Mavzu: Tijorat banklarida faoliyatidagi kredit riski darajasini baxolash bo’yicha ko’rsatkichlar tahlili



Yüklə 56,14 Kb.
səhifə1/2
tarix17.06.2023
ölçüsü56,14 Kb.
#132051
  1   2
18 Tijorat banklari kredit riski — копия


Mavzu: Tijorat banklarida faoliyatidagi kredit riski darajasini baxolash bo’yicha ko’rsatkichlar tahlili
Reja
1 Tijorat banklarida faoliyatidagi kredit riskilari
2 Tijorat banklarida risklarni boshqarish
3 Tijorat banklarida faoliyatidagi kredit riski darajasini baxolash bo’yicha ko’rsatkichlar tahlili


Tijorat banklari faoliyatiga ta’sir etuvchi risklar darajasini pasaytirmasdan, ularni samarali boshqarmasdan turib, ko‘zlangan foydaga erisholmaydi. Bank risklarini boshqarish bank faoliyatini amalga oshirishida yuzaga keladigan risklarni qanday aniqlash bilan bog‘liq. Ushbu maqolada “bank riski” tushunchasining mazmun-mohiyati tadqiq qilingan, bank risklarini boshqarish usullarini o‘rgilgan holda, ularni ta’sir darajasini pasaytirishga qaratilgan maxsus takliflar berailgan.
Har qanday iqtisodiy faoliyat foyda olishga qaratilganidek tijorat baklari faoliyatidan ko‘zlangan natija - bu birinchi navbatda foyda olishdir. U risk bilan bog‘liq bo‘ladi. Shu tufayli tijorat banklari oldida turgan birinchi masala - risk va foydalilik o‘rtasidagi optimal darajaga erishishdir.
O‘zbekistonda bozor munosabatlari tamoyillarining amal qilishi tijorat banklaridan o‘z faoliyatlari bilan bog‘liq risklarni boshqa xo‘jalik subyeklariga
nisbatan ko‘proq o‘rganishlarini talab etadi. Chunki tijorat banklari o‘z faoliyati bilan bir tomondan, o‘z aksiyadorlari, o‘z mablag‘larini ishonib topshirgan va bank xizmatlaridan foydalanayotgan mijozlar oldida majburiyatga egadirlar. Bank tizimining samarali ishlashida, iqtisodiyotning muhim tarmoqlari bo‘lgan tijorat banklari, iqtisodiyotimizni yanada rivojlantirish va yuksaltirishga xizmat qiladi. Biroq, katta miqdordagi daromadga intilish va spekulyativlikni keng qo‘llash amaliyotlari natijasida nafaqat tijorat banklarining barqarorligiga salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin, balki, butun bank tizimiga ham. Chunkibanklarning faoliyatidoimo xavf-xatarlarbilan bog‘liq bo‘lib, risklarni to‘g‘ri baholash dolzarb vazifalardan biridir.
Risklarni boshqarishda sug‘urta vositalaridan foydalanishni optimallashtirish, umuman zamonaviy talablarga muvofiq risklarni boshqarish tizimini shakllantirish, islohot va modernizatsiyani yanada chuqurlashtirish kabi dolzarb masalalar bo‘yicha bir qator xorijiy va mahalliy olimlar, iqtisodchilar ilmiy tadqiqot ishlarini olib borishgan.
Xorijiy davlatlar iqtisodchi olimlaridan P.Rouz, J.Sinki, rossiyalik iqtisodchilardan E.F.Jukov, G.G.Korobova, O.I.Lavrushin kabi iqtisodchi olimlar o‘zlarining tijorat banklari risklari borasida o‘z ilmiy qarashlarini darslik va o‘quv qo‘llanmalarida bayon etganlar. Jumladan xorijiy olimlardan O.Afanasevaning fikriga ko‘ra, rivojlanayotgan mamlakatlarda banklar uchun qisqa muddatli kreditlar berish uzoq muddatli investitsion kreditlar berishga qaraganda afzal bo‘lib, yuqori daromadliligini va past risk darajasi bilan ajralib turadi. O.I.Lavrushin bank risklariga quyidagicha ta’rif bergan “Bank riski ehtimoliy hodisaning qiymat o‘lchovi bo‘lib, u yo‘qotishlarga olib keladi” .
“Банковский менеджмент” darsligi muallifi P.Rouz risklarga kengroq tushuncha berib, u bank risklarini quyidagi oltita asosiy turga ajratadi:
-kredit riski;
-valyuta riski; -likvidlik riski; -foiz riski;
-operatsion risk; -bozor riski.
Malakatimiz iqtisodchilaridan tijorat banklari likvidliligi borasida Sh.Z.Abdullayeva, T.I.Boboqulov, B.T.Berdiyarov, F.U.Dodiyev, I.T.Jumaniyozov, N.Xidirov [7,8] kabi qator olimlar ushbu masalaga o‘zlarining ilmiy maqolalarida, ilmiy ishlarida to‘xtalgan holda fikr - mulohaza yuritganlar. Jumladan Sh.Z.Abdullayeva bank risklariga o‘z ilmiy ishlarida quyidagicha ta’rif bergan, “Bank amaliyotida risk har doim ham kutilmagan xodisa emas. Bank faoliyatining barcha turi risk bilan bog‘liq. Bank shu faoliyat turi yoki operatsiya riskli ekanligini bilib turib,
shu operatsiyani amalga oshirishga qaror qiladi yoki amalga oshiradi va u barcha hollarda shu operatsiya natijasida yuqori daromad olishni rejalashtiradi” .
TAHLIL VA NATIJALAR
Tijorat banklarida risklarni boshqarishda asosan P.S.Rouz tomonidan taklif qilingan 6 turdagi risk bo‘yicha amalga oshiriladi. Ushbu risk turlari ichida kredit riski o‘z o‘zidan boshqa turdagi risklarni keltirib chiqaradi. Shu sababli kredit riski tijorat banklarida eng katta riski hisoblanib, tijorat banklari uni boshqarishga katta e’tibor qaratishadi.
Kredit riskini tahlilini ko‘radigan bo‘lsak, kredit riski bu berilgan kreditlarning o‘z vaqtida to‘liq qaytmasligidir [6]. Respublikamiz tijorat banklaridagi so‘nggi yillarda bu holatlar bilan bog‘liq ko‘plab muommoli holatlar kuzatilmoqda.
2019-2021-yillarda tijorat banklari tomonidan jami ajratilgan kreditlar oʼsish tendensiyasiga ega boʼlgan. Ajratilgan kreditlarga mutonosib ravishda muommoli kreditlar ham o‘sib borgan. Jumladan, 2020-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra muommoli kreditlar jami kreditlarning 2.3% ini tashkil etgan bo‘lsa, keyingi ikki yil davomida bu ko‘rsatkich mos ravishda 2.8% va 5.3% ga teng bo‘lgan.
Bundan ko‘rishimiz mumkinki, tijorat banklar tomonidan ajratilayotgan kreditlarda muommoli kreditlar ulushi yildan yilga oshib bormoqda, ayniqsa 2021-yilda bu ko‘rsatkich 2020-yilga nisbatan 2.5% ga oshgan. Bu esa tijorat banklarining kredit riski eng katta risk turi ekanligini ko‘rsatadi.
Ushbu risk turini boshqarishda xorij tajribasini ko‘radigan bo‘lsak, kredit portifelini diversifikatsiya qilish orqali bu riskni kamaytirish mumkin. Ya’ni, tijorat banklari kreditining 25 % dan ortiq qismi bitta tarmoq korxonalariga ajratilmasligi kerak. Kredit portfelining tarmoq xususiyatiga ko‘ra diversifikatsiyalash bo‘yicha me’yoriy daraja 25 % bo‘lsa-da, ko‘pchilik AQSH va Yevropa banklarida ushbu me’yoriy chegara 10% qilib belgilangan. Bizda esa ayrim banklar tomonidan qishloq xo‘jaligi, uy-joy qurulish va sanoat tarmoqlariga 40% dan ortiq kreditlar ajratiladi.
Kredit portfelini diversifikatsiyalash usulidan foydalanishda bank kreditlarini turli sohalardagi kompaniyalarga, kichik miqdorda qisqa muddatlarga va ko‘proq mijozlarga berish maqsadga muvofiq. Ya’ni, kreditlarni diversifikatsiya qilishda berilgan kreditlarning ta'minlanganligini hisobga olish yo‘li bilan kreditlar bo‘yicha risklarni kamaytirib, bank undan foyda olishga erishishi mumkin.
Kredit portfelini diversifikatsiyalash usulidan foydalanishda sohalar bo`yicha berilgan kreditlarning to‘liq qaytmaslik riskini topish uchun Bayes formulasidan foydalaniladi [5]. U quyidagicha ko‘rinishga ega:
𝑅(𝐵n)𝑅𝐵n(𝐴)
𝐴 𝑛 𝑅(𝐴)
bu yerda, 𝑅(𝐵)- sohalarga berilgan kreditning jami berilgan kreditdagi ulushi; 𝑅(𝐴) - jami berilgan kreditlarni qaytmaslik ehtimoli.
Ushbu formula orqali biz iqtisodiyot sohalariga ajratilgan kreditlarning qaytmaslik riskini hisoblashimiz mumkin.
Umuman olganda, tijorat banklari kredit riskini kamaytirishda quyidagi ishlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq:
- kredit bo‘limi kreditlarni ajratish va qaytarish to‘g‘risidagi ma’lumotlarni muntazam ravishda tizimlashi va umumlashtirishi kerak. Berilgan kreditlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar berilgan kreditlar hajmiga ko‘ra, kredit olgan mijozlar (shaxslar, davlat organlari, korxonalar, boshqa banklar va boshqalar) bo‘yicha tasniflanishi kerak;
- kredit berish uchun aniq vakolatlar belgilanishi kerak, kredit tashkiloti xodimining bilim darajasi qanchalik baland bo‘lsa, u imzolaydigan kredit miqdori shunchalik ko‘p bo‘lishi kerak;
- katta miqdordagi va tahlikali kreditlarni berishda bir nechta banklar birlashadi va birgalikda ushbu kreditni beradi;
- kredit qaytarilmasligini sug‘urtalaydigan sug‘urta kompaniyalari himzatlaridan foydalanish zarur;
- kreditlarni berish bo‘yicha tashqi cheklovlar mavjud belgilash. Aytaylik, bitta mijozga juda katta miqdorda kredit berishga yo‘l qo‘yilmasligi maqsadga muvofiqdir.


XULOSA
Kreditlash jarayoni juda ko‘p va turli xil risklar bilan bog‘liq bo‘lib, kreditlarni belgilangan muddatda qoplanmaslik muammosini keltirib chiqaradi. Shu sababli kredit tashkilotlari o‘z mijozlariga kredit berishda, mijozning kreditga layoqatliligini tahlil qilish kredit riskini oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek hozirgi kunda kredit riskini boshqarishda zamonaviy moliyaviy texnalogiyalardan foydalanish ham kredit riskini oldini olishda samarali usullardan biri hisoblanadi. So‘ngi yilllarda respublikamizda bu borada xorijiy mamlakatlardan tijorat banklariga yangi texnalogiylar olib kelindi va “Scoring” tizimi tashkil etildi. Bu tizim
mijozning kreditga layoqatliligini aniqlab beradi va bu yerda inson omili ishtirok etmaydi. Bu esa kreditlash jarayonidan to‘gri qaror qabul qilishga yordam beradi.


Yüklə 56,14 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin