MƏHƏMMƏd füzuli



Yüklə 1.61 Mb.
PDF просмотр
səhifə1/16
tarix29.05.2017
ölçüsü1.61 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

 

 



 

MƏHƏMMƏD FÜZULİ 

 

 

 



 

 

 

 

 

ƏSƏRLƏRİ 

 

 



ALTI CİLDDƏ 

 

I CİLD 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



“ŞƏRQ-QƏRB” 

BAKI–2005 

 


 

Bu kitab “Məhəmməd Füzuli. Əsərləri. Altı cilddə. I cild” (Bakı, 



“Azərbaycan” nəşriyyatı, 1996) nəşri əsasında təkrar nəşrə hazırlanmışdır 

 

 



Tərtib edəni:    

 

 



 

Həmid Araslı 

 

 



Redaktoru: 

 

    Teymur Kərimli 



 

 

 



 

894.3611 - dc 21 

AZE 

Məhəmməd Füzuli. Əsərləri. Altı cilddə. I cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 

2005, 400 səh. 

 

Azərbaycan-türk  şerinin tacidarı  Məhəmməd Füzuli Şərq xalqlarının 



ədəbiyyatına qüvvətli təsir göstərən dahi bir sənətkardır. Xaqani, Nizami, Rumi, 

Nəsimi, Yunus Əmrə, Nəvai kimi ölməz  şairlər sırasında  əzəmətlə dayanan 

Füzulinin  şerimizdə yeri ucalardan ucadır. Yaxın və Orta Şərq ölkələrinin heç 

birində ondan sonra onun səviyyəsində şair yetişməmişdir. 

Bu gün də şerin dan yerində Füzuli ahından əbədi şam yanır!.. Əsil şairlər hələ 

də ilham çırağını bu ahın, bu şamın odundan yandırırlar. 

Füzulinin adı da ilahi haləyə bürünən və Islamda müqəddəs sayılan imzadan 

götürülübdür – Məhəmməd; hətta doğulduğu yer dünyada ən böyük ziyarət 

ünvanlarından biridir – Kərbəla. Qəbri də Imam Hüseyn türbəsindədi... 

Eşq beşiyində paklıqla tərbiyələnən, sözün fəlsəfi mənasında məhəbbət və 

dinin, dünya miqyasında bənzərsiz bir eşq təliminin banisi – filosofu və şairi olan 

Füzuli bütün dövrlərin ən böyük “aşiq”idir... 

“Əsərləri”nin təqdim olunan birinci cildi XVI əsrin bütün Yaxın və Orta 

Şərqində bədii ənənədə təşəkkül tapan ümumi, vahid türk dili məkanının bu böyük 

müəllifinin azərbaycanca olan lirik irsini əhatə edir. Füzuli ana dilində yaratmış 

olduğu bu “Divan” boyu şairliyindən yox, aşiqliyindən bəhs açır, böyük sələflərini 

şairlərin deyil, aşiqlərin arasında tapır... 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

ISBN 

9952-418-50-4 

   

 

© “ŞƏRQ-QƏRB”, 2005 



 

 



 

 

 



 

 


 

 



FÜZULİ “DİVAN”ININ ƏLYAZMALARI VƏ 

NƏŞRİ HAQQINDA 

 

Füzuli “Əsərləri”nin oxuculara təqdim olunan birinci cildi şairin Azərbaycan 



dilində olan lirik irsini əhatə edir. 

Dahi şairin çoxcəhətli zəngin yaradıcılığında lirika mühüm yer tutur. Füzuli klassik 

şerin, demək olar ki, bütün növlərində əsərlər yazmış, fəlsəfi-ictimai tutumuyla yanaşı 

poetik dəyəri ilə  də ölməz sənət nümunələrinin müəllifi kimi tanınmışdır.  Şairin 

xüsusən ana dilində yaratmış olduğu “Divan” türk dili anlaşılan ölkələrdə yayılmış, 

məhəbbətlə oxunaraq türk xalqlarının ədəbiyyatlarına qüvvətli təsir göstərmişdir. 

Füzuli özünün qəlb aləmindən xəbər verən lirik şeirləri, xüsusilə qəzəllərində saf, 

təmiz bir qəlbin incə, kövrək duyğuları, ülvi bir məhəbbətin həyəcanlarını ifadə edir, 

oxucusunu bədii sözün qüdrətilə sehirləyib düşünməyə, öz mənliyini, kainatı, həyat 

gözəlliklərini dərk etməyə çağrır, dostluğa, məhəbbətə səsləyir. Füzuli bütün dünyaya 

aşiq nəzəri ilə baxır, məhəbbəti kainatın yaranmasının əsası sanır. Səhərin açılmasında, 

günəşin doğmasında, baharın gəlişində, bülbülün naləsində bir məhəbbət duyur, bütün 

bunları məhəbbət dili ilə izah edir. 

Füzuli qəzəlləri həm də fəlsəfi-irfani səciyyə daşıyır. İlahi bir ənginlik duyulan bu 

qəzəllərdə əhli-həqqin Tanrıya məhəbbəti də zaman-zaman öz əksini tapır. Bütövlükdə 

isə ümumi ruhu ilə Füzuli şerində məhəbbət insanları bir-birinə yaxınlaşdıran, dostluq, 

mehribanlıq, fədakarlıq, səmimiyyət yaradan müqəddəs bir qüvvədir. O, insana 

gözəlliyi duymağ, dərk etməyi öyrədir, daxilən təmizliyə,  şəxsi varlığından belə 

keçməyə, qorxmazlığa sövq edir. Bu cəhət Füzuli qəzəllərində o qədər bədii, səmimi 

və aydın ifadə olunmuşdur ki, xalq hikməti və xalq zəkasının qüdrəti ilə aşılanmış bu 

könül nəğmələrini oxuyan və ya dinləyən hər kəs qəlbində bir saflıq, xeyirxahlıq, 

həyata məhəbbət, insana və onun maddi və  mənəvi gözəlliyinə hörmət duyğularının 

qüvvətləndiyini hiss edir… 

Təqdim olunan cild şairin elm aləminə məlum olan türkcə “Divan”ının ən qədim 

nüsxəsi əsasında hazırlanıb, sonrakı “Divan”lar və nəşrlərlə müqayisə edilmişdir. 

Məlumdur ki, Füzulinin öz əlyazmaları bizə gəlib çatmamışdır. Hətta şair tərtibçisi 

olduğu “Divan”da belə bütün qəzəllərini toplaya bilməmişdir. Bunu şairin öz 

“Divan”ına yazdığ dibaçədən aydın görmək mümkündür. 

Füzuli əsərinin dibaçəsində yazdığı qəzəlləri bir “Divan” şəklinə salmaq istədiyini 

qeyd etdikdən sonra, müxtəsər “Divan” tərtib etdiyini göstərir: “Naçar məhmili-

e’tibarimdə bu ibarə lazımdır deyü, zəmani-tüfuliyyətimdə sadir olub, mütəfərriq olan 

qəzəllərdən bir müxtəsər “Divan” cəm’ etmək səlahin gördüm. Və ol vəqtdə məndən 

iltimasla alanlardan iltimasla alıb surəti- cəm’i ixtisar üzrə itmamə yetirdim”. 

Şairin  şöhrəti,  əsərlərinin  əsrlər boyu sevilə-sevilə oxunması xüsusilə, qəzəllər 

məcmuəsi olan “Divan”ının saysız-hesabsız adamlar tərəfindən köçürülmüş nüsxələrlə 

yayılmasına səbəb olmuşdur. Odur ki, Şərq əlyazmalarının saxlandığı dünya muzey və 

kitabxanalarının hamısında Füzuli əsərlərinin müxtəlif  əlyazmaları vardır. Lakin 

Füzulinin öz xətti ilə yazılmış əsərinə hələlik təsadüf edilməmişdir. 

Füzulinin öz xətti ilə yazılmış külliyyatı XVII əsrin əvvəllərində Səfəvilərin saray 

kitabxanasında varmış. Bunu Şah Abbasın (1587-1629) kitabdarı Sadıq bəy  Əfşarın 

(Sadiqinin) “Məcmə’ül-xəvas” əsərində verdiyi məlumata əsasən təxmin etmək olur. 


 

Sadiqi Füzulidən bəhs edərkən: “Təxminən otuz bin beyt əş’arı bar kim, bu həqir 



öz xətti bilə mütaliə  qıldım”

1

 deyir ki, bu da Füzuli əsərlərinin saray kitabxanasında 



olduğunu təxmin etməyə imkan verir. 

Dünya muzeylərində olan Füzuli “Divan”ları içərisində  qədim tarixi olan bitkin 

nüsxələr çox azdır. Füzuli əlyazmaları haqqında məlumat verən prof. Y.E.Bertels 

məşhur muzeylərdə olan əlyazmalarını belə təsvir edir: 

“Füzuli  əsərlərinin  əlyazmaları olduqca çoxdur. Demək olar hər bir böyük 

kitabxanada onun əsərlərindən bir neçə nüsxə vardır. Məsələ yalnız bu əlyazmalarının 

keyfiyyətindədir. Mən, demək olar ki, bütün Avropa kitabxanalarının kataloqlarını 

gözdən keçirmiş  və  aşağıdakıları müşahidə etmişəm. Avropada şairimizin yeddi 

əsərinin 41 əlyazması vardır: zahirən bu say çoxdur, lakin bunlardan 13-ü nöqsanlı və 

yalnız 9-u tarixlidir; belə ki, həmin əlyazmalarından üçü XVII əsrə, biri XVIII əsrə və 

ikisi XIX əsrə aiddir”. 

Sonra Bertels Sankt-Peterburq Şərqşünaslıq Institutunda olan yeni Füzuli 

külliyyatının təsvirini verir və hicri 997-ci (miladi 1589-90) ildə yazıldığı təsdiq olunan 

bu külliyyatın dünya muzeylərində olan Füzuli əlyazmalarının  ən qədimi və  ən 

mükəmməli olduğunu söyləyir. 

Bu məlumatdan aydın olur ki, məşhur muzeylərdə saxlanılan Füzuli əlyazmaları 

içərisində ən qədimi Sankt-Peterburq nüsxəsidir. Bu nüsxəni təsvir edən Bertels eyni 

zamanda katibin ərəb və Azərbaycan mətnlərini farscaya nisbətən yanlış köçürdüyünü 

də qeyd edir. Buna görə də elm aləminə məlum olan Füzuli “Divan”larının ən etibarlısı 

hesab ediləcək bu nüsxəni də  tənqidi mətn hazırlamaq üçün əsas götürmək mümkün 

deyildir. 

Lakin Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Əlyazmaları İnstitutunda saxlanılan bir 

Füzuli “Divan”ı elm aləminə məlum Füzuli əlyazmaları içərisində ən qədim nüsxədir. 

Həmin nüsxə fonda mərhum Salman Mümtaz tərəfindən bağşlanmışdır. 

2062  №-li bu əlyazması 65 vərəqdən ibarətdir; həcmi 26,2 x 15, 2 sm-dir. Hər 

səhifədə 20 misra vardır. Qalın, sarımtıl kağızda yazılmışdır. Mətn zər haşiyə içərisinə 

alınmışdır. Nəstəliq xəttilədir. Dibaçə  və  qəzəllər birbirindən ayrılır. Hər ikisi kiçik, 

zərif naxışlı bəzəklə başlanır. 

Çox mükəmməl olan bu nüsxə yaxşı saxlanmışdır. Lakin bir sıra səhifələrdə bəzi 

yerlər çətin oxunur. Iki yerdə tarix vardır. Birinci tarix dibaçənin, ikinci tarix isə 

“Divan”ın sonundadır. Dibaçənin sonundakı tarix belədir: 

“Təmam  şod dibaçeyi-divani-Füzuli fi yovmis-salisi şəhri məhərrəmülhəram min 

şühuri sənəyi səb’i tisini tis’əmiə (tərcüməsi: Füzuli “Divan”nın dibaçəsi doqquz yüz 

yetmiş yeddinci ilin məhərrəmül-həram ayının üçüncü günü tamam oldu). 

Bu, katibin “Divan”ı 1569-cu il iyun ayında başladığını aydınlaşdırır. Son tarixdə 

katibin adı da məlum olur: “Təmmət həzəl-kitab biövni inayəti məlikil vəhhab əla yədi 

Məhmud ibni Davud-əl-Uluyəvi,  əşşəhir bis-Səidi qəfərə-l-lahü və li-valideynihi və 

əhsənə ileyhima və alihi fi əvaxiri rəcəbilmürəccəb, sənəti səmaninə və tis’i miə-980” 

(tərcüməsi: Bu kitab Allahın mərhəmətindən rəcəbül-mürəccəb ayının axırında, doqquz 

yüz səkkizinci idə Səidi ləqəbilə məşhur Mahmud ibn-Davud Ülunyəvi əli ilə qurtardı. 

Allah onu və onun valideynini bağşlasın və onlara əcr versin). Bu sətirlər həm də 

əlyazmasının 1572-ci ilin noyabrında bitdiyini göstərir. 

                                                            

1

 



Sadiqi. “Мəcмəül-xəvas”, səh.21. Sankt-Peterburq Şərqşünaslıq Institutunda olan 

əlyazмasının fotosurəti. 



 

Deməli, həmin nüsxə elm aləminə  məlum olan Füzuli “Divan”larının  ən qədimi 



olub,  şairin vəfatından 16 il sonra yazılmışdır. Lakin bu nüsxə  təkcə  qədimliyi ilə 

deyil, öz mükəmməlliyi və düzgünlüyü ilə də dünyada ən nadir nüsxədir. Bu nüsxənin 

əhəmiyyətini daha aydın təsəvvür etmək üçün onu Füzulinin çap olunmuş “Divan”ları 

və foto surəti əlimizdə olan Sankt-Peterburq nüsxəsi ilə müqayisə edək. 

Füzuli əsərləri İstanbul , Təbriz, Daşkənd və Misirdə dəfələrlə çap olunmuşdur. Bu 

kitabların çoxu “Külliyyati-divani-Füzuli”, bəziləri “Divani-Füzuli”, “Divani-Füzuli 

mə’ə Leyli və  Məcnun” adları, bəzən də  təkcə “Leyli və  Məcnun” adı ilə  nəşr 

edilmişdir. Lakin biz bunların hamısını deyil, ən son və tanınmış bir nüsxəni nəzərdən 

keçirəcəyik. 

Bu nüsxə 1924-cü ildə M.F.Köprülüzadənin müqəddiməsi ilə çap olunmuş 

“Müsəhhəhi-külliyyati-divani-Füzuli”dir. Müqayisədən  əvvəl belə bir cəhəti də qeyd 

etmək lazımdır ki, 1328-ci (1910-cu) ildə Çələbizadə Məhəmməd Münir Dağıstaninin 

nəşr etdiyi külliyyatın mətni  əsla dəyişdirilmədən bu çapda təkrar olunmuşdur. Ona 

görə də çap üçün göstərəcəyimiz nöqsanlar eynilə Çələbizadə nəşrinə də aiddir. Başqa 

nüsxələri isə yeri gəldikcə xatırlatmaq lazım gələcəkdir. Bizim nüsxədə olan 

qəzəllərdən 30-u Sankt-Peterburq nüsxəsində, 11-I İstanbul  çapında, 5-i Təbriz və 32-

si Daşkənd çapında yoxdur. 

Göstərdiyimiz təkcə bu xüsusiyyətlər  əlimizdəki nüsxənin elm aləminə  məlum 

Füzuli “Divan”ları içərisində mükəmməlı nüsxə olduğunu təsdiq edir. 

Biz müqayisədə çap və  əlyazma nüsxələrindəki təhriflərin hamısını  nəzərdən 

keçirə bilmərik. Bu halda Füzuli “Divan”ı boyda başqa bir əsər yarana bilərdi. Odur ki, 

yalnız bir neçə  əsas təhrifi göstərməklə, geniş yayılmış çap nüsxələrinin dəyərini 

müəyyənləşdirib, onlar haqqında yürütdüyümüz fikri əsaslandırmağa çalışacağıq . 

İstanbul  nəşrindəki təhriflərin müəyyən hissəsi şairin işlətdiyi qədim Azərbaycan 

sözlərini yeni sözlərlə  əvəz etmək meylindən irəli gəlmişdir. Belə  təhriflər bəzən 

mənaya təsir etməsə də, şairin həqiqi dil ehtiyatını müəyyənləşdirməyə imkan vermir; 

tarixi gerçəkliyi pozur, dil tariximiz üçün əhəmiyyətli olan xüsusiyyətlərin itirilməsinə 

gətirib çıxarır. Məsələn, 140-cı səhifənin 14-cü sətrində oxuyuruq: 

 

Dil çəksə nola canü təni xaki-kuyinə, 

Xarü xəs artar onda ki, quş aşiyan tutar.  

 

Bu beytin ikinci misrasındakı “artar” kəlməsi bizim nüsxədə “iltər”dir. “Iltər” 



aparar deməkdir. Bu halda beytin mənası aydın olur: ürək can və bədəni sənin kuyinə 

çəkir, necə ki quş yuvasına çör-çöp aparır. Demək, qədim Azərbaycan sözü “iltər”in 

“artar”la əvəz olunması beytin mənasını itirir. 

Yaxud 151-ci səhifənin 11-ci sətrində oxuyuruq: 

 

Müqimi-kuyi-dərd eylər məni ahi-cigərsuzim

Bu ahəngi-məlaləfzayə bundan xoş məqam olmaz. 

 

İkinci misrada işlənən “xoş” kəlməsi bizim nüsxədə “yey”dir. “Yaxşı” mənasında 



olan “yey” burada daha münasibdir. Yenə İstanbul  nüsxəsində oxuyuruq: 

 

Məgər qan içmək adət eyləmişdir nərgisi-məstin, 



Bəsi mey nuş edənlər gördüm, olmaz böylə qan sərxoş. 

 

Beytdə misralar arasında məntiqi münasibət yoxdur. Bizim nüsxədə isə ilk misra 

belədir: 


 

     



      Məgər qan içmək ilə əsrümüş nərgislərin, vər nə, 

 

Burada məna aydındır. İstanbul  nüsxəsində qədim Azərbaycan sözü olan “əsrük” 



kəlməsi “məst” ilə əvəz olunduğu üçün beyt əsl mənasını itirmişdir. 

İstanbul  nüsxəsindəki təhriflərin müəyyən hissəsi mətnə şairin dilinə yabançı olan 

bəzi kəlmələrin artırılmasından ibarətdir. Bu təhriflər mənaya təsir etdiyi kimi, şairin 

dil xüsusiyyətlərini də pozmuşdur. Məsələn, İstanbul  nüsxəsində oxuyuruq: 

 

Rəhm et iştə dili-dərviş çəkən ahlərə 

Ki, gəda ahi əsər eylər olur şahlərə. 

 

Bizim nüsxədə belədir: 



 

Rəhm et, ey şəh, məni-dərviş çəkən ahlərə 

Ki, gəda ahi əsər eylər olur şahlərə. 

 

Yenə də Füzulinin İstanbul  çapında belə bir beyt vardır: 



 

Demə Fərhad qanın tökmüş ancaq eşq şəmşiri, 

Bənim gör qanlu yaşım həm ki, həp ol macəradəndir. 

 

Burada “həp” kəlməsi nəzəri cəlb edir. Füzuli, “iştə” kimi, bu kəlmənidə heç bir 



yerdə  işlətməmişdir. Həm də bu söz fikri yaxşı ifadə etmir. “Həm ki, həp” ifadəsi 

qulağa yaxşı gəlmədiyi kimi, tarixi həqiqəti də pozmuş olur. Bizim nüsxədə isə beyt 

belədir: 

 

Demə Fərhad qanın tökmüş ancaq eşq şəmşiri, 



Mənim gör qanlu yaşım kim, bu həm ol macəradəndir. 

 

Yaxud  İstanbul  nüsxəsində çox yerdə  şairin “bilmən”, “gəlmən”, “görmən”, 



“alman”, “demən” və s. ifadələri “bilməm”, “gəlməm”, “görməm”, “almam”, “deməm” 

və s. şəklində yazılmışdır (məs.: 142-6; 145-13; 151-10; 154-13 və s.) 

Çap nüsxələrindəki təhriflərin çoxu Füzuli şerinin bədii məntiqinin mənasını 

pozur, onu anlaşılmaz bir şəklə salır. 

Məsələn, İstanbul  nüsxəsində oxuyuruq: 

 

Dili-zarimdə dərdi-eşq gün-gündən füzun olmaq 



Yetən bidərdə tədbir ilə dərman etdigimdəndir. 

 

Deməli,  şairin ürəyində  eşq dərdi onun üçün gün-gündən artır ki, o hər yetən 



dərdsizə  dərman edir. Aydındır ki, burada məntiqi  əlaqə pozulmuşdur.  Əvvəla, 

dərdsizin dərmana ehtiyacı olmaz, həm də özgəsinə dərman etmək adamın öz dərdini 

artırmaz. 

 


 

Bizim nüsxədə isə beyt belədir: 



 

Təni-zarimdə dərdi-eşq gün-gündən füzun olmaq 

Yetən bidərd tədbirilə dərman etdigimdəndir. 

 

Burada məna aydındır. Dərdsiz adamların tədbirilə dərman etdiyindən şairin dərdi 

daha da artır. 

 

Yenə də İstanbul  nüsxəsində oxuyuruq: 



 

Fəqihi-mədrəsə mə’zur tut anınla eşq etsə

Yox özgə elminə inkarımız, bu elmə cahildir. 

 

Aydındır ki, birinci misra məntiqsizdir, ikinci misra ilə də heç bir əlaqəsi yoxdur. 



Bizim nüsxədə beytin ilk misrası belədir: 

 

Fəqihi-mədrəsə mə’zurdur inkari-eşq etsə… 

 

Bu zaman beytin mənası aydın olur. Fəqih eşqi inkar etsə üzürlüdür, çünki o, eşqdə 



cahildir. 

İstanbul  nüsxəsində oxuyuruq: 

 

Hər tərəf əşklərimdir görünən, ya yığılıb 

Gəldi su xəlqi sirişkim suyu nəzzarəsinə.

 

 

Burada göz yaşları ilə “su xəlqi” arasında münasibətin nədən irəli gəldiyi 



aydın deyildir. Lakin Füzuli belə yazmamışdır. 

Bizim nüsxədə beyt belədir: 

 

Hər tərəf əkslərimdir görünən, ya yığılıb 

Gəldi su xəlqi sirişkim suyu nəzzarəsinə. 

 

Indi məna aydındır.  Şair burada bədii bir lövhə yaradır; o, o qədər göz yaşı 



tökmüşdür ki, ətrafını su almışdır, odur ki, hər yana baxanda öz əksini görür, onun 

şəkli suya düşür. O soruşur:  ətrafımda görünən mənim  əkslərimdir, ya göz 

yaşımın tamaşasına yığılmış su adamlarıdır? 

İstanbul  nüsxələrində yazılır: 

 

Zahida, gör sinə çakin şö’ləsin, bizdən saqın, 

Bir ocağız biz ki, sudandır dərü divarımız. 

 

Burada sinə çakinin şöləsilə dərü divarın su olması arasında heç bir münasibət 



yoxdur, çünki beyt təhrif olunmuşdur. Bizim nüsxədə isə belədir: 

 

Bir ocağız biz ki, suzandır dərü divarımız… 



10 

 

İstanbul  nüsxəsində yazılır: 



 

Saxlamazdım navəkin gözdən, bəlasın çəkmişəm, 

Bəsləməzdim su verib ol nəxli-kami barsız. 

 

Beytdə məna yoxdur. Bizim nüsxədə isə belədir: 



 

Saxlamazdım navəkin gözdə, bəlasın çəkməsəm, 

Su verib ol nəxli bəslərdimmi olsa barsız? 

 

Beytin əsl poetik mənası da budur. 



İstanbul  nüsxəsində oxuyuruq: 

 

Bilirmi dövləti-vəslin bulan məğrur olan aşiq, 



Vəfa rəsmin sanır düşvar, asan olduğun bilməz. 

 

Beytdən məna çıxmır, çünki ilk misra bundan sonra gələn beytin ilk 



misrası ilə qarışmışdır. Bizim nüsxədə isə belədir: 

 

Qılır təqsir, edüb bir lütf hər dəm könlüm almaqdan, 



Vəfa rəsmin sanır düşvar, asan olduğun bilməz. 

 

Burada hər şey aydındır. 

Biz belə misraların sayını xeyli artıra bilərdik. Lakin göstərdiklərimiz də 

kifayətdir. 

Beləliklə, Füzuli “Divan”ının 1924-cü il nəşrinin nə  qədər nöqsanlı olduğu 

aydınlaşır. Bu nöqsanlar Daşkənd çapında da vardır. Daşkənd naşirləri Füzulinin 

əsərlərini dəyişib Nəvai dilinə yaxın bir şəkildə çap etmişlər. Təbriz çaplarında isə 

qələt daha çoxdur. Azərbaycan sözləri düz olsa da, son əsrin dil xüsusiyyətlərinə 

uyğunlaşdırıldığından, ifadələrin bir çoxu dəyişdirilmişdir. 

Sankt-Peterburq nüsxəsində də səhv çoxdur. Burada ən adi ifadələr 

belə təhrif edilmişdir ki, bu da katibin Azərbaycan dilini bilməməsindən irəli 

gəlir. 


Bütün bunlar Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar Institutundakı 

Füzuli “Divan”ının elmi əhəmiyyətini aydınlaşdırır. Odur ki, Füzuli 

əsərlərinin elmi nəşrində  və birinci cildin tərtibində,  əsas nüsxə olaraq, həmin 

əlyazmasından istifadə edilmişdir. 



 

 

 

Həmid Araslı 

11 

 

 



 

 

 



 

 

FÜZULİ SÖZÜNÜN SEHRİ 

 

Ədəbiyyat və  mədəniyyət tariximizin iftixarı olan Füzuli dünya ədəbiyyatı 



tarixində  də böyük hadisədir. Hökm kimi səslənən bu fikri aşağıdakı danılmaz 

faktlar doğruldur: hələ heç kim Şərqin üç möhtəşəm dilində (türk, fars və  ərəb) 

divanlar bağılayaraq Füzuli kimi mükəmməl  əsərlər yarada bilməmişdir; heç 

kimin qələmi mənsub olduğu dövrün ədəbi aləmindəki bütün əlvan forma və 

janrların sınağına məruz qalarkən Füzuli qələmi kimi gözəl və cilalı nümunələr 

yaratmamışdır; “qəlb  şairi” kimi tanınan  şairimiz qədər heç kim oxucu ürəyinə 

hakim kəsilməmişdir; ikinci elə bir şair tapmaq çətindir ki, onun yaratdığ  ədəbi 

məktəb qədər sirayətedici olsun və öz davamçılarını  çıxılmaz təsir dairəsində 

saxlamaq iqtidarında olsun; orijinal və təkrarsız üslub sahibi olan Füzuli kimi heç 

kəs  ədəbi yaradıcılıq qarşısında müxtəlif dövrlərin (ictimai quruluşların) və 

zamanların sınağından uğurla çıxa bilmək keyfiyyətini elmi-tarixi və  mənəvi 

dəyər  şərti kimi irəli sürməmiş  və öz yaratdığı  əsərlərlə bu şərti dolğun  şəkildə 

doğrultmaq mümkün olduğunu sübuta yetirməmişdir: fars və  ərəb dillərində  də 

yazmaqla və bu dillərdənbəhrələnməklə yanaşı,  ədəbi dilimizi tarixən heç kəs 

Füzuli kimi həmin dillərin hegemonluğundan xilas edə bilməmişdir; nəhayət, çox 

az şairə müyəssər olar ki, mənəviyyatı, qəlbi və ruhu hər misrasından görünsün və 

əzəli məhəbbətdən, səmimilikdən yoğrulmuş  ədəbi  şəxsiyyəti yaradıcılığında və 

üslubunda Füzulidəki qədər bütün əzəməti və aydınlığ ilə həkk olunsun!.. 



 

*** 

 

Füzuli təkcə Azərbaycan  ədəbiyyatında deyil, bütün Şərq  ədəbiyyatında 



əsərləri dönə-dönə köçürülən, yaxud nəşr olunan, çox sevilən və çox oxunan ən 

tanınmış  sənətkarlardandır. XX yüzillikdə Türkiyədə, Azərbaycanda, eləcə  də 

başqa ölkələrdə Füzulinin həyat və yaradıcılığ, dili və üslubu haqqında onlarca 

tədqiqat  əsəri yazılmışdır. M.F.Köprülü, Ə.Qaraxan,  Ə.Tərlan, H.Araslı, 

Y.Bertels,  Ə.Gölpınarlı, Mir Cəlal, M.Quluzadə, M.C.Cəfərov,  Ə.Cəfər, 

V.M.Qocatürk, H.Mazıoğılu,  Ə.Dəmirçizadə, H.Mirzəzadə,  Ə.Mirəhmədov, 

F.Qasımzadə, M.Adilov, T.Hacıyev, A.Vəfalı, Ə.Səfərli, S.Əliyev, A.Rüstəmova, 

V.Feyzullayeva və başqalarının kitabları, məqalələri bu gün də elmi dəyərini 

saxlamaqdadır. 

Azərbaycan ədəbi dilinin tarixindən məlumdur ki, Füzuli klassik şeir dilində 

fikir ardıcıllığını qüvvətli prinsipə çevirən, onlarca qəzəl, qəsidə, qitə  və 

rübaisində müxtəlif motivlərin bağılanmasına incə  tərzdə diqqət yetirən böyük 

səkətkardır. Bununla belə, o özündən əvvəlki ədəbi irsə, Şərq poetikasının zəngin 

və mürəkkəb qayda-qanunlarına sadiq qalmağ farsca divanı- 



12 

 

nın müqəddiməsində özünün dediyi kimi, “əslinin səliqəsinə (yəni türk şeri 



ənənələrinə) uyğun” yazmağ bacaran, sənətdə sələflərinin keçmədiyi, xələflərinin 

keçə bilmədiyi aşırımlardan addayan bir üstaddır. Onun zərif üslubu 

təkrarolunmazdır. Poeziyasındakı xariqüladə qüdrət və  əzəməti bədii söz 

qarşısında qoyduğu misilsiz tələbkarlıq doğurmuşdur. 

 

Şe’r zövqündən olmayan agah, 

Əhli-nəzmi məzəmmət eyləməsin 

Kəndi cəhlinə e’tiraf etsin, 

Hər kəramətə sehr söyləməsin. 

 

(Yəni: şeir zövqündən agah olmayan adam şairləri məzəmmət eyləməsin; hər 



kəramətə – yeni sözə (bədii ixtiraya) sehr söyləməkdənsə, öz cahilliyini etiraf 

etsin). Belə bir izahatdan sonra sanki bu kiçik qitənin məzmunu bütünlüklə 

aydındır. Lakin bu dörd misradakı “cəhl”, “kəramət” və “sehr” sözlərinin  əlavə 

ekspressiv məna çaları oxucuya çatırmı? Yəqin ki, yox. Çünki şair həmin 

misraları oxucusunun müsəlman zehniyyətli olduğuna arxayın olub söyləmişdir; 

yəni düşünmüşdür ki, oxucu Quranın “Qəmər surəsindən 1-ci və 2-ci ayəni, 

həmçinin Məhəmməd peyğəmbərin həyatından belə bir epizodu bilməmiş 

deyildir: “Əbu Cəhl Məkkə  əhalisindən bir neçə  nəfəri başına yığıb, həzrət 

peyğəmbərdən möcüzə göstərməyi tələb edir. Peyğəmbər adamlara ani nəzər 

salıb, şəhadət barmağını bədrlənmiş aya doğru uzadır və bir an sonra ay iki yerə 

bölünüb, hissələri müxtəlif mövqelərdə görünür. Peyğəmbər  ətrafındakılara üç 

dəfə: “Şahid olun!” deyir. 

Şaşqın vəziyyətdə qalan Əbu Cəhl bu “kəramət”i qəbul etmək istəmir. “Bu, 

sehrdir, şeytan əməlidir!” – deyir. Beləliklə, tarixi rəmzləri, dini-fəlsəfi anlayışları 

bilməyən, beytdə bu və ya digər sözün “tövriyyəli” (mənəvi cinaslı, ikibaşlı) 

olduğunu duymayan oxucuya Füzulinin əsərləri bədii məzmun sarıdan yarıbayarı 

az çatır. 

Füzuli sehrkar deyildi və öz ürəyinin qanı, dərin zəkası, nuru, fitri istedadı 

hesabına yaratdığı  sənət incilərini layiqincə,  ədalətlə qiymətləndirə bilməyən, 

çarəsizlikdən “sehr” adlandıran, onun özünü isə  “əcaib üslublu” təbiri ilə 

səciyyələndirən müasirlərindən, – adi oxuculardan tutmuş  təzkirəçilərə  qədər bir 

çoxlarından narazı idi. Lakin qəribədir, bu günün qədirbilən oxucuları da bəzən 

ona sehrkar kimi baxır, onun ucaltdığı möhtəşəm söz binasında hər bir daşın ülvi 

mükəmməlliklə cilalandığını görüb heyran qalırlar. 

Füzuli misra-misra, beyt-beyt böyükdür. Onun beytlərində qəfil bir şimşəyin 

parıltısı,  əlçatmaz zirvələrin qüdsiyyəti var. Onun beytləri xəyyamanə rübailər 

kimi sənətdə  həqiqi gözəlliyin, məna dolğunluğunun məhəki sayıla bilər: hər 

beytin öz musiqi dili, – həmcins səslərdən, gözlənilməz qafi- 



13 

 

yələrdən bəstələnmiş melodiyası, özünəməxsus obrazları, aydın fikir istiqaməti və 



aforistik məzmunu varıdır! Bəzən hər şeir müstəqil və orijinal fikirlər söyləyən iki 

misralıq kiçik şeirlərin, rəngarəng çalarları olan obrazların hörgüsünə, çələnginə 

bənzəyir. Hər  şerin zahiri və batini bir-birindən ötkün və gözəldir, – heyrətamiz 

cəhət də budur! 

Digər klassiklərdə olduğu kimi, Füzulidə də həm şerin əsas qayəsindən, ideya 

məzmunundan təcrid edilməyən beytlərə, həm də  şeirdəki ümumi məzmunla 

bağılanmayan sərbəst beytlərə  təsadüf edilir. Bu, orta əsrlər poetikasının  ədəbi 

şəkil olmaq etibarilə beytə verdiyi sərbəstlikdən, müstəqillikdən irəli gəlir. 

Müxtəlif  şeirlərdə  şəkil və  məzmunca bir-birinə oxşayan beytlərlə rastlaşırıq. 

Amma onların özündə də fərqli poetik çalarlar yox deyil. 

Bənzəyişi törədən səbəblər isə çoxdur: mətbuatın olmadığ  şəraitdə sonrakı 

dövrlərdə nüsxə  fərqlərinin meydana çıxması; eyni beytin yanlış köçürülmə 

nəticəsində  təhriflərə  uğraması, yaxud səhvən, cüzi fərqlə başqa  şerə salınması, 

müxtəlif  şairlərin  əsərlərinin qarışdırılması, oxucu yaddaşının dirçəldilməsi, 

səfərbər edilməsi məqsədi ilə (poetik assosiasiya zəminində) söylənmiş fikirlərin, 

məlum obrazlı ifadələrin, tərkiblərin bəzən  şairin özü tərəfindən qəsdən təkrar 

olunması və s. 

Füzuli  şerini  şərhlərlə birlikdə qavramaq istərkən oxucu şairin məşhur 

kəlamını bir məram kimi yadda saxlamalıdır: “Elmsiz şe’r əsası yox divar olur və 

əsassız divar ğayətdə bie’tibar olur”. Beləliklə, elm şerin  əsası, özülü kimi 

qiymətləndirilir. Lakin burada “elm” sözünü düzgün və geniş  mənada anlamaq 

lazımdır. “Elmsiz şeir” ifadəsi ilə daha çox qəzəl janrından olan şeri düşünən şair 

ən azı aşağıdakıları nəzərdə tutmuşdur: 1. Bədii fikir məntiqi mühakimə, tezis – 

antitezis üsulu ilə ifadə edilməli. 2. Həyat həqiqəti nə  qədər obrazlı  şəkildə olsa 

da, inandırıcı, ağlabatan tərzdə əks olunmalı. 3. Elmi (dini və dünyəvi) biliklərə, 

təsbit olunmuş  əqli nəticələrə istinad edilməli. 4. Xalq təfəkkürü və  xəyalının 

inciləri olan müdrik ifadələrə, qanadlı sözlərə, atalar sözü və  zərbi-məsəllərə 

əsaslanmalı. Bu şərtlərin heç olmazsa birini gözləməyən şeir “etibarsızdır”, başqa 

sözlə, zəriflik və kamillikdən, imandan uzaqdır, – müxtəlif zövqlərin və idraki 

ölçülərin sınağına dözmək gücündə deyildir. Füzuli isə deyilənlərin nəinki birini, 

əksər hallarda hamısını qabarıq  şüşədə toplanan işıq kimi öz şerində  cəmləşdirə 

bilir. 


Füzulinin bir çox beytləri Quran ayələri, peyğəmbərin hədisləri və klassik 

şeirdə geniş yayılmış sufilik anlayışlarının köməyilə izah edilə bilər. Lakin bu, 

şairin hər beytinə dini-mistik don geydirməyə, yaxud hər sözündə sufizm mətləbi 

axtarmağa  əsas vermir. Əlbəttə, Füzulini müxtəlif yoxumda dərk və izah etmək 

mümkündür; bu, təəccüblü deyil, şairin özü demişkən: “hər kimin aləmdə 

miqdarıncadır tə’bində meyl...” Bununla belə, Füzuli sözündən doğan məntiqi, 

real həyat eşqini sağa-sola çəkməyə ehtiyac yoxdur. Füzulini köklü 


14 

 

şəkildə qavraya bilməməkdən naəlac qalıb, subyektiv və “məqsədəuyğun” 



yozmaq başqa, onun sözünə-fikrinə sadiq qalıb, fərdi dil üslubunun və 

yaradıcılığının əsas meylləri və motivləri vasitəsilə elmi şərh etmək bambaşqadır! 

Füzulini din şairi saymaq, sənətindəki  əzəməti, dərin bədii təsiri ancaq 

“mübhəm” və “zərif” dini-mövhumi anlayışlarda görmək onu başa düşməməyə 

bərabərdir. 

“Füzulini  şərh etmək?!” Bu sözlər çox qəribə  səslənir. Bu ona bənzəyir ki, 

kiməsə günəş bağşlamaq istəyirsən, ancaq əliboş gedirsən: hərarəti öz qəlbində 

qalır, nuru gözlərində... 

Füzuli dəryadır! 

 

*** 



 

Füzulinin Azərbaycan klassik şerini yüksək zirvəyə qaldırması orta əsrlərdə 

təkcə bədii fikrimizin deyil, həm də ədəbi dilimizin böyük nailiyyəti sayılmalıdır. 

Bu, ədəbi-mədəni və ictimai-fəlsəfi aspektdə o mərhələnin başlanğcıdır ki, hazırda 

dilimiz çatmış  və öz vəzifəsini yüksək səviyyədə yerinə yetirən üslublara 

şaxələnmişdir. 

Füzulinin şeir dilini və yaradıcılıq üslubunu yaxşı mənimsəyən hər kəs onda 

fikrin və xəyalın əlaqəli dərinliyinə, geniş mənada, bədii məzmunun dolğunluğuna 

və estetik füsunkarlığına heyran olmaya bilməz. 

Füzulinin fərdi üslubunun bünövrəsində metaforik təfəkkür durur. Məcazi 

düşüncə  tərzi özlüyündə  təzə hadisə deyildi. Bu cəhət Füzuliyə  qədərki islam 

Şərqinin üç dilli poeziyasının bütün ruhunu sarmışdı. Lakin onun kökü, rişələri 

canlı danışıq dilində idi. Füzuli bu üsula ona görə  sığınmışdı ki, onda 

bitibtükənməyən işıq və enerji görürdü; yəni görürdü ki, məcazilik semantiküslubi 

bir proses olmaqla həqiqəti aşkar etmək, daha gözəl təsvir və  tərənnüm etmək 

üçün necə geniş, görünməmiş imkanlar açır (dildəki bu xüsusiyyəti riyaziyyatda 

ədəd ardıcıllığının həndəsi silsilə ilə sonsuzluğa doğru getməsi, yaxud 

astrofizikada günəşin parçalanma reaksiyaları ilə müqayisə etmək olar). 

Qətiyyətlə demək olar ki, bədii dilin məcazilik məsələsində Füzuli ancaq 

ənənə ardınca getməmişdir. O düşünüb-aramış, nəhayət tapmışdır: yaşadığı 

dövrün, feodal-ruhani quruluşunun məhdud dünyagörüşündən, qeyzli-qərəzli 

münasibətindən xilas olmaq üçün məcaziliyi özü üçün təzədən kəşf etmişdir. 

Füzuli “məcaz” sözünə də məcazi yanaşmış, məcazi fikirləşmək, duymaq yolu 

ilə (buna hissi-intuitiv idrak yolu deyənlər də vardır) bir-birindən yeni, təravətli 

ifadələrlə maddi və mənəvi aləmin həyati və parlaq obrazlarını yaratmışdır. 

Əbəs deyil ki, şair məcazı “həqiqət günəşinin  şöləsi, nuru” adlandırır 

(“Pərtövi-ənvari-xurşidi-həqiqətdir məcaz”). 

Hamı bilir ki, Füzuli gözəl istiarələr yaratmaq ustasıdır. Bəs həmin istiarələrin 

təsir gücü nədədir? Istiarələr yaradıcısı kimi şair nə çün orijinal 


15 

 

və  təkrarolunmaz görünür? Yəqin ki, suallara cavab verərkən formal məntiqin 



sillogizmlər sxeminə uyğun olaraq bənzəyən və bənzədiləni müəyyən edib təşbeh 

ünsürünün ixtisar edildiyini söyləmək kifayət deyildir. Füzuli bənzətmələri, 

istiarələri ona görə mükəmməldir ki, sözün abstraktlaşdırma və ümumiləşdirmə 

xarakterini maksimum dərəcədə əks etdirir. 

Yığcam və ümumiləşdirilmiş idrak fəaliyyətində  bənzətmə mühüm rol 

oynayır. Bənzətmə müqayisə tələb edir. Müqayisə, qarşılaşdırılan tərəflərin (əşya, 

hadisə, proses) əlamət və xüsusiyyətlərinin ya qismən, ya da tamamilə birindən 

digərinə ötürülməsi, köçürülməsi deməkdir. Lakin bu “köçürülmə” öz-özünə baş 

vermir. Müqayisə olunub bənzədilən tərəflər arasında ilkin mərhələdə mütləq 

əlaqələndirici sözlər iştirak edir, tədricən həmin sözlər ixtisara düşür. Deməli, 

bənzətmə  əvvəlcə bütöv fikir kimi cümlə  şəklində ifadə olunur, aha sonra isə 

ixtisarlara uğrayaraq obraza çevrilir. Müfəssəl təşbehlərdən mükəmməl təşbehlərə 

doğru inkişafın mənzərəsi bunu aydın göstərir. Məsələn, aşıq şerindən “Gözlərin 

ceyrandı  sənin...” misrası  məlumdur. Burada “ceyran” obrazı, idrak baxımından 

uğursuz olsa da (ayrılıqda gözlə ceyran arasında bənzəyiş yoxdur), lüğəvi-

semantik və qrammatik cəhətdən eyni model, eyni quruluş  zəminində meydana 

çıxmış, get-gedə bəzi sözlərin ixtisarı öz işini görmüşdür (“Sənin gözlərin ceyran 

gözü kimidir...”). Elə buradaca abstraksiya doğulur, – ixtisar olunan hər dil ünsürü 

konkretlikdən, müəyyənlikdən, “öz payını” aparır. Belə olmasaydı, sözlərdən 

şəkilçilər yaranmazdı, bir nitq hissəsi digərinə keçməzdi, bütövlüklə sabit 

qrammatik quruluş  təşəkkül tapmazdı. Yazıçılar bir-birindən, hər  şeydən  əvvəl, 

məhz bu cəhətə – ayrı-ayrı söz-obrazların abstraksiya və ümumiləşdirmə 

dərəcəsinə, bədii təxəyyülün səviyyəsinə görə fərqlənirlər. Əbəs deyil ki, XX əsrin 

dahi fizika alimi A.Eynşteyn üçün sənətkarlarda və onların  əsərlərində  bədii 

təxəyyülün inkişaf səviyyəsi böyüklüyün yeganə meyarı idi. 

Füzuli dünyaya filosof-rəssam gözü ilə baxır. Dünyadakı  şeylərin, hadisə, 

proses və münasibətlərin üzvi əlaqəsini də, onların oxşar  əlamətlərini də görür. 

Amma “yüz ölç, bir biç” prinsipinə sadiq qalıb, böyük həssaslıq, dəqiqlik göstərir. 

Adətən, onun obrazları  hər hansı  əlamətə (xüsusiyyətə) yox, ən qabarıq,  ən 

spesifik və həlledici əlamətə, yaxud əlamətlər toplusuna istinad edir; həm də şair 

bu zaman xalqın yaddaş  və  təsəvvürünün təcrübəsini mütləq nəzərə alır. Hiss 

olunur ki, o hər hansı obrazın dildə necə iz buraxacağını, təfəkkürdə necə 

rezonans verəcəyini ətraflı düşünür. Füzulinin orijinallığ da bundadır. 

Füzuli obrazları  əksər hallarda həyatın ictimai-fəlsəfi məna və  məqsədinə, 

insanın mənəviyyatına yönəlmiş olur. Ona görə  də onları düzgün qavramaq 

hazırlıq tələb edir. 

Məsələn, “ocaq” sözünü götürək. Bu söz-obraz altında şair düşünən, mübarizə 

edən, amma şirin arzularına yetməyib əzab-əziyyətə düçar olan 



16 

 

insanı  nəzərdə tutarkən nə  qədər düşünüb-daşınmalı idi ki, oxucular onu (onun 



bədii qayəsini) düzgün anlasınlar! Axı, “insan” və “ocaq” sözləri tamam ayrı-ayrı 

məfhumları əks etdirir. Demək, oxşar əlamətlər tapmaq vacibdir. Həmin məqsədlə 

şair obrazı ibarəli formaya salır; “insan – yanar olacaqdır” fikrini ifadə etmək 

üçün tabeli mürəkkəb cümlə qurub, “ocaq” sözünü baş cümlənin xəbəri yerində 

işlədir və onu budaq cümləsindəki sözlər vasitəsilə aydın  şərh edir: “Bir ocağız 

biz ki, suzandır dərü divarımız”. Yəni, biz elə ocağıq  ki, qapı və divarımız daim 

od içindədir (insan cismən ona görə bir ocağa bənzəyir ki, məsələn, döş qəfəsinin 

divarları iç üzdən qan və  ya  od  kimi  qırmızıdır; bədənin  əsas qapısı  ağızdırsa, 

dodaqlar da od rəngini andırır). 

Obraz yaradıcılığında ərəb və fars sözlərindən istifadə etmək zərurət olsa da, 

türk sözləri hesabına  şairin yaratdığ obrazlar o dövrün ədəbi dilində yeniliyi

təravəti və dərinliyi ilə misilsizdir. 

“Leyli və  Məcnun” həzəcinin dar qəliblərinə geniş, siqlətli fikirlər 

yerləşdirmək üçün sözü bədii mücərrədləşdirmə yolu ilə obraza çevirmək istedadı 

Füzuliyə çox kömək etmişdir. Məsələn, Leylinin özü haqqında dediyi sözlərə 

diqqət edək: “Mən bir quşam, uçdum aşiyandan...” yaxud: “Qönçə kimiyəm məni-

pərişan, Ağızım dutulu, içim dolu qan”. Zahirən hər şeyi Leyli özü deyir: özünü 

quşa, qönçəyə  bənzədir. Amma burada oxucunu öz bədii qüdrəti ilə sarsıdan 

inandırıcılıqdır, bədii həqiqətlə həyat həqiqətinin dəmir yolları kimi axıradək qoşa 

gəlməsidir. 

Yeri gəlmişkən, obrazın obrazlarla (obrazlı sözlərlə, ifadələrlə)  şərhi, yəni 

tamamlanması, daha da qüvvətləndirilməsi bədii dildə Füzulinin böyük 

nailiyyətidir, onun şeir dilinin “ali riyaziyyat”ıdır. Bu məsələdə Füzuli bir çox 

sələflərindən və xələflərindən üstündür. 

Məcaziliklə  əlaqədar olaraq, Füzuli dilində mücərrədləşdirmə  və 

ümumiləşdirmə sistem halındadır. Həmin xüsusiyyətlər ayrı-ayrı sözlərdən 

başlayıb, söz birləşmələrinə  və cümlələrə (misra və beytlərə) sirayət edir. Ona 

görə  də  bəzən ayrı-ayrı sözlərdən bəhs olunsa da, obrazın məzmununu, 

obrazlılığın təbiətini misra, yaxud beyti bütünlüklə təhlil etmək nəticəsində açmaq 

mümkündür. Çünki bədii təxəyyülün hərarəti bütün təsvir və ifadə vasitələrinə 

eyni dərəcədə hopmuşdur. 

 

Xaki-rahindən məni qaldıra bilməz sayə tək, 



Qılsa dərdun afitabın hər şüaın bir kəmənd. 

 

Beyt bütövlükdə “vəfa”, “sədaqət” anlayışlarını obrazlı şəkildə ifadə edir. Və 



ya: 

“Surətin əksin alıb, bağa girər hərdəm su, 

Rəşkdən qan içirir bərgi-güli-rə’nayə”. 

17 

 

Füzulinin fərdi üslubunda əşya və hadisələrə poetik məna verilməsindəki 



özünəməxsusluğu axıradək mənimsəməyən oxucu həmin beytin şəkil və məzmun 

gözəlliyini qiymətləndirə bilməz. Çünki Füzuli, oxucudan zəngin müşahidə 

qabiliyyəti, incə xəyal tələb edir. Burada da belədir. Şairin bədii mətləbi, bir növ, 

“qapalı” ifadə olunmuş, onu layiqincə  dərk etmək oxucunun öz ixtiyarına 

buraxılmışdır. Halbuki qrammatik planda yanaşdıqda beytdə anomaliya yoxdur, – 

mürəkkəb bir fikir bitmiş şəkildə və “maddi” olaraq ifadə olunmuşdur: su hər an 

sənin surətinin əksini alıb bağa girir, qısqanclıqdan gözəl gül yarpağına qan içirir. 

Zahirən fikir aydındır, amma səbəbiyyət əlaqəsi ilə bağılı olaraq, məntiqi nəticə – 

oxucuya obrazlılıq yükünü daşıyan  əsas ifadələr (“surətin  əksin alıb...” və 

“rəşkdən qan içirir”) aydın olmalıdır: “al yanaqlı bir gözəl tez-tez gəlib, qızılgüllər 

açılmış bağın kənarındakı axar suya baxır...” Məhz bu təsəvvürə əsasən beytdəki 

obrazları “doğrultmaq” olar. Belə ki, su gözəlin üzünün əksini doğrudan da “alıb” 

bağa aparır. Üzün rəngi bir anlığa suyu da allaşdırır. Bir azdan sonra güllər həmin 

suyu içir və guya onların ləçəkləri sudakı “allığ” özlərinə  çəkib qırmızı  rəngə 

boyanırlar. 

Şair elə bu vəziyyətdə onların rənginə məna verir: su sanki qısqanclıqdan gül 

yarpağına qan içirir. Nə üçün? Çünki “alıb-apardığ  əks”dən ayrılmaq istəmir. 

Beləliklə, ülvi hegemonluq gözəlin üzünün əksinə məxsus olaraq qalır (Füzulidə 

bu tipli obrazlara çox təsadüf edilir. Müqayisə edək: 

 

Ayinə sevər candan rüxsareyi-cananı, 



Bir ğayətə yetmiş ki, ayrılsa, çıxar canı” 

 

Yəni: güzgü cananın üzünü ürəkdən sevir, nə qədər ki, onu əks etdirir, canlı 



kimi görünür; həmin gözəl kənara çəkilən kimi güzgü də cansız bir əşya olur. 

Misal göstərdiyimiz beytlər,  şübhəsiz, “obrazlı  təfəkkür”ün qüdrəti ilə 

yaranmışdır. Lakin obrazlı  təfəkkürün gücü özünü dildə sözün (mənaca), 

təfəkkürdə  məfhumun (mahiyyətcə) mücərrədləşməsi prosesində göstərir. Yəni 

hər hansı söz bədii obraz pilləsinə o zaman yüksəlir ki, abstraktlaşdırma 

mərhələsindən müvəffəqiyyətlə keçir. 

Aristotel yazır ki, “Yalanı necə məharətlə işlətmək üsulunu başqa şairlərə ən 

çox öyrədən Homerdir”. “Aldanma ki, şair sözü əlbəttə yalandır” söyləyən Füzuli 

də Azərbaycan poeziyasında şairlərə bədii yalanı ən çox öyrədən sənətkardır. Ilk 

baxışda dil və üslubca yekrəng və yekcins təsir bağşlayan divan ədəbiyyatında 

Füzulini bütün əsrdaşlarından, sonradan onun məktəbinə daxil olan sənətkarlardan 

yüksəyə qaldıran  əsas təqlidedilməz cəhətlərdən biri budur. Bu mənada,  şairin 

yaradıcılığını layiqincə tədqiq etmiş H.Mazıoğılunun: “Füzulinin şeirlərində xəyal 

cəbhəsinin zəif olduğunu görürük” fikri ilə razılaşmaq mümkün deyil. 



18 

 

Təzkirəçilər Füzulini dil və üslubuna görə daha çox Ə.Nəvai ilə müqayisə 



etmişlər ki, onu Nəvaiyə yaxınlaşdırsınlar. Bu səbəbdən iki böyük sənətkarın şeir 

dilindən bəzi paralel nümunələrə nəzər salmaq əhəmiyyətlidir. 

Qətiyyən Füzulinin böyüklüyünü sübut etmək məqsədilə yox, hətta 

nəzirələrində  də orijinal olduğunu bir daha göstərmək üçün. Çünki dövrünün 

görkəmli ictimai xadimi olan Nəvai həqiqətən dahi şairdir,  əsl elm və  sənət 

cəngavəridir. Ona görə  də Füzuli Nəvaini sevmişdir; onun dilində (üslubunda) 

Nəvaiyə  bənzərlik də vardır. Amma bu sevgi və  bənzəyiş  Nəvainin Nəsimiyə 

sevgisindən, bənzəyişindən artıq deyildir. 

Füzulinin bəzi lirik şeirləri forma etibarilə doğrudan da Nəvaini 

xatırlatmaqdadır. 

Füzuli də qəzəllərini Nəvai kimi əsasən yeddi beytdə qurmağ xoşlamış, onun 

bir sıra rədiflərini bəyənib təkrar etmişdir: eylərəm, eyləmiş, eyləgəc, ayru, ara, 

ərz, bar (var), küstax, ya rəb, könlüm, ləfz söz, təmə, tut, fəda, iməs, hənuz, ğərəz 

və s. Lakin çox maraqlıdır ki, əruz vəzninin növlərinə görə Füzuli Nəvaidən 

tamamilə  fərqlənir. Nəvainin  ən çox tətbiq etdiyi bəhr həzəc, Füzulininki isə 

rəməldir... 

Hər iki şairin “Sübh” rədifli qəzəlində günəş, ulduzlar və onların  şüalarının 

mənalandırılması ilə əlaqədar olan obrazlara diqqət edək. 

“Günəş” və “ulduz” anlayışlarının obrazlı ifadəsi Nəvaidə belədir: “Qam tüni 

oxim  şaroridin tutaşti kukka ut Kim aninq otin kuyubtur qunbazi davvor subx” 

(tərcüməsi: qəm gecəsində ahımın qığılcımından göydə od qalandı ki, onun adını 

dövr edən günbəz sübh qoyubdur). Şairin dahiyanə  təxəyyülü gözəl səmərəsini 

vermişdir: aşiqə elə  gəlir ki, göydəki ulduzlar onun ahının qığılcımlarıdır, “dövr 

edən günbəz” (fələk) sübhü həmin oddan yaratmışdır. 

Əlbəttə, beytin bədii təsiri güclüdür. Amma, hər halda, obrazla həyat həqiqəti 

arasındakı  əlaqəni elmin obyektiv gözü ilə yoxladıqda dil və  məntiqcə ikinci 

misradakı “adın qoyubdur günbəzi-dəvvar” ifadəsi qismən zəif və uyğunsuz 

görünür. Belə ki, “günbəzi-dəvvar” istiarə kimi nəzərdə tutulmuşsa, “adını 

qoyubdur... sübh” ifadəsi o qədər də cilalı deyil, mükəmməl istiarə hüququnda 

bədii effekti qaldırmır (başqa sözlə, “adın qoyubdur” ifadəsi “sübh” sözünün 

poetik məzmununu nasiranə izah edir). Görünür, məhz bu cəhət Füzulini təmin 

etməmişdir. Onun “Divan”ında oxuyuruq: 

 

Batdı əncüm, çıxdı gün, ya bir əsiri-eşqdir, 

Tökdü dürri-əşki, çəkdi ahi-atəşbar sübh? 

 

Bizcə, təxminən eyni fikir qrammatik və  məntiqi baxımdan Füzulidə daha 



aydın ifadə olunmuşdur. Eyni predmeti mənalandırmaq, eyni formada yazmaq 

lazım gəldiyi halda, Nəvai təkrar olunmamışdır. Əksinə, Füzuli dilinin obrazlılığ 

pillə-pillə, inandırıcı şəkildə yüksəlir; “ulduzlar batdı, gü- 


19 

 

nəş  çıxdı” fikri onun üslubuna xas olan şərtlərdən biri kimi paralelizmlə  və 



gümanlı  bədii sual tərzində ifadə edilir. Yəni ulduzların yoxa çıxması  qəzəl 

boyunca “sadiq aşiq” kimi təsvir və  tərənnüm edilən “sübh”ün yeni əlamətləri 

kimi verilir: 1. Batan ulduzlardır, yoxsa eşq  əsiri olan sübhün tökdüyü inci göz 

yaşları?! 2. Çıxan günəşdir, yoxsa sübhün çəkdiyi ahdan toplanan atəş?! “Günəş 

şüaları”nın obrazlı şəkildə mənalandırılması. Nəvaidə: “Kun şuoiy xatlari ermaski 

tutmuş motamim, Yuzii anjum tirnoği birla kilib afqor subx” (Tərcüməsi: 

(görünən) günəş  şüasının xətləri deyildir: sübh mənə matəm tutub, ulduzların 

dırnağ ilə üzünü cırmışdır). Gözəldir, obrazlar yüksək dərəcədə inkişaf etmiş 

poetik abstraksiyanın məhsuludur: ulduzların iti görünən ucluqları  dırnaqlara, 

günəş şüaları isə (onlar sübh vaxtı qıpqırmızı olurlar!) sübhün üzündən axan qana 

bənzədilir. Adama elə  gəlir ki, “günəş  şüaları”nı yenidən mənalandırıb orijinal 

obrazlar yaratmaq imkanı tükənmişdir. 

Füzulini oxuyanda isə bu qənaətdən  əl çəkməli olursan; çünki o tamamilə 

təzə, inandırıcı  təsəvvür yaratmaq xüsusiyyətinə görə  Nəvaininkindən geri 

qalmayan maraqlı bir obraz yaratmışdır: 

 

Bir müsəvvirdir ki, zərrin kilk ilə hər gün çəkər 



Səfheyi-gərdunə nəqşi-arizi-dildar sübh. 

 

Yəni: Sübh elə bir rəssamdır ki, hər gün qızılı  qələmlə sevgilinin üzünün 



şəklini fələyin səfhəsinə (səmaya) çəkir. 

Göründüyü kimi, mərkəzi anlayışlar hər iki şair tərəfindən başqa-başqa 

obrazlarla ifadə edilmişdir. Nəvai beytində sübh aşiqin dərdinə  şərik olan, ona 

matəm tutan şəxs, Füzulidə isə rəssam kimi təqdim olunur; “şüalar” Nəvaidə qana, 

Füzulidə qızılı rəngli qələmlərə bənzədilir. Hər iki şairin obrazlarında predmetlərə 

böyük rəssam baxışı, rəssam zövqü, müşahidəsi ilə yanaşıldığ duyulmaqdadır. 

Nəvai və Füzuli şeirlərində müqayisəyə  gələn, müqayisəsi, haqqında 

danışdığmız məsələ baxımından düşündürücü nəticələr doğuran xarakterik 

nümunələr çoxdur. Burada dilin obrazlılıq səviyyəsini  şərh etmək məqsədilə 

apardığmız kiçik müqayisələr bir daha belə bir fikri əsaslandırmağa xidmət edir 

ki, dil və üslubunun zənginliyi, sənətkarlığının mükəmməlliyi xüsusilə  bədii 

abstraksiyanın inkişaf səviyyəsi cəhətindən Füzulini kiminsə  məktəbinə aid 

etmək, kiminsə təsiri altına salmaq doğru deyildir. 

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə