Mavzu: Eritmalar xossalarini nazariy asoslari Reja



Yüklə 20,24 Kb.
tarix05.06.2023
ölçüsü20,24 Kb.
#125275
Eritmalar xossalarini nazariy asoslari


Mavzu: Eritmalar xossalarini nazariy asoslari

R e j a :

1. Eritmalar xaqida umumiy tushunchalar.
2. Eritmalarning konsentrasiyasi
3. To`yingan eritmalar
4. Eruvchanlik
5. Eritmalarning xossalari
6. Eritmalarning bug` bosimi
7. Eritmalarning qaynash va muzlash temperaturalari

Ikki yoki bir necha komponentdan iborat qattiq yoki suyuq gomogen sistema eritma deb ataladi. Uz agregat xolatini eritmaga o`tkazadigan modda erituvchi hisoblanadi. Har qanday eritma erituvchi va eruvchi moddalardan iborat bo`ladi. Moddalar chegarasiz eriganida eritmada erigan moddaning foiz miqdori 0 % dan 100 % gacha bo`ladi.


Bunday hollarda eruvchi va erituvchi orasidagi ayirma yuqoladi. Bulardan istaganimizni erituvchi deb qabul qilishimiz mumkin. Lekin juda ko`pchilik moddalar ayni temperaturada ma'lum chegaraga qadar eriydi. Masalan, uy temperaturasida osh tuzining suvdagi eritmasi NaCL ning miqdori xech qachon 26.48% dan ortmaydi. Eritmalarning fizikaviy xossalari (masalan, qaynash temperaturasi) erigan modda miqdori ortuvi bilan o`zgaradi. Ko`pincha, eritma hosil bo`lganda hajm va energetikaviy o`zgarishlar yuz beradi. Ko`pchilik moddalar eritmalarning kimyoviy xossalari eritmada eruvchi modda miqdori ortishi bilan kam o`zgaradi.
Eritmaning yoki erituvchining ma'lum og`irlik miqdorida yoki ma'lum hajmda erigan modda miqdori eritmaning konsentrasiyasi deyiladi. Eritmaning konsentrasiyasini bir necha usulda ifodalash mumkin.
1. Erigan modda miqdori eritmaning umumiy miqdoriga nisbatan foiz hisobida ifodalanadi. Eritma konsentrasiyasini foiz bilan ifodalash uchun 100 gr eritmada bo`lgan eruvchi modda miqdori hisoblanadi.
bu yerda C% - eritmaning og`irlik foizi, a-erigan modda og`irligi, v-erituvchining og`irligi. Eritma konsentrasiyasini mol-foizlar bilan ifodalash uchun 100 mol eritmada bo`lgan eruvchi moddaning mollar soni hisoblanadi.
Bu yerda C% - eritmaning mol foizi n2 - erigan moddaning gramm molekula soni
g2 - erigan moddaning og`irligi, M2 - uning molekulyar og`irligi, n1- erituvchining gramm molekulalar soni.


g1- erituvchining og`irligi, M1 - erituvchining molekulyar og`irligi.
2. 1 litr eritmaning erigan modda miqdori g/mol soni bilan ifodalanishiga molyar konsentrasiya deyiladi va M xarfi bilan belgilanadi. Agar 1 litr eritmada 1 mol modda erigan bo`lsa 1M, 2mol modda erigan bo`lsa 2M eritma deyiladi. Molyar konsentrasiya quyidagi formula bilan ifodalanadi:
bunda Cn -molyar konsentrasiya;
 - erigan moddaning grammlarda ifodalangan massasi
M - Erigan moddaning molekulyar massasi
V - eritmaning millilitrda ifodalangan hajmi
3. Bir litr eritmadagi erigan moddaning miqdori gramm-ekvivalentlar soni bilan ifodalanishiga normal konsentrasiya deyiladi va H xarfi bilan belgilanadi. Agar 1 litr eritmada 1gr-ekv modda erigan bulsa, 1H, 0.1 gr-ekv modda erigan bo`lsa, desinormal, 0.1H eritma deyiladi. Normal konsentrasiya quyidagi formula bilan ifodalanadi.
bunda Cn - normal konsentrasiya
m - erigan moddaning grammlarda ifodalangan massasi
E - erigan moddaning gr-ekv
M - eritmaning ml da ifodalangan xajmi
Bir millilitr eritma tarkibidagi erigan moddaning grammlarda ifodalangan miqdoriga eritmaning titri deyiladi.
T=E*N/1000 g/mol
bunda T- tirt, N - eritmaning normalligi, E - erigan moddaning gr-ekv.
Titrlashda normal eritmalardan foydalanish kerak.
V1.N1=V2.N2
bunda V1 - birinchi eritmaning hajmi
N1 - shu eritmaning normalligi
V2 - ikkinchi eritmaning hajmi
N2 - uning normalligi


Qattik modda erituvchiga tushirilganda uning ionlari yoki molekulalari erituvchi molekulalarining qutblariga tortilishi natijasida erish prosessi boshlanadi. Erish vaqtida erish prosessiga qarshi kristallanish prosessi ham sodir buladi. Eritmaga o`tgan zarrachalar qattiq jism sirt bilan uchrashganda qattiq jismga tortilib, qaytadan krisstallanadi. Demak, bu yerda ikki qarama qarshi prosess boradi. Dastlab, erish prosess tezlashadi. Ma'lum vaqt o`tgandan keyin ikkala prosess tezliklari bir-biriga barobar bo`lib qoladi, ya'ni bir sekundda necha molekula eritmaga o`tsa, shuncha molekula qaytadan krisstallanadi. U vaqtda erigan modda bilan erimay kolgan modda orasida dinamik muvozanat qaror topadi, eritma to`yinadi. Shunday qilib, erimay qolgan modda bilan cheksiz uzoq vaqt birga mavjud bo`la oladigan, ya'ni muvozanatda turadigan eritma to`yingan eritma deyiladi.
Moddaning biror erituvchida eriy olish xususiyati shu moddaning eruvchanligi deyiladi. Moddalarning eruvchanligi eruvchi moddaning va erituvchining tabiatiga, hamda temperatura va bosimga bog`liq. Ayni moddaning ma'lum temperaturada 100 gr erituvchida erib to`yingan eritma hosil qiladigan og`irlik miqdori uning eruvchanlik koeffisiyenti (yoki eruvchanligi) deyiladi.
Ba'zi moddalarning 100 gr suvda 20° S dagi eruvchanligi
Modda Eruvchanligi
C6H12O6 200 gr
NaCL 35 gr
H3BO3 5 gr
CaCO3 0.0013 gr
AgJ 0.00000013 gr
Nazariy jihatdan olganda mutlaqo erimaydigan moddalar bo`lmaydi. Hatto oltin va kumush ham juda oz darajada bulsa ham suvda eriydi.

Gazlarning suyuqliqlarda eruvchanligi Genri qonuni bilan ifodalanadi. Bu qonunga muvofiq o`zgarmas temperaturada ma'lum hajm suyuqlikda erigan gazning og`irlik miqdori shu gazning bosimiga to`gri proporsional bo`ladi.
m = k.p
m- ma'lum hajmdagi suyuqlikda erigan gazning o`g`irligi
p- gaz bosimi
k- proporsionallik koeffisiyenti
Gazlar aralashmasi eritilganda xar qaysi gaz mustaqil ravishda eriydi, ya'ni bir gazning erishiga aralashmadagi boshqa gazlar xech qanday halal bermaydi, erish gazning porsial bosimiga proporsional bo`ladi. (Genri-Dalton qonuni) Genri va Genri-Dalton qonunlariga suyuqlik bilan kimyoviy reaksiyaga kirishmaydigan gazlargina (past bosimda) bo`ysunadi, 1 litr erituvchida t da va r bosimda eriy oladigan gaz hajmi gazning eruvchanlik koeffisiyenti deyiladi. Temperatura ko`tarilganda gazning suyuqlikda eruvchanligi kamaya boradi, chunki gazning suyuqlikda erishi ko`pincha issiqlik chiqarish bilan boradi.
Suyuqliklarning suyuqliklarda erishida uch xol bulishi mumkin:
1. Suyuqliklar o`zaro istalgan nisbatda aralashadi (masalan, suv bilan spirt);
2. Suyuqliklar o`zaro ma'lum chegaradagina aralashadi(suv bilan fenol);
3. Suyuqliklar o`zaro aralashmaydi (suv bilan simob). Suyuqlikning suyuqlikda erishi temperatura ortishi bilan ortadi, lekin bosim o`zgarganda kam o`zgaradi. Erish nihoyatda katta (1000 atm) bosim qo`llanilgandagina ko`paya boshlaydi.
Qattik jismning suyuqlikda eruvchanligi o`zgarmas bosimda temperatura ortishi bilan ortadi, lekin qattik modda eriganda issiqlik chiqsa, bu moddaning eruvchanligi temperatura ortishi bilan kamayadi.





Yuqoridagi eruvchanlik diagrammasida absissalar o`qiga t°, ordinatalar o`qiga 100 gr suvda erigan modda miqdori qo`yilgan. Diagrammaning chizig`ida yotuvchi har qaysi nuqta to`yingan eritma konsentrasiyasini, chiziq tepasidagi soxa o`ta to`yingan eritmalar soxasini, chiziqning tagidagi soxa to`yinmagan eritmalar soxasini ko`rsatadi. To`yingan eritma ehtiyotlik bilan sovitilganida o`ta to`yingan eritma hosil bo`lishi mumkin, lekin o`ta to`yingan eritma barqaror sistema emas. Agar o`ta to`yingan eritmaga eruvchi moddaning kichkina kristali kiritilar ekan, sistema to`yingan eritmaga aylanib ketib, erigan moddaning ortiqcha miqdori eritmadan ajralib chiqadi. Ba'zi hollarda eruvchanlik diagrammasida chiziqning sinishi ko`rsatiladi. Masalan, Na2SO4 tuzining eruvchanlik diagrammasi chizig`i 32.38°S da sinadi. Bu temperaturada quyidagi muvozanat qaror topadi.
Na2SO4.10H2O ---> Na2SO4 + 10H2O
Agar biz eritmani 32.38°S dan past t da bug`lantirsak, Na2SO4.10H2O tarkibli krisstalgidrat xosil bo`ladi; lekin 32.38°S dan yuqori temperaturada bug`lantirsak Na2SO4 kristallariga ega bulamiz.
Shunday qilib, eruvchanlik diagrammasini o`rganish orqali eritmada borayotgan kimyoviy jarayonlar haqida to`g`ri xulosa chiqarish mumkin. Eritmalarning xossalariga eritmadagi diffuziya, osmos xodisalari, eritmalarning bug` bosimi, muzlash va qaynash t lari kiradi. Bir modda zarrachalarining ikkinchi modda ichida o`z-o`zicha bir tekisda taqsimlanish prosessi diffuziya deyiladi. Agar konsentrasiyasi ko`proq eritma olib, uning ustiga suv quysak, erigan modda zarrachalari suvga o`ta boshlaydi, borib-borib eritma butun idish ichida bir xil konsentrasiyaga erishadi. Eritmalarda diffuziya hodisasini puxta o`rganish natijasida tubandagi qonuniyatlar chiqarilgan.
1. Eritmalarda diffuziya juda sust boradi.
2. Diffuziya tufayli zarrachalar konsentrasiyasi yuqori bo`lgan joydan konsentrasiyasi kam bo`lgan joyga o`tadi, nihoyat sistema bir xil konsentrasiyaga

erishadi.
3. Eritmalarda diffuziya tufayli og`irlik kuchi ham yengiladi: har qanday og`ir tuz eritmasi ustiga suv solsak, og`ir zarrachalar yuqoriga ko`tariladi;
4. Diffuziya xodisasida ikkala modda zarrachalari bir-birining orasiga kirishadi. Agar erituvchi bilan eritma o`rtasiga yarimutkazgich parda qo`ysak, bu parda orqali erituvchi zarrachalari eritmaga o`tib uni suyultiradi erituvchi zarrachalarining yarim o`tkazgich parda orqali eritmaga o`tish prosessiga osmos deyiladi. Osmos hodisasi natijasida xar bir eritma ma'lum osmotik bosimga ega bo`ladi.
Suyultirigan eritmalarda bug` bosimini kattaligi erigan moddaning konsentrasiyasiga va absolyut temperaturaga proporsional bo`ladi, bu bog`lanishni Vant-Goff gazlarning holati tenglamasiga o`xshash tenglama bilan ifodalaydi.
Posm = CRT
bunda: Posm- eritmaning osmotik bosimi
C - eritmaning molyar konsentrasiyasi
R - gazlarning universal doimiysi
T - absolyut temperatura
Eritmaning molyar konsentrasiyasi m/MV ga teng bo`lgani uchun, bu ifodani C o`rniga qo`ysak, Vant-Goff tenglamasi quyidagi ko`rinishga to`g`ri keladi:
Posm = mRT/MV
bunda M-erigan moddaning molekulyar massasi.
m - erigan moddaning grammlarda ifodalangan massasi
V - eritmaning litrda ifodalangan hajmi
Berk idishdagi suyuqlik yuzasidagi bo`shliqda suyuqlikning bug`lanish va bug`langan suyuqlikning kondensatlanishi orasida muvozanat vujudga keladi. Suyuqlik bilan muvozanatda bo`lgan bug` to`yingan bug` deyiladi. To`yingan bug`ning idish devoriga beradigan bosimi shu suyuqlikning to`yingan bug` bosimi deyiladi. To`yingan bug` bosimi temperaturaga bog`lik bo`lib, ayni moddaning xarakterli xususiyati hisoblanadi. Suyuqlikda uchuvchan bo`lmagan modda eritilsa,

eritmaning bug` bosimi P1 toza erituvchining bug` bosimi P ga nisbatan kamayadi. Bu farqni (P-P1) eritmani bug` bosimini pasayishi deyiladi va u P bilan belgilanadi. Eritma bug` bosimini pasayishining toza erituvchini bug` bosimiga nisbati P/P eritma bug` bosimining nisbiy pasayishi deyiladi. Eritma ustidagi bug` bosimining nisbiy pasayishi erigan modda mollar sonining erituvchi va eruvchi moddalar mollar soni yig`indisining nisbatiga son jihatdan teng bo`ladi (Raul qonuni).
bunda P- eritma bug` bosimining pasayishi
Po - toza erituvchining bug` bosimi
n1 - erigan moddaning mollar soni
n - erituvchi moddaning mollar soni
Eritmalar toza erituvchilarga nisbatan yuqorirok temperaturada qaynaydi va pastroq temperaturada muzlaydi. Erituvchi bilan eritmaning qaynash temperaturalari orasidagi farqni eritmaning qaynash temperaturasining ko`tarilishi, muzlash temperaturalari orasidagi farqni esa eritmaning muzlash temperaturasining pasayishi deyiladi.
1000 gr erituvchida 1 mol modda eritilishidan hosil bo`lgan eritma muzlash temperaturasining pasayishi ayni erituvchi uchun o`zgarmas qiymatga ega bo`lib, uni shu erituvchining krioskopik konstantasi (Kk) deyiladi.
Qaynash temperaturasining ko`tarilishi ham o`zgarmas qiymatga ega bo`lib, uni erituvchining ebulioskopik konstantasi (Ke) deyiladi. Suv uchun Ke=0.52°; Kk=1.86°
Suyultirilgan eritmalar qaynash temperaturasining ko`tarilish yoki muzlash temperaturasining pasayishi Eritmaning molyar konsentrasiyasiga to`g`ri proporsional bo`ladi (Raul qonuni).
tmuz = Kk C tqay = Ke C
bunda tmuz - eritma muzlash temperaturasining pasayishi
tqay - eritma qaynash temperaturasining ko`tarilishi
C- eritmaning molyar konsentrasiyasi

Eritmaning molyal konsentrasiyasi ifodaga teng. Shuning uchun


tmuz = Kk .1000
tqay = Ke .1000
Bu tenglamalardan foydalanib, eritmaning qaynash temperaturasining ko`tarilish yoki muzlash temperaturasining pasayishini, erigan moddaning molekulyar massasini, erituvchi moddalarning miqdorini, hamda erituvchining krioskopik va ebulioskopik konstantalarini hisoblash mumkin.

Foydalanilgan adabiyotlar:




Geyzenberg V., Fizicheskiye prinsipi kvantovoy teorii, L. — M., 1932;
Dirak P., Prinsipi kvantovoy mexaniki,per.s angl., M, 1960;
Pauli V., Obshiye prinsipi volnovoy mexaniki, per. s nem., M., - L., 1947;
Feynman R. P., Xibs A., Kvantovaya mexanika i integrali po trayektoriyam, per. s angl., M., 1968;
Landau L. D., Lifshits Ye. M., Kvantovaya mexanika. Nerelyativistskaya teoriya, 3 izd., M., 1974;
Fok V. A., Nachalo kvantovoy mexaniki, M., 1976.
Abdurazzoqov A. A., Nazirov E. N., Rasulova M. Y.- Yosh Fizik ensikloperik Lugʻati, 1989-yil

Yüklə 20,24 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin