Microsoft Word xulqi ogishgan bolalar psixologiyasi



Yüklə 0,52 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə22/61
tarix28.12.2021
ölçüsü0,52 Mb.
#48101
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   61
xulqi ogishgan bolalar psixologiyasi

7-MAVZU: TOBYe AXLOQ 
Ryeja: 
 
1. Tobye axloqning tavsifnomasi  
2. Kontsyeptual modyellar   
3. Shaxs muqtoj axloqining omillari  
4. kammuhtojlik fyenomyeni  
5. Kimyoviy tobyelik  
6. Ozuqaga tobyelik 
 
Tobye axloqning umumiy tavsifnomasi   
“Shaxsning og`ishgan xulqi” o`ta murakkab va ko`p obrazli katyegoriyasi 
ichida tobye axloq yoki boqlanib qolgan dyeb nomlanuvchi guruhcha ajratiladi.  
Shaxsning tobye axloqi o`zida jiddiy ijtimoiy muammoni aks ettiradi, chunki  aniq 
ko`rinib turgan shaklda ishga layoqatini yo`qotish, atrofdagilar bilan janjallar, 
jinoyat sodir etish kabi salbiy oqibatlarga ega bo`lishi mumkin.  Bundan tashqari, 
bu dyeviatsiyaning u yoki bu tarzda istalgan oilaga tyegishli bo`lgan birmuncha 
kyeng tarqalgan turi. 
Azal-azaldan tobye axloqning turli shakllarini piyonistalik,  ortiqcha yeyish, 
azart o`yinlar va boshqa ishqibozlikni nazarda tutgancha zararli yoki yakson 
etuvchi odatlar dyeb ataganlar. Zamonaviy tibbiy adabiyotlarda patologik odatlar 
dyegan atama kyeng ishlatilad. Boqlanib qolish tushunchasi tibbiyotdan 
o`zlashtirilgan, qozirgi vaqtda nisbatan yangi va ommaviy atama hisoblanadi.  
Tobyelik atamasi ostida kyeng ma'noda “kimgadir yoki lazzat olish yoxud 
moslashish maqsadida nimagadir suyanishga intilish” tushuniladi [20, 71-b.]. 
Shartli ravishda mye'yoriy va o`ta boqlanib qoltobyelik  qaqida gapirish mumkin. 
Barcha odamlar qavo, suv, ovqat kabi qayotiy muqim ob'yektlarga “mye'yoriy” 
tobyelikni qis qiladilar.  Ko`pchilik odamlar ota-onalari, do`stlari, turmush 
o`rtoqlariga soqlom boqlanib qolishni syezadilar.  Ba'zi qollarda tobyelikka 
mye'yoriy munosabatning buzilishi kuzatiladi. Masalan,  shaxsning autik, shizoid, 


antiijtimoiy buzilishi boshqa odamlarga fojiali tarzda yetarlicha ko`ngil qo`ymaslik 
oqibatida yuzaga kyeladi.  
O`ta tobyelikka moyillik, aksincha, muammoli simbiotik munosabat yoki 
tobye axloqni tuqdiradi. Kyelgusida “boqlanib qolish” atamasidan foydalanganda 
biz nimagadir o`ta boqlanib qolishni nazarda tutamiz.  
Shunday qilib, tobye axloq, shaxs tomonidan nimanidir yoki kimnidir 
suiistye'mol qilish bilan zich bog’liq bo`lganiday, uning ehtiyojlarini buzilishi 
bilan bog’liq. Maxsus adabiyotlarda ko`rib chiqilayotgan ryeallikning yana bir 
nomi qo`llanadi – addiktiv axloq.  Ingliz tilidan tarjima qilganda  addiction – 
moyillik, qalokatli odat. Agar bu tushunchaning tarixiy ildiziga murojaat qilsak, 
unda lotincha  addictus – qarzi tufayli boqlangan shaxs  (qarzi uchun qullikka 
qukm qilingan). Boshqacha aytganda, bu odam qandaydir yengib bo`lmas 
qukmronlikdan chuqur qullik boqlanib qolishga tushgan.  “Addiktiv axloq” 
atamasining ba'zi afzalligi uning baynalminal transkriptsiyada, shuningdyek, 
“addikta” yoki “addiktiv shaxs” kabi o`xshash odadmlar bilan shaxsning 
o`xshashlik imkoniyatidadir.  
Boqlanib qolgan  (addiktiv) axloq shaxs dyeviant axloqining turi sifatida, 
o`z navbatida, addiktsiya ob'yekti bo`yicha ayniqsa,  diffyeryentsiyalanadigan 
ko`plab turchalarga ega. Nazariy jiqatdan (ma'lum bir sharoitlarda) bu har qanday 
ob'yekt yoki faollik shakllari bo`lishi mumkin – kimyoviy moddalar, pul, ish, 
o`yinlar, jismoniy mashqlar yoki jinsiy aloqa.  
Ryeal qayotda tobyelikning shunday ob'yektlari tarqalgan: 1) psixofaol 
(qonuniy va noqonuniy giyohvand) moddalar; 2) spirtli ichimliklar (ko`pchilik 
tasniflarda birinchi guruhchaga taalluqli); 3) taom; 4) o`yinlar; 5) jinsiy aloqa; 6) 
din va diniy  ibodatlar. 
Sanab o`tilgan ob'yektlarga muvofiq tobye axloqning quyidagi shakllari 
ajratiladi:  
– kimyoviy bog’liqlik (chyekish, toksikomaniya, giyohga muxtojlik, 
dorilarga muxtojlik, ichkilikka bog’liqlik); 
– ovqatlanish axloqining buzilishi (ko`p yeyish, ochlik, taomdan voz 
kyechish); 
– gembling – o`yinga tobyelik (kompyutyerga boqlanib qolish, azart 
o`yinlar); 
– jinsiy addiktsiyalar (zoofiliya, fyetishizm, pigmalionizm, transvyestizm, 
eksbitsionizm, vuayyerizm, nyekrofiliya, sadomazoxizm (glossariyga qarang)); 
– diniy dyestruktiv axloq (diniy  fanatlik, syektaga tortilish). 
qayot o`zgarishi bo`yicha odamlarda tobye axloqning yangi shakllari paydo 
bo`ladi, masalan, bugungi kunda kompyutyerga bog’liqlik juda tyez tarqalmoqda. 
Ayni shu damda ba'zi shakllar dyeviantlik yorliqini yo`qotmoqda. Bizning 
nazarimizda, zamonaviy ijtimoiy vaziyatda gomosyeksuallikni dyeviantlikka 
tyegishli dyeyish kyerak emas, garchi, shubhasiz, u marginal axloq darajasida 
qoladi (mye'yorning oxirgi chyegarasini egallovchi va odamlarda qabul qilmaslikni 
uyqotgancha). Tobye axloqqa faollikning ryeal zarar kyeltirmaydigan kundalik 
shaklini, masalan, kofye ichish yoki shirinlik yeyish  odatini qo`shib qo`yishdan 
saqlanish lozim. 


Modomiki, biz faqat og`ishgan xulq shakllarini ko`rib chiqarkanmiz, 
axloqning dyeviantlikning barcha umumiy byelgilariga javob byerishini diqqat 
bilan kuzatish maqsadga muvofiqdir (1-bo`limga qarang). 1) Masalan, istalgan 
jinsiy axloq mye'yor chyegarasida joylashadi, agar u: 1) o`zaro kyelishuvga 
asoslansa; 2) voyaga yetmagan bolalardan foydalanish bilan bog’liq bo`lmasa; 3) 
tirik odamga yo`naltirilgan; 4) dyeviantlikning umumiy byelgilariga javob 
byermaydi. Unda jinsiy axloqning barcha turlari o`qda joylashishi mumkin: 
qonun bilan ta'qiqlangan jinoiy jinsiy harakatlar (jinsiy zo`ravonlik, 
fog’ishabozlik, bolalardan foydalanish, yomon yo`lga kirish); 
jinsiy dyeviatsiya (qayvonlar bilan jinsiy aloqa, sadomazoxizm, fyetish-
syeks va q.k.); 
marginal axloq (promiskuityet, nudizm, gomosyeksualizm); 
umumqabul qilingan jinsiy axloq (katta odamlarning o`zaro xog’ish 
bo`yicha gyetyerojinsiy axloqi). 
Dyemak, muqtoj (addiktiv) axloq  – bu nimanidir suiistye'mol qilish yoki 
kimnidir o`z-o`zini boshqarish yoki moslashuv maqsadida boqlanuvchi shaxs 
og`ishgan xulqining shakllaridan biri. 
Addiktiv axloq oqirligining darajasi turlicha – amaliy mye'yoriy axloqdan 
aniq ko`rinib turgan somatik va psixik patologiya bilan birga boruvchi biologik 
boqlanib qolishning oqir shakligacha bo`lishi mumkin. Shu bilan bog’liq ravishda  
ba'zi mualliflar boqlanib qolish darajasiga yetmaydigan va fatal xavf 
tuqdirmaydigan, masalan, ko`p ovqat yeyish yoki chyekish kabi addiktiv axloq va 
shunchaki zararli odatlarni farqlaydilar [5]. O`z navbatida,  addiktiv axloqning 
alohida turchalari turli-tuman ko`rinishlar kontinuumini aks ettiradi. Masalan, 
mutaxassislarning tan olishicha,  piyonistalik (ichkilikka boqlanib qolishning 
klinik shakli)  monolit hisoblanmaydi, qaqiqatan ham “piyonistalar” qaqida 
gapirilsa to`qriroq bo`ladi.   
Shaxsning boqlanib qolish ob'yektini tanlashi qisman uning inson 
organizmiga o`ziga xos ta'siri bilan aniqlanadi. qoidadagiday, odamlar 
addiktsiyaning u yoki bu ob'yektiga individual moyillik bo`yicha farqlanadilar. 
Ichkilikning alohida ommaviyligi uning kyeng ta'sir spyektriga  ega ekanligidir – u 
birday muvaffaqiyat bilan qo`zqatish, qizishish, bo`shashish, yalliqlanish 
kasalliklarini davolash, o`ziga ishonch va erkinligi uchun foydalaniladi.  
Tobye axloqning turlicha shakllari uyqunlashish yoki bir biriga o`tish 
tyendyentsiyasiga ega, bu esa uning ishlashidagi myexanizmlarning 
umumlashganini isbotlaydi.  Masalan, ko`p yillik stajga ega bo`lgan kashanda 
sigaryetadan voz kyechgach, doimiy ravishda ovqatlanishga istakni qis qilishi 
mumkin. Gyeroinga muqtoj bo`lib qolgan odam ancha yengil giyohvandlar yoki 
ichkilikni istye'mol qilish yordamida ryemissiyani qo`llab-quvvatlashga intiladi.   
Albatta, tashqi farq bo`lib ko`rinishiga qaramay, axloqning ko`rib 
chiqilayotgan shakllari printsipial o`xshash psixologik myexanizmlarga ega. Shu 
bilan bog’liq qolda addiktiv axloqning umumi byelgilari ajratiladi.  
Dastavval shaxsning muqtoj axloqi uning turqun  psixojismoniy qolatning 
o`zgarishiga intilishida namoyon bo`ladi.  Ushbu mayl inson tomonidan impulsiv-
katyegoriyali, yengib bo`lmas, to`yinmaydigan sifatda boshdan kyechirilgandi. 


Tashqaridan bu go`yoki o`z o`zi bilan kurash, ko`pincha esa  –  o`z-o`zini nazorat 
qilishni yo`qotish bo`lib ko`rinadi.  
Addiktiv axloq to`satdan paydo bo`lmaydi, u o`zida addiktsiya (tobye bo`lib 
qolish) ning uzluksiz shakllanish va rivojlanish jarayonini aks ettiradi. Addiktsiya 
boshlanish (ko`pincha byeozor), individual oqim (tobye bo`lib qolishning 
kuchayishi bilan) va natijaga ega.  Axloq motivatsiyasi boqlanib qolishning turli 
bosqichlarida turlichadir. Masalan, giyohvand moddalarga tobye bo`lib qolishning 
shakllanish jarayoni quyidagi bosqichlarga ega bo`lishi mumkin: 1. Dastlab 
yoshlar submadaniyati ta'siri ostida epizodik istye'mol, ijobiy hissiyotlar va 
saqlangan nazorat fonida giyohvand moddalar bilan tanishuv sodir bo`ladi. 2. 
Syekin-asta nisbiy saqlangan nazorat bilan istye'molning turqun individual ritmi 
shakllanadi.  Bu bosqich ko`pincha qachonki ob'yekt qaqiqatan uzoq davom 
etmaydigan muddatga psixojismoniy qolatni yaxshilashga yordam byersa, 
 
psixologik bog’liqlik bosqichi dyeb ataladi.  Syekin-asta giyohvand moddalarning 
kattaroq dozalariga o`rganish sodir bo`ladi, shu bilan bir vaqtning o`zida ijtimoiy-
psixologik muammolar yiqiladi va axloqning moslashmagan styeryeotipi 
kuchayadi.  3. Kyeyingi bosqich uchun eng yuqori darajani istye'mol qilganda 
ritmning tyezlashishi xaraktyerlidir, byekor qilish sindromi va nazoratning to`la 
yo`qotilishi, intoksikatsiya byelgisi bilan jismoniy boqlanib qolish byelgilari paydo 
bo`ladi. Giyohvand moddalar lazzat olib kyelishdan to`xtaydi, u azob va 
oqriqlardan qutulish uchun istye'mol qilinadi.  Bularning barchasi shaxsning qo`pol 
o`zgarishi (psixik buzilishgacha) va   aniq ko`rinib turgan ijtimoiy 
moslashmaganlik bilan birga boradi.  Ancha kyech bosqichlarda giyohvand 
moddalarni istye'mol qilishda dozasi kamaytiriladi, istye'mol qilish endi qolatni 
tiklashga olib kyelmaydi. 4. Natijada – ijtimoiy yolqizlanish va  fojia (dozani 
oshirish; suitsid; OITS; qayot bilan birga bo`lolmaydigan kasallik). 
Bosqichning davomliligi va oqib o`tish xaraktyeri ob'yektning xususiyatiga 
(masalan, giyohvand moddalar ko`rinishida) va addiktning individual xislati 
(masalan, yosh, ijtimoiy aloqalar, intyellyekt, sublimatsiyaga qobiliyat) ga bog’liq. 
Muqtoj axloqning yana bir xaraktyerli xususiyati uning siklliligi hisoblanadi. 
Bitta sikl fazasini sanaymiz: 
– addiktiv axloqqa ichki tayyorlikning mavjudligi; 
– istak va zo`riqishning kuchayishi;   
– addiktsiya ob'yektini kutish va faol izlash;  
– ob'yektni olish va o`ziga xos kyechinmalarga erishish
– bo`shashish; 
– ryemissiya fazasi (nisbiy sokinlik). 
Kyeyin sikl individual  chastota va  ifodalanganligi bilan takrorlanadi. 
Masalan, dlya odnogo addiktning bittasi uchun sikl  bir oy, boshqasi uchun – bir 
kun  davom etishi mumkin.  
Muqtoj axloq kasallik yoki o`limga olib kyelishi shart emas (masalan, 
piyonistalik yoki giyohvandlik qollaridagi kabi), biroq qonunan shaxsiy 
o`zgarishlar va ijtimoiy moslashmaganlikni uyqotadi.  S.P.Korolyenko va 
T.A.Donskiy [9] addiktsiyaning shakllanishi bilan birga boruvchi ukazo`vayut 
tipik ijtimoiy-psixologik o`zgarishlarni ko`rsatadi.  Addiktiv ko`rsatmaning  


shakllanishiga– qayotga addiktiv munosabatni uyqotuvchi kognitiv, hissiy va 
axloqiy xususiyatlarning yiqindisi birinchi darajali aqamiyatga ega.  
Addiktiv ko`rsatma addiktsiya ob'yektiga yuqori baholi hissiy 
munosabatning (masalan, sigaryeta, giyohvand moddalarning doimiy zaxirasi 
bo`lishi qaqidagi xavotir) paydo bo`lishida ifodalanadi.  Ob'yekt to`qrisidagi fikrlar 
va suqbatlar ustunlik qilishni boshlaydi.  Ratsionalizatsiyalash myexanizmi 
kuchayadi – addiktsiyani intyellyektual oqlash  (“hamma chyekadi”, “stryessni 
ichkiliksiz yengib bo`lmaydi”, “kim ichsa, uni kasallik yengmaydi”). Bunda magik 
tafakkur (o`z buyukligi yoki giyohvand moddalarning  qudratliligi qaqidagi 
fantaziyalar ko`rinishida) va “istak bo`yicha tafakkur” dyeb nomlanuvchi 
 
shakllanadi, buning oqibatida addiktiv axloq va addiktiv muqitning salbiy 
natijalariga tanqid pasayadi (“hammasi joyida”; “myen o`zimni nazorat qila 
olaman”; “barcha giyohvandlar – yaxshi odamlar”).  
Parallyel tarzda “boshqa” hamma narsaga, shu jumladan, addiktga tibbiy-
ijtimoiy yordam ko`rsatishga harakat qiladigan mutaxassislarga ham ishonchsizlik 
rivojlanadi (“ular myeni tushunmaydilar, chunki o`zlari buning nima ekanini 
bilmaydilar”).  
Addiktiv ko`rsatma boqlanib qolish ob'yekti mavjud bo`lishning maqsadi, 
istye'mol esa – qayot tarzi bo`lishiga olib kyeladi.  qayotiy borliq ob'yektni olish 
vaziyatigacha torayadi. qolgan barchasi – avvalgi axloqiy qadriyatlar, qiziqishlar, 
munosabatlar –  aqamiyatli bo`lishdan to`xtaydi. Jyelaniye «slitsya» s ob'yekt bilan 
“qo`shilish” istagi shunchalik ustunlik qiladiki, odam unga erishish yo`lida o`tkir 
ixtirochilikni va  sabotni namoyish qilib, barcha to`siqlarni yengadi. Ko`pincha 
yolqonning muqtoj axloqning alishtirilmas yo`ldoshi bo`lishi qayron qolarli narsa 
emas. O`zi va o`z axloqiga tanqidiylik aqamiyatli tarzda pasayadi, muqofaza-
tajovuzkor axloq kuchayadi, ijtimoiy moslashmaganlik byelgilari o`sadi.  
Eqtimol, addiktiv ko`rsatmaning eng salbiy ko`rinishlaridan biri 
anozognoziya –  kasallik yoki uning oqirligini rad etish hisoblanadi. Addiktning 
o`z muqtojligini tan olmasligi (“myen –  piyonista emasman”; “agar istasam, 
ichishni tashlay olaman”) uning atrofdagilar o`zaro munosabatini 
murakkablashtiradi va aqamiyatli tarzda yordam ko`rsatishni qiyinlashtiradi, qator 
qollarda esa muqtojlikni yengib bo`lmas qiladi.  
Shunday qilib, muqtoj  (addiktiv) axloq – bu psixik qolatni o`zgartirish 
maqsadida qandaydir moddani istye'mol qilishga (yoki o`ziga xos faollikga)  
muqtoj bo`lib qolish bilan bog’liq bo`lgan autodyestruktiv axloq. Sub'yektiv 
ravishda addiktsiya ob'yektisiz yashash mumkin emasday, unga yengib bo`lmas 
mayl kabi kyechiriladi. Bu axloq, modomiki organizm va shaxsni muqarrar 
ravishda barbod qilarkan aniq ko`rinib turgan autodyestruktiv xaraktyerga ega. 
 

Yüklə 0,52 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   61




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin