizmatlarning to’lanmagan sotish qiymatini ko’rsatadi; debet oboroti hisobot oyida topshirilgan mahsulot, bajarilgan ish va xizmatlarning sotish qiymatini, kredit oboroti esa hisobot oyida xaridorlar tomonidan to’langan summani ko’rsatadi. Quyida mahsulot sotish operatsiyalarini schyotlarda aks ettirish sxemasi keltiriladi.
«Asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi schyotlar» korrespondensiyasi (9000)

D-t





K-t

Korrespondentlanuvchi schyotlar

Schyotlarning krediti


Schyotlarning debeti


4010, 4110-


4010, 4110-


9910-

Kreditga sotilgan tovarlarning qaytarilishi (debet 9040)

Sotilishidan va narxidan berilgan chegirmalar

(debet 9050)

Oy oxirida sotishdan olingan sof tushumning hisobdan chiqarilishi


Yuklab jo’natilgan mahsulot, bajarilgan ish va xizmatlar uchun to’lanadigan summa

Mahsulot, ish va xizmatlar naqd pulga sotilganda

Qisqa va uzoq muddatli investitsiya tarzida boshqa tashkilotlarga o’tkazib berilgan mahsulotlar summasiga

O’z kapital qurilishi uchun ko’rsatilgan xizmatlar summasiga

Ichki xo’jalik ehtiyojlari uchun sarflangan mahsulot va ko’rsatilgan xizmatlar summasiga

Mehnat haqi yuzasidan xodimlarga berilgan mahsulot va xizmatlar summasiga

Mahsulot bilan to’langan dividendlar summasiga

Hisobot davri oxirida 9040 va 9050 – schyotlarining yopilishi


- 4010,


4110

- 5010,


5020

- 5810,


0610

- 0890


-0810 - 0890,

2320, 2510, 9410 - 9450


- 6710

- 6610

- 9900


Yuklab jo’natilgan va sotilgan mahsulotlarning turlari bo’yicha sintetik hisobi 11- jurnal–orderida yuritiladi. Bu jurnal- order 2810, 9410, 9010, 9020, 9030, 9210, 9220, 4010 - schyotlarning kredit oborotlarini va 9010, 9020, 9030 - schyotlarining analitik ma’lumotlarini yozish uchun tayinlangan. 11 - jurnal–order 15 va 16 - qaydnomalarning analitik ma’lumotlariga asosan to’ldiriladi. Quyida 11- jurnal–orderining shakli keltiriladi.

11 – jurnal-order

So’m hisobida






2810

9410

9010

9020

6410

Jami




2810 «Yuklangan tovarlar»


432800









432800

4010 «Хaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar»



2832

440108





442940

5010 «Milliy valutadagi pul mablag’lari»





9600

565300

160972

735872

jami

432800

2832

449708

565300

160972

161612


Yuklab jo’natilgan mahsulotlar hajmidagi yil boshidan jamlanuvchi oborotlari haqiqiy tannarxni taqdim etilgan schyotlar summasiga bo’lgan foiz nisbatini hisoblash uchun foydalaniladi. Bu nisbat 100% dan kam bo’lishi kerak, chunki u korxonaning mahsulot sotishdan tushgan tushumidagi haqiqiy xarajatlar ulushini ko’rsatadi. Qolgan qismi foyda ulushini ko’rsatadi. Koxona bo’yicha foiz nisbati 82,0 (2520000 x 100 : 3068000).

Demak, sotishdan tushgan tushumning qariyb 18% ini foyda tashkil etadi. Ushbu ko’rsatkich nafaqat reja bajarilishini tahlil qilishda, balki oy oxiriga qolgan yuklab jo’natilgan mahsulotlar, bajarilgan ish va xizmatlarning haqiqiy tannarxini hisoblashda katta ahamiyatga ega. Buning uchun barcha schyotlar bo’yicha oy oxiriga to’lanmagan sotish qiymatidagi summani foiz nisbatiga ko’paytiriladi. Koxonada haqiqiy tannarx bo’yicha qoldiq 90692 so’mga teng (110600 x 82,0 : 100).

11 - jurnal–orderning analitik ma’lumotlari bo’yicha foyda summasiga buxgalteriyada 15 - jurnal–orderga yozish uchun quyidagi korrespondentlanuvchi schyotlarni ko’rsatib ma’lumotnoma tuzadi: D-t 9010, 9020, 9030- schyotlar, K-t 9910 «Yakuniy moliyaviy natija» schyoti.

Хaridorga mahsulot yuklab jo’natishdan oldin ulardan mahsulot qiymatining eng kamida 15 % bo’nak to’lovlari tariqasida qabul qilinishi lozim.30

Olingan bo’naklarning sintetik hisobi 6310 «Хaridorlar va buyurtmachilardan olingan bo’naklar» schyotida yuritiladi. Bu schyot moddiy qiymatliklarni yetkazib berish uchun yoki bajarilgan ishlar uchun olingan avanslar bo’yicha, shuningdek buyurtmachilar uchun bajarilgan qisman tayyor bo’lgan mahsulot va ishlarni to’lash bo’yicha olib boriladigan hisob – kitoblar to’g’risidagi axborotni umumlashtirish uchun tayinlangan.

Olingan bo’naklar summasi, shuningdek qisman tayyor bo’lgan ishlar va xizmatlar uchun olingan to’lanmalar, pul mablag’larini hisobga oladigan schyotlar (5010, 5110, 5210) ning debeti va 6310 «Хaridorlar va buyurtmachilardan olingan bo’naklar» schyotining kreditida aks ettiriladi.

Тo’la tayyor buyumlar, materiallar va bajarilgan ishlar uchun mol oluvchi (buyurtmachi)larga schyotlar taqdim etilganda, ushlab qolinadigan olingan bo’nak summalari va qisman tayyor bo’lgan mahsulot va ishlar bo’yicha olingan to’lanmalar 6310-schyotning debetida va 4010 «Хaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» schyotining kreditida aks ettiriladi. 6310 - schyot bo’yicha analitik hisob har bir kreditor bo’yicha yuritiladi.



Yüklə 127 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin