Mavzu: Aholi daromadlari va turmush tarzini yaxshilashning ustuvor yo’nalishlari. Reja: 1



Yüklə 447,25 Kb.
səhifə1/2
tarix27.03.2023
ölçüsü447,25 Kb.
#90523
  1   2
feruz


Mavzu: Aholi daromadlari va turmush tarzini yaxshilashning ustuvor yo’nalishlari.
Reja:
1 Aholi daromadlarining ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati
2 Aholini turmush darajasini yuqori darajada ta’minlash
3 Aholini ish bilan ta’minlashda qatnashadigan davlat organlari.
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Bozor iqtisodiyoti taqsimlash munosabatlari sohasidagi sodir bolayotgan jarayonlarni nazariy jihatdan qayta tushunishni talab qiladi. Bu eng avvalo, ―aholi daromadlari‖ tushunchasining ta‘rifi, uning tabaqalanishiga va yuzaga kelgan aholi tabaqalanishiga, aholining turmush darajasidagi o’zgarishlarning yo’nalishlarini kuzatib borishga, aynan bir xil davlat daromadlar siyosatini o’tkazish asosida daromadlarning yuzaga kelishi va o’sishi masalalarini ko’rib chiqishni taqozo etadi. Tadqiqotlarda daromadlar muammosi, odatda, uning turli modellarida aholi daromadlari yuzaga kelish nuqtai nazaridan yoki xo’jalikning xilma-xil sharoitlarida daromadlarning taqsimlanishi nuqtai nazaridan ko’rib chiqiladi. Ko’pincha ushbu masala faqat kambag‘allik, qashshoqlik, aholini ijtimoiy himoya qilish bilan o’zaro bog‘liqlikda tekshiriladi. Daromad o’lchamlarining miqdoriy va sifatiy o’zgarishi va taqsimlanish tamoyillarining o’zgarishi umuman iqtisodiyot, daromadlar nazariyasi sohasi bilan o’zaro bog‘liqlikda o’rganilishi kerak. Bunda ―daromad‖ va ―boylik‖ tushunchalarining o’zaro aloqasini qayd qilish muhim. Bizning fikrimizsha, ―boylik‖ tushunchasi kengroq. Daromad jamiyat a‘zolarining shu paytdagi pul, boylik va xizmatlar zahiralaridan tarkib topadi va har doim ham iste‘mol qilish orqali ulardan foydalanish bilan bog‘liq bo’lmaydi. Daromad boylik yuzaga kelishining asosini tashkil qiladi va qandaydir vaqt oralig‘i, odatda, bir yil ishida belgilanadi. Daromadlarning o’sishi va boylikning ko’payishi har doim ham o’sha bitta yagona yo’nalishning o’zida o’zgarmaydi. Lekin, aholining daromadlari va boyliklari insonlarning moddiy va ma‘naviy ehtiyojlarini qondirishning asosi bo’lib, jamiyat farovonligini oshirishning eng muhim omili sifatida maydonga chiqadi. Iqtisodiy adabiyotlarda aholi daromadlari mohiyatini belgilashga oid turlicha yondoshuvlar mavjud va ularni tadqiq qilish darajasidan kelib chiqqan holda turlicha talqin qilinadi. Bu yondoshuvlarni umumlashtirib, qayd qilish mumkinki, ularni tadqiq qilish ikki asosiy yo’nalishda o’tkazilgan. Iqtisodiyotda aks etgan birinchi yo’nalish doirasida miqdoriy o’zaro aloqalar ko’rib chiqiladi, ya‘ni aholi daromadlari ―vaqt birligiga pul tushumlari yoki naqd pul yig‘indisi sifatida‖ belgilanadi. Bu yerda tadqiqotning mohiyati daromadlarning talab va taklifga ta‘sir ko’rsatuvchi va o’z navbatida, talab va taklifning ishlab chiqarish omillariga o’zaro nisbati bilan belgilanuvchi pul miqdori sifatida qabul qilinadigan miqdoriy xususiyatlarni o’rganishdan iborat. Aholi daromadlari – bu alohida shaxs yoki oila (uy xo’jaligi) tomonidan turli manbalardan ma‘lum davr mobaynida olinadigan va iste‘mol, jamg‘arma, turli yig‘in va soliqlarga sarflanadigan pul va natural tushumlar majmuidir. Daromadlarning ushbu ta‘rifida, bizningsha, aholi daromadlari tarkibiga kiruvchi bepul xizmatlar hisobga olinmagan. Yu.R.Kokinning ta‘kidlashisha, ―jami daromad aholining moddiy ta‘minlanishining asosiy ko’rsatkichi bo’lib, pul daromadlarining barcha turlarini, shaxsiy yordamchi xo’jalikdan olingan va shaxsiy iste‘molga qo’llanilgan natural tushumlar qiymatini o’z ishiga oladi‖. Aholi daromadlarini ularning tarkibiga turli xo’jalik sub‘yektlari va davlat tomonidan ko’rsatiladigan bepul xizmatlarni qo’shmasdan ko’rib chiqish tadqiqot doiralarini topaytiradi, chunki aholining past daromadli guruhlari daromadlarini takror ishlab chiqarishda ularning roli muhimdir. Demak, daromadlarning shakllanishida xodimlarning shaxsiy xususiyatlari va mehnatdagi yutuqlari, xodim band bo’lgan korxona, tashkilot, muassasaning faoliyat natijalari va umuman iqtisodiyotning rivojlanish darajasi muhim omil hisoblanadi. Aholi daromadlari yangidan yaratilgan qiymat o’lchamlariga, ularning yuzaga kelish manbasi sifatida mehnat unumdorligi darajasiga, davlatning soliq va ijtimoiy siyosatiga bog‘liq. Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida daromadlarning mulkshilik munosabatlarini amalga oshirishning iqtisodiy shakllari sifatidagi muhimligi saqlanib qoladi. Mulkshilik munosabatlari xo’jalik tarkibi va boshqaruv tizimidan iborat har qanday iqtisodiyotning asosidir. Mulkshilik munosabatlarining agentlari bir-biridan ajratilgan transformatsiya davri sharoitlarida, almashuvning dastlabki sharti bo’lib boyliklarning iqtisodiy munosabatlar sub‘yektlariga tegishliligi chiqadi. Mulkdor bozor munosabatlariga kirishar ekan, iqtisodiy boylikning qanday qilib va qanday sharoitlarda foydalanish, egalik qilish, idora qilish, boshqarish huquqining ob‘ekti bo’lgan boshqa shaxsga berilishini belgilaydi, mulk shakli esa daromad olish manbalarini belgilovchi asosiy omil hisoblanadi. Daromadning mulkshilik munosabatlarini amalga oshirishning iqtisodiy shakli sifatida belgilanishi uning sifat xususiyatlarini oshishga, chuqur ijtimoiyiqtisodiy munosabatlarni ko’rsatishga imkon beradi.
Aholi daromadlari iqtisodiy kategoriya sifatida bir tomondan, xo’jalik yurituvchi sub‘yektlar va davlat o’rtasida, ikkinchi tomondan, uy xo’jaliklari va individlar o’rtasida yangidan yaratilgan qiymat qismini o’zlashtirish, taqsimlash va qayta taqsimlash borasida yuzaga keluvchi umumiy munosabatlarni ko’rsatadi. Daromadlarning mohiyati ularning vazifalarida to’liq aks etadi. Aholi daromadlarining asosiy vazifalari quyidagilar hisoblanadi: qayta tiklovchi, maqomiy, rag‘batlantiruvchi, to’lov qobiliyatini shakllantiruvchi va farovonlikni oshiruvshi. Qayta tiklash vazifasi. Bu vazifa aholining takror barro bo’lish jarayonidagi qator daromadlarning rolini ko’rsatadi. Dastlab aholi daromadlari tarkibida ushbu vazifaning bajarilishidagi asosiy rolni ish haqi o’ynagan, lekin bozorga o’tish sharoitlarida uning aholi daromadlari tarkibidagi ulushi keskin pasaydi va endi ish haqi bilan bir qatorda odamlarning ehtiyojlarini qondirish jarayonida shaxsiy yordamchi xo’jalikdan va tadbirkorlik faoliyatidan keladigan daromadlarning ulushi ortmoqda, ya‘ni aynan daromadlarning barcha turlari aholining mo’tadil turmush darajasini ta‘minlashning asosiy manbai bo’lib qoladi. Maqomiy vazifasi. Individning jamiyatdagi o’rni va asosiy ehtiyojlarining qondirilish darajasi uning daromadi bilan belgilanadi. P.Samuelson yozishicha, ―inson haqida uning daromadiga ko’ra hukm chiqaradilar‖, ya‘ni individ daromadi asosida uning bilimi, yoshi va hatto umrining davom etish muddati haqida namunaviy tasavvurni tuzish mumkin. O’z daromadlarini jamiyatning boshqa a‘zolari daromadlari bilan taqqoslab, inson o’zining jamiyat ijtimoiy tarkibidagi ornini belgilaydiki, bu unga boshqalarga nisbatan o’z maqomini yaxshilash uchun asos beradi. Daromadlar odamlarning ijtimoiy ahvollarini nafaqat mamlakat ishida qiyoslashda belgilovchi asosiy ko’rsatkich, balki ular turmush darajasini mamlakatlararo solishtirishda ham qo’llanilishi mumkin. Rag‟batlantiruvchi vazifasi. Ushbu vazifa odamlarning faoliyat jarayonida qobiliyatlarini yaxshilashni rag‘batlantirishga qaratilgan. Bozor iqtisodiyoti sharoitida daromadlar iqtisodiy manfaat egalari (xodimlar, sarmoya, er va aqliy mahsulot mulkdorlari), shuningdek, boshqa sohalarda band bo’lgan insonlar uchun moddiy rag‘bat sifatida maydonga chiqadi. Odamlar ko’nikmalarining sifat o’zgarishlari faoliyatning istalgan turida daromadlarning ko’payishiga olib keladi va shunga yarasha ularning turmush darajasini oshiradi. Shuning uchun daromad olish mehnatning oxirgi natijalari bilan o’zaro bog‘liq bo’lishi va insonlarni o’z daromadlarini oshirishda asos bilan ta‘minlashi kerak. Farovonlikni oshirish vazifasi. Aholi daromadlari insonlarning eng muhim ehtiyojlarini qondirish asosi bo’lib, bu ehtiyojlar oqibat natijada jamiyat farovonligi darajasini belgilaydi. Farovonlik iqtisodiy kategoriya sifatida aholining asosiy ehtiyojlarini qondirish darajasi bilan belgilanadi va jamiyat a‘zolari daromadlariga bog‘liq bo’ladi hamda ular alohida individda qanchalik yuqori bo’lsa, uning farovonligi shunchalik yuqori bo’ladi. Daromadlar nafaqat moddiy ehtiyojlarni qondirish uchun qo’llaniladi, balki ular inson hayotiy faoliyatining sifat xususiyatlarini yaxshilash asosidir, ya‘ni bilim darajasini oshirish uchun, sog‘liqni yaxshilash uchun, dam olish vaqti, jamiyatdagi ekologik vaziyat sifatini oshirish uchun qo’llaniladi. Shunday ekan, daromadlar aholi farovonligini oshirish va ularning moddiy xususiyatlarining muhim omili bo’lib hisoblanadi. Daromadning mohiyati uning shakli vositasida pul to’lovlari, natural vositalar, ko’chmas mulk, muayyan vaqt oralig‘ida aholiga bepul xizmat ko’rsatish majmuidan iborat bo’lib, ular iste‘mol va jamg‘armalarga qo’llaniladi. Pul va natural tushumlar mamlakat iqtisodiyoti rivojlanishining turli bosqichlarida turlicha solishtirma og‘irlikka ega bo’lgan shakldagi daromadlardan iborat bo’ladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida aholi daromadlari tarkibida qator o’zgarishlar sodir bo’ldi: – birinchidan, daromadlar shakllari o’zgardi, ya‘ni an‘anaviylariga (ish haqi, pensiya, nafaqa, stipendiya) tadbirkorlik faoliyatidan, mulkdan, ko’chmas mulkdan, qimmatli qog‘ozlardan, chet el valyutasidan keladigan daromadlar qo’shildi; – ikkinchidan, daromadlarning miqdor va sifat tarkibiy qismlari o’zgardi, haqiqiy egalik qilinayotgan daromadlar, to’planish va ajralish koeffitsienti, daromad tanqisligi, tirikchilik minimumi, qashshoqlik darajasi, aholi pul daromadlarining xarid qobiliyati kabi xususiyatlar paydo bo’ldi; – Uchinchidan, daromadlardan foydalanishning yangi yo’nalishlari qo’shildi: majburiy to’lovlar va badallar, chet el valyutasini, qimmatli qog‘ozlarni, shaxsiy mulkni sotib olishga xarajatlar, tijorat banklariga qo’yilmalar. Shu bilan birga, aholi daromadlarining tarkibi ham jiddiy o’zgardi. Mulkshilik munosabatlarning tubdan o’zgarishi, xo’jalik yuritish va mehnat bozori hamda sarmoya yangi shakllarining yuzaga kelishi aholi daromadlari tarkibiga tegishli o’zgarishlarni olib kirdi. Aholi daromadlari tarkibida uning quyidagi shakllari ajraladi: mehnatga haq to’lash va tadbirkorlik faoliyatidan olinadigan daromad, shaxsiy yordamchi xo’jalik, pensiya, moddiy yordam va stipendiyadan keladigan daromad, dividend va aktsiyalar, boshqa qimmatli qog‘ozlar hamda chet el valyutasi savdosidan tushumlar, kreditlar, ssudalar, sug‘urtalardan tushumlar, shuningdek, boshqa tushumlar.
Aholining pul daromadlari – bu ish haqi, tadbirkorlik faoliyatidan olinadigan daromad, nafaqa, pensiya, stipendiya shaklidagi barcha pul tushumlari, mulkdan foiz, dividend, renta, qimmatli qog‘ozlar, ko’chmas mulk, qishloq xo’jaligi mahsulotlari, hunarmandchilik buyumlarini sotishdan va har xil xizmatlar ko’rsatishidan kelib tushadigan daromadlardir. Natural daromadlar – bu asosan uy xo’jaliklari tomonidan shaxsiy iste‘mol uchun ishlab chiqarilgan mahsulot (shaxsiy yordamchi xo’jalik, fermer xo’jaligidan), shuningdek, davlat budjeti, korxonalar fondi va turli xayriya yordami mablag‘lari hisobiga olinadigan natural tushumlar va bepul xizmatlardir. Olinish xususiyatiga bog‘liq ravishda aholi daromadlari quyidagilarga bo’linadi: – ishlab chiqarish va tadbirkorlikdagi faoliyat asos bo’luvchi mehnat daromadlari. Mehnat daromadlariga shaxsiy yordamchi xo’jalik va uy xo’jaligi, xususiy mehnat faoliyatidan keladigan daromadlar hamxos; – mehnatga oid bo’lmagan, lekin qonuniy yo’l bilan olingan daromadlar (mulkdan, ijtimoiy transfertdan daromadlar). Shu bilan birga, hozirgi iqtisodiy sharoitda qonun nuqtai nazaridan daromadlarni qonuniy va noqonuniylarga ajratish to’g‘ri bo’ladi. Agar, birinchisini mavjud me‘yorlarga to’la muvofiqlikda olinsa, ikkinchisi, uy xo’jaliklari tomonidan mamlakatdagi amal qilayotgan qonunlarni buzish yo’li bilan ko’proq salbiy va jinoiy iqtisodiyot sohasida olinadi. Ehtimollik mezoniga ko’ra, daromadlar olish uzluksiz va vaqtinchalikka bo’linadi. Doimiy daromadni iqtisodchi olim M.Fridmen iste‘molchi etarlicha uzoq muddat davomida olishni umid qilgan daromad sifatida belgilaydi. Uning qiymati individning iste‘mol doirasiga, to’plangan sarmoya qiymatiga, shuningdek, yashash joyi, yoshi, kasbi, ma‘lumoti, irqi va millatiga bog‘liq bo’ladi. Iste‘mol doirasi – bu eng kam vaqt oralig‘i davomida daromad o’zgarmas darajada qoladi va iste‘molchi tomonidan rermanent sifatida baholanadi. Vaqtinchalik yoki tasodifiy daromad inson tasodifiga kirituvshi barcha omillar ta‘sirini aks ettiradi, ya‘ni ular, masalan, ishdagi faollikning davriy o’zgarishlari kabi kuchlar harakatining prognoz qilinuvchi natijalari bo’lishi mumkin. Daromadlarning umumiy va ishlatilayotgan daromadlarga bo’linishi muhim ko’rinadi. Umumiy daromadlar aholining jami mobil daromadlari bruttosini, ulardan tegishli soliqlar va majburiy to’lovlar to’lanishiga qadar tavsiflaydi. Qolgan qism (aholining tasarrufdagi shaxsiy daromadlari) mobil daromadlar – mablag‘larning eng yuqori bo’lishi mumkin shunday miqdorini tavsiflaydiki, ular jamg‘armalardan foydalanmagan holda tovar va xizmatlarning oxirgi iste‘moli miqdorlarini belgilaydi. Daromadlarning yana bir guruhi – bu omonatlardan olinadigan daromadlar bo’lib, unga dividendlar, turli moliyaviy muassasalarga qo’yilgan omonatlar bo’yicha foizlar, mulkdan, shu jumladan, ijaraga berilgan uy-joydan daromadlar va boshqa tarkibiy qismlar kiradi.
Aholi turmush darajasini oshirish mamlakatimizda amalga oshirilayotgan itisodiy islohotlarning asosiy maqsadi hisoblanadi.Mustaqillik yillarida O'zbekistonda aholi turmush darajasini oshirish bo’yicha qator natijalarga erishildi. O'zbekiston Respublikasi Prezident I.A. Karimov takidlaganlaridek: “Iqtisodiyotimizning jadal va mutanosib rivojlanib borayotgan aholi hayot darajasi va sifatini izchil oshirish uchun mustahkam zamin yaratmoqqa . Odamlarning daromadlari ortishi bilan oilalarning moddiy ahvoli ham sifat jihatdan o'zgarib bormoqda
Mustaqillik yillardan boshlab mamlakatimizda aholi daromadlarini oshirish, ta'lim va sog’liq saqlash xizmatchilarning sifatini yaxshilash, uy-joy bilan ta’minlash,ijtimoiy qulayliklar yaratish ishlari keng ko’lamda olib borilmoqda.Bu ishlarning mohiyati Prezidentizning ma’ruzalari va asarlarida batafsil yoritib berilmoda. Mazkur tadbirlarning natijasi bugungi kunda odamlarning xayot darajasi ijobiy o'zgartirish orqali namoyon bo’lmoqda. Shunga qaramay,bu orada mamlakatimizdagi imkoniyatlar bundanda ko’proq ,mazkur imkoniyatlardan unumli foydalanish uchun aholi turmush darajasini oshirish bilan bog’liq masalalarni chuqur o’rganish va bu bo’yicha ilmiy asoslangan takliflarni berish bugungi kundagi dolzarb muammolardan biri hisoblanadi.
Mustaqillik yillarida mamlakat hukumatining iqtisodiy strategiyasi asosan eng muhim uch vazifani hal etishga yo’naltirildi:
1. Ishlab chiqarishning pasayishini to’xtatish;
2. Iqtisodiy yuksalishning asosi sifatida makroitisodiy barqorlikka erishish;
3. Barqaror iqtisodiy rivojlanish uchun shart-sharoit yaratish.
Aholining ish bilan oqilona bandligini ta’minlash va ishsizlikni kamaytirishning samarali mеxanizmlaridan biri mеhnat bozorini maqsadga muvofiq shakllantirish va rivojlantirish hamda uni tartibga solish hisoblanadi. By - ishchi kuchiga talab va taklif o’rtasidagi uzviy aloqalar va ziddiyatlarni hamda ular hamkorligining samaradorlik mеzonlarini aniqlashga, ishchilarni kasb malakasini oshirishning asosiy yo’nalishlarini bеlgilashda hamda jonli mеhnat rеsurslarini «ortiqcha» va ish joylari «taqchil» sharoitlarida ishchi kuchiga talab va taklifni makroiqtisodiy tartibga solishga pirovardida iqtisodiy, ijtimoiy va tashkiliy tadbirlarni maqsadga muvofiq ravishda ishlab chiqarishga samarali imkon bеradi.



Yüklə 447,25 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin