Milli Virtual Kitabxana



Yüklə 0.68 Mb.
PDF просмотр
səhifə2/7
tarix08.12.2016
ölçüsü0.68 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

məxsus insanın məişətinə, dünyasına dair qanunlar, ibadətə dair olan qanunlarla bir gücdə 

saxlanıbdır. Xristian aləmi haman müharibənin zoruna bu qanunları bilmərrə ayırıbdır, yəni 

xristian ağlı müdam tərəqqi yolunda işlərkən, müsəlman ağlı əski qanunlara kifayət edib 

paslanmışdır. 

 

  

 



İslamın barəsində məzkur bədgüman olanlar demək olar ki, "lojiq"aləmində öz səhvlərini 

düşünməyirlər. İslam, həqiqət tərəqqiyə, yəni elmə düşmən olsaydı, Bəni-abbasilər İspaniyada 

olan vaxt tərəqqi yolunda bulunmazdılar: haman ərəblər və haman islam! Əcəba, nə səbəbə o 

vaxt islam onların elm yolunda tərəqqilərinə mane olmurdu?....  Öz uşaqlarını həlak edən, 

murdar olmuş heyvanların ətini yeyən, oğurluq, quldurluq ilə dolanan, bir allahın yerinə min 

dörd yüz bütlərə səcdə edən,əxlaqı büsbütün pozulmuş ərəblərə, əcəba, nə üçün dini-islam gəldi? 

Əlbəttə, əxlaqı pozğun millətin əxlaqını düzəltmək üçün, yəni ona tərəqqi yolunu göstərmək 

üçün. Açıq söyləyəlim: bir camaat üçün müəyyən bir din ortalığa gəlirsə, haman camaat səbəb 

olur, deyilmi? Belə olan surətdə demək olurmu filan din, filan millətin tənəzzülü üçün gəlibdir? 

Buna bərəks gərək deyilə: hər din camaatın tərəqqisi üçün gəlir. Din gətirən, camaatın xeyrini 

əlbəttə, nəzərdə tutur....  Dini qəbul edib onun  intişarına çalışanlar nazik bir nöqtəni anlamaq 

istəmirlər.... Xristian dinini intişar edənlər bir Lüterin çıxmağına səbəb olan kimi müsəlman 

aləmi də öz Lüterini gözləyir. Bu Lüter gəlib də deyəcək: insan daima tərəqqi yolunda 

yaşayarkən  onun məişəti və ağlı müəyyən, həmişəlik bir qanuna kifayət edə bilməz. Haman bu 

mətləbi Məhəmməd peyğəmbər aşkar deyibdir. Yəni hər bir işi ağıla həvalə et, ağıl nə buyurarsa, 

 

11



ona əməl et....  Fəqət iki mənsəb bir vücudda olmaq, yəni zikr olunan müharibənin olmamağı bu 

gözəl və tamam düyünləri açan sözlərin gizlin qalmasına səbəb olubdur. Sona Bahadırın bu 

sözlərindən sonra dedi: 

 

  



 

"Bəli, haqdır. Günah din gətirəndə deyil, bəlkə dini intişar edənlərdədir...." 

 

  

 



Bu minvalla Bahadır və Sona hər gün dərsdən sonra bu tövr söhbətlərə ciddi surətdə girişirdilər. 

Bu nazik mətləblər hər birisinin ürəyinin ən nazik hissli guşəsində yer edirdi. Gündən-günə 

bunların bir-birinə məhəbbətləri artırdı. Fəqət  

 

cürət edib aşkar edə bilmirdilər. Bir neçə saat bir-birini görməsəydilər, hər ikisi qəm dəryasına 



mübtəla olurdu.... 

 

  



 

       *       *       *       *       * 

 

  

 



Saat olardı dörd. Nahardan sonra Bahadır pəncərədə oturub qabağındakı meşəyə tamaşa edirdi. 

Bir tərəfdən otaqdakı bülbüllərin nəğməsi, o biri tərəfdən meşədə axan bulaqların səsi və 

gərdişin comərdliyi Bahadıra böyük bir ləzzət verirdi. Nökər içəri daxil olub Bahadıra bir şəxs 

onu görmək istəyir dedi. Bahadır dişqarı çıxıb gördü ki, yoldaşı student Alekseydir. Bahadır 

Alekseyi evə dəvət etdi. Hər ikisi pəncərənin qabağında əyləşib ruzigara tamaşa edirdilər. Bir az 

fikirdən sonra Aleksey Bahadırdan sual etdi: 

 

  

 



"Nə əcəb gəzməyə çıxmırsan?" 

 

  



 

"Kefim bir az nasazdır"--deyib cavab verdi. 

 

  

 



"Səbəb?" 

 

  



 

"Neçə gündür başım ağrıyır." 

 

  

 



""Tərcüman" qəzetəsinin axırıncı nömrəsini oxudunmu?" 

 

  



 

 

12



"Bəli, oxudum." 

 

  



 

"Osmanlı dilinin barəsində yazdığı haqdırmı?" 

 

  

 



"Haqdır." 

 

  



 

"Təəccübdür!...." 

 

  

 



"Nə üçün təəccüb edirsən?" 

 

  



 

"Çünki hər millət bu zəmanədə çalışır ki, dilini asana çıxartsın, amma onlar gedə-gedə dillərini 

dəxi də çətin edirlər." 

 

  



 

"Bəli, bu bir naxoşluqdur ki, bizlərə də keçibdir. Bizim əhli-qələm, fikirlərini bu yerə qoyublar 

ki, inşalarını həmişə fəsahət və bəlağətlə yazsınlar; çünki sadə türk dili ilə yazanları nadan hesab 

edirlər." 

 

  

 



"Aya, görək bu inşaları hamı anlayırmı və cəmaata nəf gətirirmi?" 

 

  



 

Bahadır təbəssüm edib cavab verdi: 

 

  

 



"Sən elə fikir edirsən bizim əhli-qələmin əksəri bir şey inşa edəndə fikirləri o yerdə olur ki, 

oların əsərlərindən camaat mənfəətbərdar olsun? Xeyr! Yazanlarımızın əksəri ərəb və fars 

sözlərini bilməkdə hünərlərini göstərmək istəyirlər. Bundan savayı, bu cür dəxi əhli-qələm vardır 

ki, özlərini xalqın nəzərində artıq göstərməkdən ötəri şerlər düzəldirlər. Bu biçarələr gecədə bir 

qafiyə düzəldib gözəl vaxtlarını puç edirlər. Və dəxi bir parası vardır ki, bu xeyirsiz işlərə bəs 

etməyib müsəlman millətinə dair mədəniyyət və məişət xüsusində bir para lazım olan məsələləri 

rus qəzetələrində yazırlar, tainki qeyri millətdən də afərin eşitsinlər." 

 

  



 

"Sənin sözünün qüvvəti, keçən il həmin bu söhbəti Tiflisdə eşitdim." 

 

  

 



13

 

"Yəni necə?" 

 

  

 



"Keçən il Tiflisdə "Badkubə" adlanan qəstində oturub nahar edirdim. Mən əyləşdiyim otağa 9 

nəfər cavan müsəlman gəlib nahar yeməyə məşğul oldular və mədəniyyətdən söhbət edirdilər. 

Onlardan biri o birisinə dedi: "De görüm, aya, nə məqsudla müsəlman çobanına rusca yazırsan 

ki, çobanlığı buraxıb elm dalınca getsin?". 

 

  

 



Yoldaşı cavab verib dedi ki: "Nə eybi var, qoy qeyri millət də bilsin ki, bizdə də rusca yazanlar 

var...." Çünki bu tövr cavab onun ağlının naqisliyini göstərirdi. Ona görə mən istədim biləm bu 

kim ola və hərçənd adını dedilər isə də, amma heyfa ki, unutmuşam.... 

 

  



 

Bahadır dəxi fikir edib tapa bilmədi və bir az fikirdən sonra dedi: 

 

  

 



"Bəli, necə ki, əvvəl dedim, müsəlman arasında bu tövr əhli-qələm nəhayətdə çoxdur....  Xülasə, 

saf ürəklə millət yolunda zəhmət çəkənlər çox azdır." Bahadır bu sözləri deyib durub otaqda 

gəzindi. Bir az fikirdən sonra Aleksey sual etdi: 

 

  



 

" "Kəşkül" qəzetəsi alırsanmı?" 

 

  

 



"Bura gələndən "Kəşkül"ün üzünü görməmişəm...." 

 

  



 

"Onun həmişə adətidir: üç ayda bir, ya dörd ayda bir çıxar." 

 

  

 



"Günah yalqız onda deyil. Günah bizim müsəlmanlardadır ki, biçarəyə kömək etmirlər...." 

 

  



 

Bu danışıqda Yusif içəri daxil olub, "Məni bağışlayın"--deyib Bahadıra əl verdi. Sonra Alekseylə 

dost oldular və Alekseyə üzünü tutub dedi: 

 

  



 

"Xoş gəlibsiniz!" Aleksey ikramla baş əydi. 

 

  

 



14

 

"Nə barədə söhbət edirdiniz?"--Yusif deyib sual etdi. 

 

"Söhbətimiz bunların "Kəşkül" qəzetəsinin barəsindədir. Bu qəzetə ayda bir, ya iki dəfə çıxır,"--



Aleksey cavab verib Yusifə diqqətlə baxdı. 

 

  



 

"Doğru buyurursunuz,"--deyə Yusif cavab verdi--Biz Tiflisdə olan vaxtlar mənim qızım türk dili 

oxuyan vaxt istədi ki, haman qəzetəni alsın. Amma sonradan gördüm ki, həqiqət, gec-gec çıxır, 

ona görə almadım. 

 

  

 



Aleksey cavab verib dedi: 

 

  



 

"Bahadırın deməyinə görə günah tək qəzetənin mühərrirində deyil və hətta millətdədir; çünki 

deyir, guya müsəlman camaatı qəzetə yazanlara köməklik etmir." 

 

  



 

"Bəli, haqdır. Hərgah qəzetə işində millətin köməkliyi olmasa iş qabağa getməz."--Yusif deyib 

ayağa durdu.--Fəqət onu da deməliyəm, qəzetə verənlərdə də insaf gərəkdir ola.... 

 

  



 

"Millət necə kömək etsin ki, qəzetə onun nəzərində yalançı bir şey görünür və bir para mollalar 

qəzetə oxuyanları uşaq və nadan hesab edirlər"--Bahadır dəxi bu sözü deyib qalxdı. 

 

  



 

"Buyurunuz zala,"--deyib Yusif əli ilə göstərdi. Hamısı zala daxil oldular. Bir az müddətdən 

sonra Maşo və Sona dəxi gəldilər. Aleksey ilə dost olub hər kəs öz yerində əyləşdi. Aralığa çay 

gətirdilər. 

 

  

 



Hamı xamuş olandan sonra Yusif dedi: 

 

  



 

"Bəli, Bahadır bəy! Otaqdakı söhbətimiz nə yerdə qaldı?" 

 

  

 



Sona atasından bu sözləri eşidib Bahadırın üzünə baxdı və söhbət nə barədə olmağını sual etdi. 

 

  



 

"Bizim qəzetələrə diqqət tuturlar",--Bahadır başını aşağı salıb cavab verdi. 

 

15


 

  

 



"Bahadır bəy! Həqiqət, diqqət tutulasıdır. Amma biçarə mühərrirlər nə etsinlər ki, müsəlman 

millətində həmiyyət yoxdur."--Sona bu sözləri deyib Alekseyə baxdı: 

 

  

 



"Necə yəni həmiyyət yoxdur?"--Yusif təəccüblə Sonaya baxdı. Sona atasının cavabında dedi: 

 

  



 

" Məsələn, millətin nəzəri qəzetəyə nəhayətdə həqirdir. Qəzetə onlar üçün artıq və lazımsız bir 

şeydir. Bir şey ki, lazımsız ola, ona pul verərlərmi? Və camaat qəzetəni almayanda biçarə 

mühərrir nə ilə dolansın və kimin üçün yazsın. Hərgah müsəlman milləti bunu anlaya ki, qəzetə 

göz açar, insanı qaranlıqdan işıqlığa salar və bilmədiyini bildirər, əlbəttə, onda qəzetəni alan da 

və kömək edən də çox olar. Və nəinki qəzetə, özgə işlər də bunun kimi. Müsəlman cavanlarından 

hazırda yazanlar az deyil, mən hətta bir neçəsini bilirəm ki, biçarələr gözəl-gözəl kitabçalar 

yazıblar; lakin pulları olmadığına səbəb basdıra bilmirlər. Millətdə hümmət olsa, belə olmaz....  

Siz elə bilirsiniz ki, bu qədər erməni millətinin arasında ki, kitab var, inşa edənlər özləri 

basdırırlar?" 

 

  

 



"Bizim işimiz başqa".--Yusif təbəssüm edib dedi.--Biz evlənəndə hərgah uşağımız, qızımız da 

olmuş olsa yenə millətin işini unutmuruq: həmişə bir qədər pul, ya kitab basdırmağa, ya 

məktəblərə və ya kəlisalara bağışlayırıq. 

 

  



 

"Bəs bunu müsəlmanlar edə bilməzlərmi?"--Sona atasına baxıb dedi:--Məgər müsəlmandan azmı 

dövlətli var? Bu biçarələrin hətta cəmiyyəti-xeyriyyələri də yoxdur. Xülasə, işləri çox çətindir, 

sözlə bunlara qandırmaq mümkün deyil, gərəkdir ki, bu millət arasında mədəniyyət yayıla, onda 

özləri anlayarlar, millət nədir, hümmət nədir. 

 

  



 

Bu minval çay qurtaranadək aralıqda çox söhbət oldu və Sona dəxi verilən suallara layiqincə 

cavab verirdi. 

 

  



 

Aleksey Sonanın sözlərinə diqqətlə qulaq verib öz ürəyində deyirdi: "Xoş olsun bizim millətin 

halına ki, bu qanacaqda övrətləri də vardır!". 

 

  



 

Bir az söhbətdən sonra Aleksey mürəxxəs olub öz evinə getdi və Bahadır dəxi öz otağına.... 

 

  

 



 

16


Bir azdan, Sona Bahadırın yanına gəlib adətə görə akoşkanın qabağında oturdular. Dərsdən sonra 

Bahadır bu şeri avazla oxudu: 

 

  

 



"Morğe-səyyade-toəm, oftadeəm bər dame-to,  

 

Ya bekoş, ya dane deh, ya əz qəfəs azad kon". 



 

  

 



[Tərcüməsi: Sənin ovladığın quşam, toruna düşmüşəm,  

 

                    Ya öldür, ya dən ver, ya qəfəsdən xilas et.] 



 

  

 



Sona bu sözləri anlayıb ürəkdən bir ah çəkib yanaqları od kimi parıldadı. Akoşkadan dişqarı 

baxıb dedi: 

 

  

 



"Bahadır! Bir bax o biçarə bülbülə, gül üçün necə yanıqlı cəh-cəhlər vurur."Bir nəzər et gülə, 

necə qönçəsini açıb guya bülbülə deyir: "Bu can sənindir, əzizim!...." 

 

  

 



Bahadır Sonanın işarəsini başa düşdü və cavab verməyə imkanı olmayıb əyləşib iki əli ilə başını 

tutub dərin-dərin fikrə getdi. Sona dəxi Bahadırın əlindən tutub dedi: 

 

  

 



" Bahadır, o nə sirrdir ki, insan bir-birindən təfriqə düşübdür?...." 

 

  



 

Bahadır Sonanın sualına cavab verməyib ancaq dedi: 

 

  

 



"Sona! Vaxt olar indi mənə verdiyin sualın barəsində söhbət edərik. "Bu sözlərdən sonra ikisi də 

ixtiyarsız bir-birinin əlini tutdular, Sona yerə baxırdı, Bahadırsa onun üzünə. Bu halda bir neçə 

dəqiqə sözsüz qaldılar. Lakin əllərinin titrəməyini hər biri hiss edirdi.... 

 

  



 

Bu vaxt qapıdan qulluqçu Sonanı atasının yanına çağırdı. Sona Bahadırın otağından çıxıb getdi. 

Bahadır dəxi Sonanın axırıncı sualını təkrar edib qəm dəryasına mübtəla oldu. "Həqiqət, səbəb 

nədir ki, insan bir-birindən təfriqə düşübdür",sözləri Bahadırı tövrlü-tövrlü fikirlərə saldı.... 

 

  

 



 

17


       *       *       *       *       * 

 

  



 

Avqust ayı aralığa gəldi, hava soyuqlaşdı, Məngilisə gələn qonaqlar gündən-günə azaldı. Və 

Bahadır dəxi yavaş-yavaş hazırlaşırdı gözəl Məngilis ilə ayrılsın. Sona bunu hiss edirdi və öz-

özünə deyirdi: "Kaş hər günümüz bir il olaydı!" Hərçənd Bahadır üçün Sona ilə ayrılmaq 

nəhayətdə çətin gəlirdi, fəqət nə etməli? Lazım idi ki, elmini tez tamam edib azad olsun. 

 

  



 

Avqust ayının 15-i idi. Bahadır Tiflisdəki yoldaşı Sultandan kağız aldı. Kağızı oxuyub gördü ki, 

yoldaşları Tiflisdə bunu gözləyirlər, tainki Rusiyətə bir yerdə getsinlər. Otaqda heç kəs yox idi. 

Kağızı oxuyandan sonra Bahadır bir saat fikrə gedib bilmirdi ki, nə etsin. Axırda fikrini dağıdıb 

başladı yavaş-yavaş şeylərini yığışdırmağa. Sona qapının arasından bunu yığışırılan görüb tez 

içəri daxil oldu. 

 

  

 



"Bu  nədir? Nə edirsiniz?"--deyib Bahadırın əlindən tutdu, Bahadır kağızı göstərdi. Sona bir az 

sakit oldu və ürəkdən bir ah çəkib dedi: 

 

  

 



"Görəsən bizim ayrılığımız həmişəlikdir, ya ruzigar bir-birimizlə görüşdürəcəkdir?..." 

 

  



 

"Ümidvaram ki, gələn yay yenə bir-birimizin vüsalına yetişək!" 

 

  

 



Sona dişqarı çıxıb Bahadırın yığışmağını atasına və anasına söylədi. Maşo və Yusif bu 

əhvalatdan nəhayətdə qəmgin oldular; Bahadır üçün yola lazım olan şeyləri hazır etdilər. 

 

  

 



Sabahı günü troyka qapıda hazır oldu. Bahadırın şeylərini lazımınca yığışdırıb hazır etdilər. 

Hamı balkona, Bahadırı ötürməyə çıxdı. Bəli, vaxt oldu ki, Bahadır hamısı ilə xudahafiz edib 

sevgili Sonası ilə ayrıldı.... Və Sona "kağızınızı gözləyirik" deyib atasını balkonda qoyub 

Bahadırın otağına tez gəldi və gözlərindən qanlı yaşlar töküb uşaq kimi ağladı. 

 

  

 



  

 

  



 

  

 



İKİNCİ HİSSƏ 

 

 



18

  

 

  



 

Bahadır Sonadan ayrılandan sonra troyka çaparaq əyri-üyrü yollarla qalın meşəli dağın başında 

bulundu. Bahadır qeyri bir halətdə idi. Bahadır üç verst bihuş gedib ancaq troykaçı dağın başında 

atın cilovunu düzəltmək istərkən ayıldı. Gördü ki, Sonadan xeyli iraq düşübdür. Onun fikrindən 

quş olmaq keçirdi ki, axırıncı dəfə uçub həməfkarlı, ruhuna və ağlına ləzzət verən Sonaya 

baxsın, amma nə fayda!.... 

 

  

 



Troykaçı atları sürmək istəyəndə Bahadır: "Yavaş bir az"--deyib troykanı saxlatdı. Bahadırın 

nəzəri Sona olan evə sataşıb bir neçə rüb gözlərini bir nöqtədən çəkmədi və sonra çarəsiz qalıb 

troykanı sürdürdü. 

 

  



 

Bahadırın başında min-min fikirlər, tövrbətövr xəyalat olarkən "Piryut" adlanan qalığa yetişdilər. 

Burada Novruz troykaçı atlara iki saat yorunuq vermək istədi: Novruz otuz yaşında, gödəkboy, 

canlı oğlan idi. Üzündə gözə sataşan bir eybi yox idi. Ancaq üzünün çopuru, gözlərinin pişik 

gözünə bənzəməyi, burnunun nəhayətdə böyük deşikləri, qulaqlarının qoz yarpağıdək sallanmağı 

insanın nəzərini bir az məşğul edirdi. Bahadır üzünü Məngilis olan tərəfə tutub ürəkdən bir ah 

çəkdi. Gördü Sona ilə bunun arasında uca dağlar, qalın meşələr vardır. Əlləri qoynunda iki saat 

qoz ağacının altında dərin fikirdə gah gəzirdi, gah otururdu. Qalıqda bunlardan və qalıq 

yiyəsindən başqa heç kəs yox idi. Gün yavaş-yavaş batmaqda idi və nazik yel əsirdi. Quşlar 

yuvalarında oturub dimdiklərini təmizləyirdilər, səs-səmir yox idi, ancaq hərdənbir zorba həyət 

iti hürürdü. Troykaçının: "Ağa, əyləşin, vaxtdır" səsi Bahadırın fikrini dağıtdı. Bahadır troykaya 

oturdu və troykaçı atlara "fişt" edib istəyirdi ki, sürsün, birdən qabaqlarına çapar çıxıb soruşdu: 

 

  

 



"Hara gedirsiniz?" 

 

  



 

"Tiflisə."--Bahadır başını qaldırıb cavab verdi. 

 

  

 



"Bu vaxt mən sizə məsləhət görmürəm gedəsiniz." 

 

  



 

"Nə səbəbə?"--Uca səslə Novruz xəbər aldı. 

 

  

 



"Ondan ötəri ki, dünən axşam "Piryut"dan üç verst o yana qaçaqlar on nəfər adam soyublar." 

 

  



 

 

19



"Bizə dəyməzlər"--İstər-istəməz Novruz cavab verdi. 

 

  



 

"-Özünüz bilərsiniz, ancaq bu axşam vaxtı sizə məsləhət görmürəm." 

 

  

 



Novruz istəyirdi atları sürsün. Bahadır bir az fikirdən sonra dedi ki, səbir etməli, bəlkə bir xəbər 

çıxa. 


 

  

 



"Ağa, qorxma, hərgah qaçaqlar dünən adamları soyublar, bu gün bu yolda olmazlar. İndi görəsən 

qorxularından hansı cəhənnəmə itiblər."--Novruz deyib Bahadırdan cavab gözlədi. 

 

  

 



"Yox, hər işdə səbir lazımdır."--Deyib Bahadır troykadan düşdü.--Bu gecə burada qalmağımız 

məsləhətdir. Səhər gecədən yola düşərik. Atları aç! 

 

  

 



Bu vaxt qalıq yiyəsi İvan bunların darvazada dayanmaqlarını görüb sual etdi:--Niyə getmirsiniz?  

 

  



 

İvan səbəbini bilib Bahadıra dedi: 

 

  

 



"Ağa, mən də məsləhət görmürəm ki, bu vaxt gedəsiniz. Yaxşı olar bu gecə qalasınız, sabah 

gecədən gedərsiniz. Bəlkə səhərədək bir xəbər çıxa. 

 

  

 



Novruz çarəsiz qalıb atları açdı. Bahadır yatmaq üçün İvandan yer istədi. İvan göygöz, saqqalı 

ağarmış, üzü çil, ucaboy, arıq,pula görə çox qonaqsevən qoca rus idi. 

 

  

 



İvan Bahadırın təvəqqesinə görə bir balaca otaq açdı. Otaqcığın bir tərəfində su qabı, bir 

tərəfində balaca taxt, üstündə samandan döşəkcə, illərlə üzü yuyulmamış balış. Taxtın qabağında 

üçayaqlı miz, üstü bıçaq ilə cızmaqara çəkilmiş, mizin yanında bir ayağı sınmış kürsü, taxtın 

üstündə yarım arşın hündürlüyu, bir qarış eni pəncərə. İki şüşəli, qurum və toz basmış pəncərədə 

bir neçə hörümçək və milçək ölüsü və balaca çıraq, şişəsini qara his basmış və piltəsi neçə 

günlərlə kəsilməmiş. İvan otağı göstərib getdi. Bahadır taxtın üstə yıxılıb fikrə getdi. Qaçaqların 

xəbəri, təzə otaqçanın təhər-tövrü Sonanın fikrini çəkməyə mane oldu. Bundan savayı Bahadırı 

incidən o oldu ki, vaxtında gedib Tiflisə çatmayacaqdır. Bahadır bu fikirdə ikən İvan qapını açıb 

əlində samovar, üstündə mis çaynik, iki fincan, bir neçə qənd qırığı içəri daxil oldu və dedi: 

 

  



 

20


 

"Ağa, yoldan gəlibsiniz, yorulubsunuz, durun bir çay için. "Bu sözlər Bahadırın fikirlərini 

dağıtdı: 

 

  



 

"Çox razıyam,"--deyib Bahadır başını balışdan qaldırdı. Hərçənd yemək və içmək Bahadırın 

fikrindən keçmirdi. Amma hazır samovara şad olub bir finçan çay içməyə razılıq verdi. İvan iki 

fincanı da çayla doldurdu: birisini Bahadırın qabağına, o birisini öz qabağına qoyub dedi: 

 

  

 



"Ağa, buyurun için. Görürəm yorulubsunuz, çay yornuğunuzu aparar." 

 

  



 

Bu sözlərdən sonra İvan başladı hortuldatmağa. Bahadır bir fincan içənədək İvan beş fincan 

hortuldatdı. 

 

  



 

Bahadırsa iki fincan güclə içib İvana razılıq etdi. Bu vaxt İvan on birinci fincanı içirdi və tər 

üzündən yağış tək tökürdü. İvan Bahadıra dillə cavab verə bilməyib baş əydi və başını əyən vaxt, 

çünki gözləri Bahadırda idi, fincanın yarısı dizinə töküldü. İvan fincanın sanını unutdu. 

Samovardan su damcı-damcı gəlirdi ki, İvan çaydan əl çəkdi. Sonra cibindən trubkasını çıxardıb 

tüstülətdi və Bahadıra nəzər yetirib sual etdi: 

 

  

 



"Siz nə millətsiniz?" 

 

  



 

"Mən müsəlmanam,"--deyib Bahadır da papirosunu yandırdı. Bu vaxtadək İvan Bahadırla rusca 

danışırdı. İvan Bahadırın müsəlman olmağını bilib başladı türkcə söyləməyə. İvan türkcə çox 

yaxşı danışırdı. Bahadır bunun danışmağına təəccüb edib sordu: 

 

  

 



"Siz türkcə harda öyrənibsiniz?" 

 

  



 

"Bu yavuqda çox müsəlman kəndi var. Onlarla bizim işimiz çox olmağına görə türkcə 

öyrənmişəm."--İvan bunu deyib trubkasını boşaltdı və başını aşağı dikib dedi: 

 

  



 

"Sizin müsəlmanlar yaxşı dolanmırlar." 

 

  

 



 

21


"Necə?"--Bahadır soruşub başını əli ilə tutdu. 

 

  



 

"Dəxi necə olacaqdır: peşələri oğurluq, quldurluq olub, nə allahdan qorxuları var, nə padşahdan." 

 

  

 



"Bəli, gərəkdir bunlara tərbiyə verilə." 

 

  



 

İvan, görükür, Bahadırın mətləbini anlamadı və ikinci dəfə trubkasını doldurmaq istərkən çöldə 

qilü-qal düşdü. İvan tez dişqarı çıxıb gördü ki, bir neçə çapar öz böyükləri ilə həyətdə danışırlar. 

Bahadır səbir etməyib otaqdan çıxdı. Bu vaxt çaparın böyüyü gülə-gülə İvana deyirdi: 

 

  

 



"Qaçaqları qovduq Sarvan mahalına tərəf, sonra gözdən itdilər."Bahadırın: 

 

  



 

"Yol qorxulu deyil ki?"--sualına çaparbaşı cavab verdi: 

 

  

 



"Xeyr, hərgah istəyirsiniz bu aydınlıq gecədə gedə bilərsiniz və bir çapar sizə verə bilərəm." 

 

  



 

Bahadır "çox sağ ol" deyib, Novruzu səslədi. Novruz səs vermədi. Bahadır atlar bağlanan yerə 

gedib gördü ki, Novruz xoruldayır. Bahadır və İvan Novruzu çətinlik ilə yuxudan oyatdılar. 

Novruz gözlərini ovuşdura-ovuşdura açıb: 

 

  

 



"Nə var? Nə istəyirsiniz?"--deyib sual etdi. 

 

  



 

Bahadırın: 

 

  

 



"Dur troykanı qoş,"--sözünə Novruz göyə baxıb dedi: 

 

  



 

"Ağa, hələ tezdir. Səhərə çox qalıbdır." 

 

  

 



 

22


İvanın: "Novruz! Novruz!" səsi Novruzu yuxudan ayıltdı və əhvalatdan xəbərdar olub getdi 

atların yanına. 

 

  

 



Bahadır İvanın qulluğuna layiq ona pul bağışlayıb çox razılıq etdi. Yarım saatdan sonra troyka 

hazır oldu. Novruz: 

 

  

 



"Ağa, buyurun, hazıram,"--deyib Bahadıra səsləndi. 

 

  



 

Bahadır İvanla və çaparbaşı ilə salamatlaşıb troykaya əyləşdi. Novruz çaparı troykanın yanında 

görüb ürəkləndi və atlara bərkdən, öz qaydası ilə "fişt" edib yola düşdülər. Yolun iki tərəfində 

meşə, aydınlıq gecə! Təkərlərin səsi, atların ayaqlarının tappıltısı meşələrə səs salırdı. Bahadır 

dərin-dərin fikirdə ikən Novruz dodağının altında oxuyurdu. Çünki yol başı yuxarıydı, ona görə 

Novruz atları yavaş-yavaş sürüb özünə xoş gələn nəğmələrdən oxuyurdu. Bunun bayatıları 

Bahadırın dərdini dəxi də artırırdı. Novruz Bahadırı qəmgin görüb dedi: 

 

  



 

"Ağa, nə üçün fikr edirsən, yoxsa qaçaqlardan qorxursan? Qorxma, indi bu yolda olmazlar və bir 

də qalığa yaxınlaşmışıq." 

 

  



 

"Qaçaqlardan qorxmuram. Ancaq fikr edirəm ki, bu evi yıxılmışlar nə peşədir ki, özlərinə qəbul 

ediblər." 

 

  



 

"Ay ağa, elə demə. Mən bunları heç qınamıram, bunların qaçaq olmaqlarına çox səbəb var...." 

 

  

 



"Görükür, çoxusu aclığından qaçaqçılıq edir." 

 

  



 

"Xeyr, ağa, hamısının evində bir parça çörəyi var. Ancaq bunları bu yola qoyan bizim 

böyüklərimizdir....  Və hamıdan baş səbəb arvaddır, arvad!" 

 

  



 

"Necə arvad?" 

 

  

 



"Belə ki, bu evləri yıxılmışlar bir-birinin nişanlısını qaçırdırlar. Bu bir adətdir düşüb bizim 

aramıza, yenə qızın kəbini kəsilməmiş olsa bir şeydir. Amma bu evləri yıxılmışlar kəbinli-

 

23


kəbinli qızları qaçırdırlar.... Əlbəttə, bu tövr işlərdən sonra əvvəlki nişanlısı dəli olub dağa-daşa 

düşür və başlayır düşmənindən əvəz almağa. Bu yazığa yemək lazımdır,ona görə görürsən sənin-

mənim kimi adamları soyub onunla dolanacaq edir." 

 

  



 

"A kişi, nə deyirsən? Kəbinli qızı da qaçırtmaq olarmı? Nə üçün şikayət etmirlər? Bəs qazı və 

qeyri mollalar nədən ötrü təyin olunublar?" 

 

  



 

"Ah, ağa, kim-kimədir! Mollalarımızın da xarabı çıxıbdır....  Odur, bir ay bundan qabaq bizim 

kənddən biri kəbinli qızı qaçırdıb apardı özgə kəndə, orada mollaya pul basıb kəbinini kəsdirtdi. 

Sonra molla eşidəndə dedi ki, mən bilmirdim qız özgəyə kəbinliydi, ya yox....  Deyir qız özü 

razılıq verdi. Sonra iş getdi Tiflisə, oğlanın atası Tiflisə gedib-gəlməkdən həlak  oldu. 

 

  



 

"Nə üçün?" 

 

  

 



"Nə bilim, deyir gedirsən qazının yanına, deyir: "Sabah". Sabah gedirsən, deyir: "Yazmışam 

yuxarı". Yuxarı gedirsən, deyir: "Sabah". Sabah gedirsən, deyir: "Nə ki, lazımdır edirik". Axırda 

yazıq bizar olub gəldi kəndə. Sənin canın üçün, yazığı  

 

Tiflisdə necə incitmişdilərsə, hamı mollalara--böyük axunddan başlamış kiçiyinədək ağzından 



gələni deyirdi...." 

 

  



 

"Heç şey edə bilməzlər. Onların borcudur şəriətlə iş görələr." 

 

  

 



"Axı onlar yazı-pozu edənədək iş-işdən keçir. Odur, keçən yaz mənim başıma da bu iş gəldi. 

Ancaq mən tək olduğuma görə və bir də dava sevməyən olduğuma, düz getdim Tiflisə, böyük 

axundun yanına. Ağzımı açıb dərdimi demək istəyirdim, qoymadı söyləməyə, dedi ki: "O, 

qazının işidir. Əvvəl qoy oradan yazsınlar". Getdim yerinə də məlum etdim. İndi bir ildən çoxdur 

arvadımı əlimdən alıblar, bu vaxtadək bir xəbər yoxdur, Mən də sonra gördüm ki, düşmənimlə 

bacarmayacağam, arvadın kəbinini geri edib işdən əl çəkdim. Amma düşmənim dörd ay Tiflisə 

getdi-gəldi. Özü də pullu adamın oğlu idi....  Mən də işi duydum, bilmərrə əl çəkdim....  Ah, ağa, 

azmı belə iş olur? Azmı belə dərdlərə yanan var? Hərgah mənim də arxam olsaydı, indi mən də 

bir fəstay çıxartmışdım. İndi o tərəfdən də, bu tərəfdən də bir neçəsi qızıl gülləyə qurban 

olmuşdu...." 

 

  

 



Novruz bu sözləri deyib ürəkdən ah çəkdi və atları sürdü. Novruzun "ah" sözü Bahadırın 

qəlbində dərin-dərin yer etdi. Bu "ah" sözü biçarə Novruzun gücsüz, pulsuz olmağına və 

qeyrilərinin biinsaf, bimürvət, biqeyrət və bihəya olmaqlarına, öz mənsəblərinə layiq olmayan

dünya mənfəətindən ötəri şəriəti satanlara işarə idi.... 

 

24


 

  

 



Bahadır bu fikirləri başından keçirərkən "Biliduxan" adlanan qalığa yetişdilər. 

 

  



 

Bahadırın təvəqqesinə görə Novruz bu qalıqda atları açmadı. Saat 6-da "Qocur" adlanan qalığa 

çatdılar. Qocurda bir saat yorunuq almaq üçün düşdülər. Çapar bunları Qocurda qoyub geri 

qayıtdı. Bahadır salamat gəlməklərinə və qaçaqların üzünü görmədiyinə nəhayətdə şad oldu. 

Qocurdan Tiflisi görəndə Bahadırın ürəyi qısıldı; çünki getdikcə sevgili dostundan iraq düşürdü. 

 

  



 

Novruz troykanı hazırlayıb yola düşdülər; saat 10-da Tiflisə varid oldular. Bahadır "Bakı" 

adlanan qəstinə düşdü. Novruz öz haqqını alıb bir çox razılıq edib Bahadırdan ayrıldı. Bahadır 

paltarını dəyişib qəstindən çıxdı ki, yoldaşlarını axtarsın. Tiflisdə gəzdiyin adamı tapmaq istəsən 

gərək "Qolovinski prospekt" adlanan küçəyə çıxasan. Bahadır bu fikirlə oraya üz qoydu. Bir az 

Qolovinskidə dolanarkən yoldaşı student Sultana rast gəldi. İki yoldaş üç ay bir-birini görmüyüb 

indi rast gəlməklərinə çox şad oldular. Bunlar bir-birinin əhvalından xəbərdar olandan sonra hər 

ikisi "Bakı" qəstininə gəldilər. Bahadır papiros yandırıb Sultandan soruşdu: 

 

  

 



"Rəfiqim, de görüm bu yayı necə keçirtdin?" 

 

  



 

"Pis keçmədi! İyun ayını burada keçirtdim."--Deyib Sultan divanın üstünə uzandı. 

 

  

 



"Yəqin çox isti idi?" 

 

  



 

"Mən bir elə isti hiss etmədim. Ondan ötəri ki, səhərdən axşamadək evdə otururdum, ancaq 

axşamlar çıxıb bağlara gedirdim və hərdənbir təzə aşnalarım çay içməyə aparırdılar. 

 

  



 

"Təzə dostlardan kimdir? Yoxsa....  Elə dost oldun? Hə?" 

 

  

 



"Bəs necə! Bir dəfə evlərində nahar dəxi etmişəm." 

 

  



 

"Qızını gördünmü?" 

 

  

 



25

 

"Əsil məqsudum o deyildimi?" 

 

  

 



"Nə tövrdür? Yaxşıdırmı?" 

 

  



 

"Zahirdə burnundan savayı bir eybi yoxdur, amma...." 

 

  

 



"Hə, necə amma, de görüm sən mənim canım." 

 

  



 

"Doğrusu, Bahadır, mən qızdan bir şey anlamadım. Heyf o yeddi ilə ki, institutda zəhmət çəkib 

dərs oxuyubdur." 

 

  



 

Sultanın söhbəti Bahadıra xoş gəldi. Və yavuğa gəlib əlini Sultanın çiyninə qoydu və dedi: 

 

  

 



"Söylə, söylə görüm, səndə xəbər çoxdur." 

 

  



 

"Sən Məngilisə gedəndə dedimmi, o qızı mən gərək görəm." 

 

  

 



"Hə." 

 

  



 

"De qulaq ver: bir məclisdə rast gəlib atası ilə dost oldum. Bununla bir az mədəniyyətdən söhbət 

edəndən sonra görünür xoşuna gəlmişəm. Özü mədəniyyət dadmayıbsa da, ancaq müsəlmana 

mədəniyyət vacib olmağını söylədi." 

 

  

 



Bir az söhbətdən sonra mən ona dedim:--Mən çox şadam ki, siz nəinki bu fikirdəsiniz və hətta 

eşitmişəm qızınıza da lazım olan tərbiyəni veribsiniz. Bunu deyəndə dostumun ağzı açıldı. 

Başladı qızını tərif etməyə. Xülasə, axırda ürəyindən bu keçdi ki, qızımı görməsən onun 

tərbiyəsini nəzərə gətirə bilməzsən. Bu fikrini mənə bildirib məni öz evinə çay içməyə dəvət 

etdi. Mən buna çox şad olub söz verdim ki, sabah qulluğunda hazır olam. O biri gün dostumgilə 

getdim. 


 

  

 



26

 

"Evləri hardadır?" 

 

  

 



"A kişi, nəyinə lazımdır?" 

 

  



 

"Sən mənim canım, de." 

 

  

 



"Aşağa "Ortaçala"dan bu tərəfə." 

 

  



 

"Hə, yaxşı, söylə." 

 

  

 



"Dəxi nə? O biri günü getdim. Kişi qabağıma çıxıb məni zala apardı. Bir az söhbət edəndən 

sonra məni nahar otağına dəvət etdi. Bir övrət qabağımıza çıxdı.--Bu mənim övrətimdir, dedi, 

aşna oldum. Evinin səliqəsinə söz yoxdur. Hər şeyi Avropa qaydası ilə....  Bəli, bir az söhbətdən 

sonra çay ortalığa gəldi. Mən başladım dostumun övrətini tərif etməyə ki, bizim müsəlman 

övrətlərindən belə övrət az tapılar ki, qızına lazım olan tərbiyəni verə. Bunu demişdim, övrətin 

ağzı köpuklənmiş açıldı, nə açıldı. Başladı: mən belə, atam belə, qızım belə! 

 

  

 



"Doğrudur,--dedi--Tiflisdə bir neçə adamın qızları oxuyub qurtarıbdır, amma mənim qızım kimi 

hələ qurtaran olmayıbdır,"--bunu deyib əli ilə divarda asılmış kağızı göstərdi və dedi:--Bunu 

yaxşı qurtarmağına görə veriblər və bir də.... 

 

  



 

Burada kişi övrətin sözünü kəsib dedi: 

 

  

 



"Xeyr, bu şəhadətnaməni hamıdan yaxşı qurtarmağına görə veriblər." 

 

  



 

Övrəti kişinin sözünü təsdiq edib başladı: 

 

  

 



"Heç bilirsiniz, oxumağına o qədər səy etməmişik ki, nə qədər musiqiyə və tansa. Bizim bir 

dostumuz var, famili də yadımdan çıxdı.... " Kişi:--Aleksandr İvaniç --deyib övrətinin yadına 

saldı. 

 

 



27

  

 

"Hə, bax, Aleksandr İvaniçin qonaqlığı var idi, bizi də çağırmışdılar. Beşədək kurs qurtarmış qız 



var idi. Amma elə ki, bizim qız başlayırdı tansı, hamısının ağızları açıla qalırdı...." 

 

  



 

Kişi yenə övrətin sözünü ağzında qoyub dedi: 

 

  

 



"Bəs onu deyirsən, neçə kərə "Brava! Brava!" dedilər." Bu sözlərdən sonra qapı açılıb tərifi 

asimana çıxmış nazənin daxil oldu. Mən ayağa durub baş əydim və sonra bir-birimizə əl verdik. 

Qız mənə məğrurluqla baxdı, bununla belə mən dedim: 

 

  



 

"Çox şadam ki, müsəlmanda da sizin kimi qızlar var. "Mənim bu sözlərimə "mersi" deyib başladı 

mənimlə rusca danışmağa. 

 

  



 

"Bəs burnunda nə eybi var?"--Bahadır soruşub papirosunu yandırdı. 

 

"Burnu bir az ortadan qalxmışdır." 



 

  

 



"Yaxşı, sonra." 

 

  



 

"Dəxi nə sonra. Bəli, bununla söhbəti başladıq. Mən türkcə sual edirdim, qız mənə rusca cavab 

verirdi. Qız mənimlə danışdıqca ər-övrət bir-birinə baxıb ləzzət aparırdılar. Mənim: "Elmlərdən 

hansı xoşunuza gəlir?" sualıma qız: "Firəng dili" deyib məndən soruşdu: "Siz firəngcə 

bilirsinizmi?" Cavab verdim ki, bəli. Qız başladı söhbəti firəngcə. Bir az söhbətdən sonra 

zarafatca firəng dilində soruşdum ki, ərə getmək istəyirmi və nə mənsəb sahibinə getmək istəyir? 

Cavab verdi ki, "hamıdan artıq əfsərə...." Bu sözdən sonra başımdan od parıldadı. Çünki bunlar 

ilə dost olmamışdan müqəddəm oxumuş Tiflis qızlarının barəsində çox şey eşitmişdim və qız bu 

sözləri deyəndən sonra dəxi şəkkim qalmadı. Mənim sözümə: 

 

  



 

"Doğrudur, bizim qızlar oxuyurlar, amma gələcək zindəganlığa da gərək hazırlaşsınlar, yəni 

uşaqlara tərbiyə vermək, ev işlərini görmək gələcək ananın borcudur." 

 

  



 

Anası cavab verdi ki,."Xeyr, bizim qız əlini isti sudan soyuq suya vurmaz. Ərə verəndə elə 

adama verəcəyəm ki, evdə heç şey etməsin. Uşaqlardan ötəri ayrı qulluqçu saxlasın, ev 

işlərindən ötəri də bir ayrısını". Qızı da anasının sözlərini təsdiq edəndə doğrusu mən səbir 

etmədim, hazırlaşırdım getməyə, ancaq gah övrətin və gah ərinin tərifi məni biixtiyar saxlayırdı. 

 

28



Axırda fürsət tapıb dedim: "Siz gərək çalışasınız ki, qeyrilər də qızlarını oxumağa versinlər ona 

görə lazımdır ki, onlarla əlaqəniz ola, ta qızınızın tərbiyəsini görüb onlar da qızlarını qoyalar 

oxumağa". Gör övrət mənə nə cavab verdi: "Biz,--dedi--doğrusu, hər adamla durub-otura 

bilmirik. Qızım da bu vaxtadək Tiflisdə heç bir qızla dostluq edə bilmir. Ondan ötəri ki, onlar nə 

oturmaqlarını bilirlər və nə durmaqlarını. Və bir də layiq deyil ki, belə mədəniyyətli qız elə 

adamlarla durub-otursun...." 

 

  

 



Axırda mənim:--"Türkcə yazmaq, oxumaq bilirsinizmi?" sualıma qız cavab verdi ki, "Türk dili 

nədir ki, ona gözəl vaxtımı çürüdəm və nəyə lazımdır...."Bu sözlər mənim qanımı dəxi də xarab 

edib davam gətirə bilmədim, xudahafiz, deyib çıxdım. 

 

  



 

Sultan bu sözlərdən sonra Bahadıra baxıb onun bu barədə sözünü gözlədi. 

 

  

 



"Bəs belə,- "-Bahadır fikrə gedib dedi:--Gör bir, sən özün türk qızı olasan öz dilini 

bəyənməyəsən! Özün türk övrəti olasan, 20 il bundan müqəddəm sadə türk külfətindən çıxasan, 

indi....  Türk qızları ancaq əfsərə getməkdən və ya firəng dilini bilməkdən ötəri və öz dilini, 

millətini düşmən tutmaqdan ötəri mədəniyyətin dalınca gedirlərsə, heç getməsələr yaxşıdır.... 

Bahadır fikrə gedib durdu otaqda gəzməyə. "Belə fikirdə,--Sultan başladı--bir bu qız deyil, 

Tiflisdə və qeyri yerlərdə oxumuş qızların əksəri məişətə və zindəganlığa bu tövr baxırlar." 

Sultan sözünü qurtarıb Bahadıra nəzər yetirdi. Bahadırı isə Sultanın sözləri dərin-dərin fikrə 

apardı. Bahadır öz Sonasını yadına salıb:--Afərin, millət!--dedi. Sultan bunun sözlərini yaxşı 

başa düşməyib dedi: 

 

  



 

"Ah! Millətin evi yıxılıbdır!" Hər millətin qabağa getməyinə bais əvvəl övrətdir. İndi bu tövr 

nəzərli qızlardan biz nəgözləyək? Bunlar gələcəkdə ana olacaqlar....  Biçarə türk balalarına nə 

tərbiyə verəcəklər?....  Əlbəttə, uşaqlar təmiz olacaqlar, hər bir ədəbi öyrənəcəklər, biləcəklər, 

tans öyrənəcəklər, firəngcə donquldanacaqlar, amma öz dillərini nəinki bilməyəcəklər və hətta 

istəməyəcəklər bilsinlər. Çünki türk "madonnaları" tərbiyəni elə verəcəklər. 

 

  

 



"Bəli, "--Bahadır cavab verdi.--Bir dilin qədrini millət o vaxt bilər ki, haman dildə yazılan inşalar 

millətin həm bədəninə və həm ruhuna tərbiyə verə. Və bir dilin o vaxt qiyməti olar ki, o dili 

təlim verənlərdə qeyrət, insaf ola. Məktəblərimizə baxırsan: yüz ildən qalma qayda-qanunla dərs 

verirlər....  İnşa yazanlarımıza baxırsan: "əlfazlar" o qədər gözlərini kor edib ki, əsil məqsudi 

yaddan unudublar.... Və bir neçəsi dəxi öz hissiyyatını qeyri dildə qələmə gətirir. Bunlardan sual 

etməli ki, ey ağlını nə yerə sərf etmək bilməyən biçarələr! "Xitayi millət üçün türk dilində 

yazmağın nə mənfəəti?", "Həkim azara görə gərək dava versiin. Yoxsa bu meymun əməlini 

sevənlər fikir edirlər öz biməna, puç yazdıqları inşalar hər iki tərəfdən afərin alsınlar....  Naxoşun 

ruhunu təmizləməkdənsə, qarnını təmizləyirlər. Yazdığınız inşalara bu yazıq millətdən afərin 

gözləməyin! Çünki millət nə qədər kor olmuş olsa, başına dəyən toppuzu hiss edər.... Bu sözdən 

sonra Bahadır ah edib fikrə getdi. Sultan Bahadıra yavuq gedib dedi: 

 

  



 

29


 

"Bu barədə söhbətimiz çox olacaqdır, hələ qulaq as, gör ruhanilərimiz nə edirlər.... " 

 

  

 



"Onlar ilədəmi dost oldun?" 

 

  



 

"Bəs nə!" 

 

  

 



"Sən "hüzuri-şəriflərinə" gedib onları tanıyıbsan. Amma mən o "müqəddəs" cənabların üzlərini 

görməmiş tanımışam."Bahadır bunu deyib qoyun cibindən dəftərçəsini çıxardıb Sultana göstərdi 

və dedi: 

 

  



 

"Yolda yazmışam, pis xətt düşübdür, inşaallah Peterburqa gedəndə bir neçə yerini düzəldib 

verərəm oxuyarsan." 

 

  



 

"Burada yaxşı oldu ki, bir oğlanla dost oldum"--deyib Sultan dəftərçəni Bahadıra qaytardı.--

Haman oğlan söz verdi ki, Tiflisdə hər nə əhvalat olsa yazsın. Sözündən belə görükür özü də 

türkcə yazır və hətta deyirdi, Tiflis müsəlmanlarının barəsində bir əhvalat yazıbdır. 

 

  

 



"Hər halda, bu oğlan bizə lazım olacaqdır." 

 

  



 

"Əlbəttə,"--Bahadır deyib oğlanın adını soruşdu. 

 

  

 



"S ... "--deyib Sultan cavab verdi. 

 

  



 

Bu vaxt qapı açıldı, qəstin qulluqçusu samovar gətirdi. Bahadır çaynikə çay salıb qoydu 

samovarın üstə və sonra Sultana və özünə çay tökə-tökə sual etdi: 

 

  



 

"Görükür, vaxtını boş yerə keçirtməyibsən." 

 

  

 



"Mən haçan vaxtımı boş yerə keçirtmişəm?" 

 

30



 

  

 



"Sultan, öz aramızdır, keçən il millətin söhbətini edəndə qulaqlarını tuturdun. Amma indi 

görürəm millətə bir növ nisbətləri olan adamları özün axtarıb tapırsan." 

 

  

 



"Bahadır! Sən məni başdan tənbəl hesab edib mənə qeyri nəzərlə baxırdın. Sən fikir edirdin mən 

əsla öz millətimlə əlaqəmi kəsmişəm. Səhvsən!" 

 

  

 



"Yadından unudubsan: bir gün türkcə yazmaq barəsində söhbət oldu, sən az qaldı mənimlə 

dalaşasan." 

 

  

 



"Doğrudur, o vaxt sən mənə deyirdin, vaxtını əbəs yerə keçirmə, bir şey yaz. Amma mən fikir 

edirdim ki, bir mənim yazmağımdan nə olacaqdır və mənim inşalarıma kim diqqət edəcəkdir. 

Fikir edirdim: çox yaxşı, yazdım, kim oxuyacaqdır? Amma indi fikrimi dəyişdirmişəm, 

düşmüşəm sən düşən dərdə...." 

 

  

 



"Necə?" 

 

  



 

"İndi ancaq anlamışam: millətin fikrini biz çəkməyəndə bəs kim çəkəcəkdir? Biz yazmayanda, 

kim yazacaqdır? 

 

  



 

"Bəs belə! "--Bahadır deyib Sultanın boynundan qucaqladı,--indi bildim ki, qeyrət meydanında 

tək deyiləm. Birfikirli qardaşım! Millətimiz bir haldadır ki, bir balaca nağıl da yazsan böyük iş 

etmiş kimisən! Ancaq yazan şəxs gərək xalqın diqqətindən qorxmasın....  Mərdanə, hər sözü açıq 

desin, qardaşı olmuş olsa da. O ki, qaldı bir para adamlara ki, əllərindən bir şey gəlməyib arada 

söz gəzdirən övrətlər kimi həsədlərindən partlayıb zurnalarını bəm edirlər, onlara qulaq 

asmamalı. Bu tövr şəxslər hər millətdə var. Onlar axırda özlərinə layiq olan mərtəbəni tapırlar....  

İnandırıram səni, çoxu bu misal adamlardan qorxub öz məlumatlarını gizlədir. Budur, Tiflis! 

Azmı burada mədəniyyətli müsəlman cavanları var, nə üçün bir iş görmürlər? Mənim nəzərimə 

burada mədəniyyətli müsəlman azdır. Mən bir neçəsiylə aşna oldum. Hərgah bunların fikirlərini 

və zindəganlığa nəzərlərini bilsən, qanın xarab olar. Bunların barəsində vaxtında danışarıq. 

Ancaq sənə xəbər verim Gəncədən. 

 

  

 



"Həqiqət, kağız yazmışdın Hacıkəndə gedəcəyəm, getdinmi?" 

 

  



 

 

31



"Getdim, bir həftədən çox orada qaldım. Ondan sonra gəlib Gəncədə bir həftə qalıb getdim 

Şirvana. Gəncədə "Avropa" qəstininə düşüb Ə ... bəyin barəsində əhvalpürsan oldum, mənə 

dedilər ki, şəhərdədir. Bu xəbərə çox şad oldum. Ondan ötəri ki, Gəncədə ondan savayı yavuq 

dostum yoxdur. Əlimi yumuşdum, qapıçı gəldi ki, sizi xəbər alırlar, buna təəccüb etdim, fikir 

etdim ki, məni burada Ə. bəydən başqa heç kəs tanımır və o da tezlikdə hardan biləcəkdir. 

Xülasə, qapıçıya dedim: buyursun. Mən bunu deməkdə qapı açılıb Ə. bəy daxil oldu. Mən, 

həqiqət, belə rast gəlməyimizə inanmırdım. Ancaq sonradan məlum oldu ki, özgə adam 

axtarırmış taxtada mənim adımı görüb tapıbdır....  Bir az söhbətdən sonra rəfiqim mənə dedi ki, 

"A. F. şəhərdədir, gərək onun yanına gedək". Bu xəbərə mən şad oldum; çünki eşitmişdim ki, A. 

F. çox qeyrətli müsəlman hesab olunur. Çayımızı içib qəstindən çıxdıq, fayton götürüb getdik. 

Zəngi çəkdik, qulluqçu çıxıb dedi ki, "Ağa bu saat gələcəkdir, buyurun əyləşin". Getdik otağa. 

Otağı hələ nəzərdən keçirməmişdim, rəfiqim dedi: "Arıq gəlir". Mən əvvəl bunun sözlərini 

anlamadım. Amma sonra elə ki, gözlədiyimiz evin sahibi gəldi, bildim ki, Ə. bəy zarafatla 

deyirmiş arıq. Bəli, necə arıq? Üç sən köklükdə!  

 

  

 



Xülasə, bununla görüşdük. Sözündən belə görünür ki, mənim Gəncəyə gəlməyimə çox şad 

olubdur. 

 

  

 



A. F.-nın sözündən belə məlum oldu ki, Gəncənin mərifətli müsəlmanları hələ qəflət 

yuxusundadırlar. Amma camaatı tərbiyədən qaçaq deyil və mərifətli cavanların yatmaqları və 

ruhanilərin bir neçəsinin millət işinə qarışmaqları ümumi işləri ləngidir. Sonra bildim ki, keçən il 

orada böyük məscidin yanında müsəlmanlar bir məktəb binasını qoymuşlar, üsuli-cədidlə həm 

türkcə və həm də rusca dərs deyirmişlər. Ancaq sonradan bir neçə avamın korluğuna görə və 

qeyri məktəbdarların həsədi ilə məktəb pozulur, əsil səbəb bu olubdur ki, türk müəllimi sünni 

imiş.... Sonra bir məclisdə həqiqət türk müəlliminin müəllimlikdə mahir olduğunu eşitdim. 

Görünür, çox zəhmət çəkirmiş, hətta iki-üç ay məvacibsiz dərs deyirmiş; çünki məktəb adına 

yığılan pulu udurmuşlar....  Xülasə, A. F. türk müəllimindən çox razılıq etdi. A. F. dedi: "Nə 

etmək, avamla hələ çətindir dava etmək. Allah insaf versin bizim ruhanilərə, onlar da avamlarla 

bir olublar. Beş, ya altı qanacaqlı adam bunların qabağında nə edəcəkdir. Yenə qəzetəmiz olsa, 

bunlarla dava mümkündür, amma nə fayda...."Doğrusu, A. F.-nın bu sözləri mənim xoşuma 

gəldi, çünki bu sözləri ürəkdən deyirdi. Sözlərindən və üzündən məlum olurdu ki, qeyrət təzə 

rəfiqimi boğur. Axırda mənə söz verdi ki, hərgah qışda Gəncədə qalmalı olsa, Gəncə 

müsəlmanlarının barəsində bir neçə əhvalat yazsın. Söhbətimiz çox çəkdi. Axırda A. F. vədəmizi 

nahara alıb mənə məsləhət gördü ki, böyük axundun yanına gedim. Mən razı oldum. 

Naharadəkxahiş etdim ki, axundu ziyarət edim. Ə. bəy axundun hücrəsini göstərib dedi ki, 

axundla söhbət edəndə qiraətxananın da barəsində danışın. Yolda bildim ki, iki ildir istəyirlər 

qiraətxana açmağa, ancaq axundun iltifat nəzəri olmadığına görə iş düz gətirmir. Bəli-bəli

getdim cənabi-axundun hüzuri-şərifinə, çəkmələrimi çıxartdım və salam verib ədəblə, "dəvə 

kimi" qapının ağzında dizi üstə çökdüm. Əmmaməli üç nəfər adam oturmuşdu. Ona görə əvvəl 

bilmədim onların hansı "cənab axund"dur. İsmini sual edib əmmaməsi balaca olan böyük, ağ 

əmmaməliyə işarə etdi. Bəli, cənab axund xoş üzlü, qırmızısaqqal, unutmuşam sarısaqqal yainki 

qırmızı....  Axund əlində kağız yazırdı və çünki əlindən yerə qoymaq istəmirdi, ona görə bildim 

ki, çox lazımlı kağız yazır. Mən başladım ki, Peterburqdan gəlmişəm, özümə vacib bildim ki, 

cənabınızın hüzuri-şərifinə gələm."Zəhmət çəkibsiniz", --deyib axund gözünün biri ilə mənə 

nəzər etdi və sonra yenə başladı yazmağa. Qeyri mollalar da əllərində hərə bir kağız yazırdı, 

söhbəti mən başladım məktəbdən. Hər mətləbdən sonra cənab axundun tənbəlliyi tutmayıb "bəli" 

deyirdi. Görünür biçarə o qədər ərəb sözlərini məxrəcdən işlədir ki, yazıq "bəli" kəlməsini də 

ərəb sözü edib boğazına əbəs yerə zəhmət verirdi. Məktəb barəsində mənə cavab vermədi, ancaq 

 

32


"bəli" və "xeyr"lə mənim suallarımı rədd edirdi. Doğrusu, axundun bu tövr hərəkəti mənə xoş 

gəlmədi, çünki fikir etdim ki, ya cənab axund mənim sözlərimi anlamır, yainki istəyir ki, mən 

başından tez rədd olam. Həqiqət, dizlərim də ağrıyırdı. Xülasə, kor-peşiman axunda ədəblə 

"xudahafiz" deyib çıxdım. Dizlərimin ağrısından bir neçə addım axsadım.  

 

  

 



"Bəs axunda bir şey demədin? Mən olsaydım, axunda balaca nəsihət edərdim."--Bahadır deyib 

durdu hirsli gəzməyə. 

 

  

 



"Nə deyəydim? "Xülasə, gəldim qəstinə, gördüm Ə. bəy oturub məni gözləyir, macəranı ona 

nəql etdim. O, az qaldı gülməkdənqəşş etsin və sonra fikrə gedib dedi: "Bunlarda nəinki millət 

qeyrəti yoxdur, hətta din qeyrəti də. Nəzərinizə çatdımı məscidin minarələri, neçə ildir dağılıb 

tökülübdür, amma bu vaxtadək qayırmayırlar.... Məscidin azmı pulu var? Nəyəməsrəf olunur? 

Ancaq özləri bilirlər.... ". Bir az söhbətdən sonra Ə. bəy dedi ki, nahara getməyin vaxtıdır. 

 

  



 

Bəli, gəldik A. F.-gilə. Əhvalatı ona nəql etdim. Sözlərim, görükür, ona çox əsər etdi. 

 

  

 



Sultan sözlərini qurtarmamışdı, qəstin qulluqçusu içəri daxil olub Bahadırdan başburt istədi. 

Bahadır çamadanını açıb başburt verdi. Sonra Bahadırın fikrinə düşdü ki, Sonaya kağız yazsın. 

Tez açıq kart gətirtdirib yazdı. 

 

  



 

"Kimə yazırsan?"--deyib Sultan Bahadırdan soruşdu. Bahadır kağızı yazıb qurtarandan sonra 

dedi: 

 

  



 

"Bu kağızı bir qıza yazıram ki, yayda mənim ruhuma ləzzət veribdir, bədənimə yox, ruhuma! 

"Ruh" sözünü diqqətlə deməkdə məqsudim odur ki, özgə fikirlərə düşməyəsən." 

 

  



 

"Kim ola?"--Təəccüblə Sultan soruşdu. 

 

  

 



"Kim ola! Məgər dillə vəsf etmək mümkündürmü? Ala, dəftərçəni oxu, gör necə qızdır! Gör heç 

yarım saat bundan müqəddəm söylədiyin oxumuş qızlara oxşayışı varmı? Gör bunun bir 

dırnağını bayaq söylədiyin qızlara dəyişərsənmi? Millət qeyrəti istəyirsən onda, əsl-kamal 

istəyirsən onda, bizimkilər?! Necə ki, dedin, yeddi-səkkiz il zəhmət çəkib elm oxuyurlar, ondan 

ötəri ki, tans öyrənsinlər, öz dillərini unutsunlar və ərə də gedəndə ancaq əfsərə....  "Tfu!"--deyib 

Bahadır papirosunu yandırdı və sonra Sultandan sual etdi: 

 

  

 



33

 

"Bəs Badkubəyə gedə bilmədin?" 

 

  

 



"Nə qədər çalışdımsa, mümkün olmadı. Amma, allah qoysa, gələn il nə tövr olsa gedəcəyəm. 

Çünki yaxşı xəbərlər gərək orada  olsun. 

 

  

 



"Bəli, hər bir barədə Badkubənin əhvalatı qeyri şəhərlərdən artıqraqdır. Amma ümidim var ki, 

yayadək orada xəbər olsun. Çünki bayaq dediyim qız qışda oraya gedəcəkdir və öz hissiyyatını 

söz veribdir ki, yazsın." 

 

  



 

"Tiflisdə Sarı paşanın barəsində bir neçə əhvalat eşitdim, görükür, özünü Badkubədə yaxşı 

düzəldibdir." 

 

  



 

"Hə, Sarı paşa bir özgə "paşa" deyirlər olubdur, mən də çox şey eşitmişəm, amma inandırıram 

səni, eşidilən əhvalatlara inanmıram. Çünki 14 il bundan müqəddəm Peterburqa gələndə eşitdin 

ki, nələr söyləyirdi? Mümkündürmü bu tövr mədəniyyətli şəxs dünya mənfəətindən ötrü məişətə 

və zindəganlığa olan təmiz nəzərini pula satsın, amma deyirlər.... 

 

  



 

Bahadır sözünü qurtarmamışdı, qulluqçu poçtxanadan gəlib xəbər gətirdi ki, poçt vardır. Bahadır 

və Sultan tez geyinib poçtxanaya getdilər, Sultan o gün getdiklərini qeyri yoldaşlarına məlum 

etdi. Axşam saat 8-də, o biri günü ikisi də poçtxanada hazır oldular. Saat doqquzda Tiflisdən 

Qafqaz yolu ilə Peterburqa üz qoydular.... 

 

  



 

       *       *       *       *       * 

 

  

 



Bahadır gedəndən sonra Sona heç yerə çıxmırdı. Atası, anası bir yerə qonaq gedən vaxt Sonanı 

da istəyirdilər aparsınlar. Lakin Sona "kefim yoxdur" deyib həmişə evdə yalqız qalırdı. Sona 

Bahadırdan sonra yalqızlığı çox sevirdi. Vaxtını kitablar arxasında keçirirdi. İki saat oxumağa 

məşğul olurdusa, bir saat da oxuduğu şeyi öz-özünə təhlil edirdi: "Bu məsələdə Bahadırın fikri 

nə ola? Bu əqidə Bahadırın əqidəsinə müvafiqmi, ya yox?". Bu tövr sualları verib Bahadırın 

əvəzinə özü cavab verirdi. Hər bir işində Bahadırın əksinə baxıb onun fikrini soruşardı. Axırda 

Bahadırın əksindən bir balaca əks çəkdirib örtülü medalyonun içində döşündən asdı, fəqət 

medalyonun içində nə olduğunu evdə heç kim bilmirdi. 

 

  

 



Sonanın atası və anası Bahadır ilə Sonanın arasında olan məhəbbətə qeyri bir nəzərlə baxırdılar. 

Bunlar fikir edirdilər: Bahadır Sonanı sevir, çünki Sonanın əxlaq-ətvarı, əqli, əqidəsi Bahadıra 

 

34


xoş gəlir. Sona Bahadırı sevir,çünki Bahadır nəhayətdə mülayim, ağıllı, qeyrətli, insaflı, ürəyi 

təmiz bir cavandır. Bahadırın müsəlman, Sonanın xristian olmağı Yusifi və Maşonu təşvişə 

salmırdı. Ata və ana qeyri bir şey fikirlərinə gətirməzdilər....  Və qeyri bir fikirdə olmağa da bir 

bəhanə yox idi. İki novcavan həməvaxt bir-biri ilə qardaş-bacı kimi rəftar edirdilər. 

 

  

 



Əcəba! Qardaş və bacı arasında olan təmiz məhəbbət iki novcavanın arasında ola bilməzdimi? 

İnsan insanı sevmək, bir-birinə məhəbbət bağlamaq təbiidir. Bir qızın bir oğlana olan "ruhani 

məhəbbətinə" təəccüb etməlimi? 

 

  



 

Həqiqət, axır vaxtadək Bahadırın Sonaya və Sonanın Bahadıra olan ruhani məhəbbətlərində şəkk 

yox idi. Hətta ikisi də çoxluca romanlar oxuyurkən öz-özlərinə deyirdilər: bizim məhəbbətimiz 

qeyri bir məhəbbətdir! Haman romanlarda özlərini görmürdülər, bir növ sevinirdilər, 

şadlanırdılar.... 

 

  



 

"Yox, belə bir təmiz, saf məhəbbət heç kimdə görünmür!" fikrində olarkən hər ikisi öz aləmində 

qeyrilərinə məğrurluqla baxardılar və hər adama elə bir ali məhəbbətin barəsində nəql etmək 

istəyirdilər.... Fəqət belə bir fikirdə olarkən  

 

təklikdə hər biri və aləmində bir "sual"dan xilas ola bilmirdilər. 



 

  

 



Bahadır fikir edirdi: Mən Sona kimi bir vücuda ehtiyacım olmağını düşünürəm. Mən həmişə 

istərdim məni bir adam təmiz məhəbbətlə, var qüvvətlə sevsin, məni anlasın. Mənim əqidəmdə 

mənə yoldaş olsun. Sözsüz, felsiz mənim ruhum nə  

 

hiss etməyini düşünsün; belə bir vücudu mən tapdım. Sona haman aradığım vücud. Mən artıq 



dərəcədə xoşbəxtəm, deyilmi?". 

 

  



 

Sona da təklikdə həmin bu fikirləri başından keçirərkən "Mən artıq dərəcədə xoşbəxtəm, 

deyilmi?" sualını öz-özünə verərdi. Fəqət hər ikisi "xoşbəxtəm, deyilmi?" sözlərini deyib də bir 

az fikrə gedirdilər....  Başlarına ixtiyarsız qeyri bir fikir də gəlirdi....  "Mən artıq dərəcədə 

xoşbəxtəm" sözlərindən sonra: "Daha bizə bir şey də gərəkmi?" sualı bunları rahat qoymurdu. 

 

  



 

Bu "sualı" hər ikisi özündən kənar etmək istəyirdi, var qüvvətləri ilə "daha bizə bir şey də 

gərəkmi?" sözlərini özlərindən qovurdular. Lakin ixtiyarsız bu sözlər yenə də fikirlərinə 

gəlirdi....  Hətta bir gün Bahadır "bu sözləri" bilmərrə özündən rədd etmək üçün istədi bir bəhanə 

ilə mənzilini dəyişsin, ancaq gündə gəlib dərslərini versin, getsin. Sonra öz-özünə dedi: "Əcəba! 

Məndə o qədər qüvvəti-qəlb olmadımı ki, belə fikirləri özümdən kənar edəm?!" 

 

  

 



 

35


Sona isə "belə bu sözləri" meydana gətirən romanları daha oxumurdu, roman əvəzinə filosofiya 

kitabları oxuyurdu. Bu minval Bahadır və Sona öz nəfslərini boğmağa çalışardılar. Hərdənbir 

yenə belə fikirlərə düşüb gah qızarardılar, gah bir-birini görəndə yerə baxardılar.... 

 

  



 

Heç bir şeyi biri-birindən pünhan saxlaya bilmirdilər. Fəqət nə isə bu "məsələni" aça bilmirdilər, 

bununla belə təklikdə bu "fikirlər" bunları rahat qoymurdu. Bahadırın ixtiyarsız dilinə gələn 

məzkur şeri, Sonanın ixtiyarsız dediyi "nə sirdir insanlar bir-birindən təfriqə düşüblər" sözləri 

bunların pünhan fikirlərini bir-birinə aşkar etdi.... 

 

  



 

"Daha bizə bir şey də gərəkmi?" sözləri ayrılandan sonra daha artıq bunları narahat edirdi. 

Bahadır Sonanın əksini həmişə qoynunda gəzdirib onunla təsəlli taparkən, Sona da Bahadırın 

əksini ufacıq çəkdirib medalyonda döşündən asardı. Bir gecə Sona Bahadırın barəsində çox 

fikirdə ikən yerində uzandığı yerdə medalyonu açıb əksə baxırdı. Başınadürlü-dürlü fikirlər gəlib 

sonra yuxuya getdi. Medalyon isə açıq qaldı. 

 

  

 



Anası Maşo adətə görə Sonanın otağına gecədə neçə dəfə gələrdi baxardı. Sonanı üstüaçıq 

yatmış görsə idi, üstünü örtərdi. Bu gecə də Maşo Sonanın yatacaq otağına gəlib onu döşü açıq 

yatmış gördü. Döşündə isə medalyonu açıq görüb içindəki əks kimin olmağını istədi bilsin. 

Lampanı yavuq gətirib Bahadırın əksi olmağını gördü....  Maşo tez Sonanın otağından çıxıb 

pərişan halda, iki əlləri üzündə Yusif olan otağa getdi və Yusifin taxtında əyləşib ixtiyarsız 

ağladı...--"Nə oldu sənə?"--Yusif taxtından sıçrayıb Maşonun əlindən tutdu. 

 

  

 



Maşo gözlərini silə-silə gördüyünü nəql etdi. Bir az sükutdan sonra Yusif dedi: 

 

  



 

"Cavanlıqdır, zərər yoxdur. Onlar bir-birini çox sevirlər. Mən onların barəsində heç vaxt 

bədgüman olmaram, ikisi də ağıllı, kamallı cavandırlar.... 

 

  



 

"Mən də bədgüman olmuram, fəqət işin aqibəti məni təşvişə salıbdır,"--Maşo deyib fikrə getdi. 

 

  

 



"Qorxma!"--Yusif deyib uzandı--hər halda sabah  açıq-açığına Sona ilə söhbət etmək olar. 

 

  



 

Maşo bu sözlərdən sonra bir az rahat oldu, uzandı və bir az fikirdən sonra yuxuya getdi. 

 

  

 



 

36


Səhər Sona yuxudan ayılıb medalyonu açıq gördü. Tez bağladı. "Anam gördümü, ya yox" fikri 

bunu narahat edirdi. Bununla belə özünə söz verdi ki, hərgah bu barədə söz açılsa, Bahadıra olan 

məhəbbətini açıq-açığına söyləsin. Səhər Sona çay vaxtıadəti üzrə anasını öpdü. Ancaq anası 

tərəfdən bir növ soyuqluq hiss etdi. Bu soyuqluq Sonanı şübhəyə saldı. Fəqət bir söz söyləməyib 

çayını içdi və sonra öz otağına getdi. Anası isə onun dalınca gedib bilməyirdi nə tövr söhbət 

açsın. Sona bunun halətini görüb soruşdu: 

 

  

 



"Anacığım, sənin ürəyində bir söz olmağını düşünürəm. Nə istəyirsən soruş, deyərəm," Maşo 

Sonanın boynundan qucaqlayıb dedi:--Sevgili qızım! Sən bilirsən ki, mən və atan səni nəhayət 

dərəcədə sevirik. Sən ali oxumuş bir qız, əlbəttə, çox şeyi bizdən yaxşı bilirsən, biz sənin 

uğrunda can verməyə hazır olduğumuz halda, sənin ürəyində olan dərdi, başındakı fikirləri 

bilmək istəyirik. İxtiyarın var: deyə də bilərsən, deməyə də. 

 

  



 

"Anacığım, açıq söylə. Mən hamı suallarına cavab verərəm. Yoxsa, gecə medalyonun içindəki 

əksi gördün, hə?" 

 

  



 

"Doğrudur, qızım, gördüm və bu əhvalat məni bir az təşvişə salıbdır...." 

 

  

 



Sona bu sözləri eşitcək ucadan ağladı və anasının boynunu qucaqlayıb dedi: 

 

  



 

"Nə edim, sevirəm.... Mən Bahadırı sevirəm. Anacığım, bu yolda mənim elmim, qanacağım iş 

görmür, məhəbbətin müqabilində ağlım çaşır. Ah, sevgili anacığım! Bir yol göstər.... Mən bu 

vaxtadək məhəbbətimi pünhanda bəsləyirdim. Fəqət indi söz açıldı. Mən şadam!....  Ürəyimdəki 

sözləri deməyə yol açıldı.....  Bahadır isə bu vaxtadək ona nə dərəcədə məhəbbət bağladığımı 

bilmir. Burada ikən bu hissiyyatımı ondan gizlədirdim. İndi bu ayrılıq məhəbbətimi birə on 

artırıbdır. Ah, sevgili anacığım, bağışla məni! Nə edim?" 

 

  



 

Sona bu sözləri deyib anasının qucağına yıxıldı və uca səslə ağladı. 

 

  

 



"Sevgili qızım! Rahat ol, ağlama! Mən səni anlayıram....  Mən özüm məhəbbətin oduna 

yanmışam, fəqət mənim atana olan məhəbbətimin çarəsi tapıldı. Mən atana getdim.... Sizin 

məhəbbətinizin çarəsini görməyirəm. Qızım! Sən ağıllı-kamallı, millətini, dinini sevən bir qız....  

Bahadır isə millətini nəhayət dərəcədə sevən bir oğlan.... Nə tövr etməli? Mən özüm də çaşıram." 

 

  

 



 

37


"Məni də çaşdıran bu məsələdir"--deyib Sona gözlərini sildi.--Bəs nə tövr etmək! Ah, sevgili 

anacığım, bu məsələdə analığı unut, mənimlə yoldaş ol, mənə yol göstər, məni başımdakı qara 

fikirlərdən xilas et...." 

 

  



 

Maşo: "Odur, atan gəlir", deyib dişqarı çıxdı və Sona iki əlləri ilə üzünü tutub taxtın üstə yıxıldı. 

 

  

 



Yusif Maşodan hamı əhvalatı bilib dərin fikirlərə düşərkən öz cavanlığını yadına saldı. Sonanın 

bu hərəkətinə heç təəccüb etmədi, fəqət bunu da çaşdıran Bahadırın müsəlman və Sonanın 

xristian olmaq məsələsi idi. Yusif əvvəllər hətta fikir edərdi: "Nə yaxşı olardı ki, Sonanın 

gələcək yoldaşı Bahadır kimi ağıllı, təmiz, saf ürəkli bir cavan olaydı". Həqiqət, ər və övrət 

Bahadırda nəinki bir eyib tapmırdılar, hətta onu sevirdilər. Ancaq Bahadırın müsəlman olmağı 

bunlarla Bahadırın arasında uçurum dərə kimi bir şey meydana gətirirdi. Ata və ana gecə-gündüz 

fikir edib müəyyən bir nöqtəyə gələ bilmirdilər. Ona görə də Sonaya bir yol göstərə bilmirdilər. 

 

  



 

Bununla belə, Bahadırın Peterburqdan bir kağızı Sonaya gəldi. Bahadır kağızında yazmışdı: 

 

  

 



"Əzizim Sona xanım! Başımdakı min-min fikirlərin hansından başlamaq? Bu günədək gördüyüm 

adamlardanmı? Ya gəzdiyim yerlərdənmi? Və ya xeyr, ancaq öz hissiyyatımı söyləyim? Əvət, 

xanım əfəndi! Ancaq öz hissiyyatımı söyləyim....  Qəribə bir halətdir! Mən sizinlə bir yerdə, bir 

otaqda zindəganlıq edərkən başımda olan min-min fikirlərimi, bütün vücudumu iztiraba salan 

hisslərimi əcəba nə üçün söyləyə bilmirdim. Yox, xanım əfəndi! Səhv etdim, söyləyirdim, fəqət 

dilsiz, hər bir hərəkətimlə sizə olan məhəbbətimi bildirirdim. Əlinizi əlimə alıb fikir edirdim. 

Qolumdakı minlərcə hiss damarları mənim məhəbbətimdən sizə xəbər verirdilər, deyilmi? Mən 

sizin əlinizi tutanda bu halətdə olurdum. Yəni, sizin qollarınızdakı hiss damarları sizin 

hissiyyatınızı mənə həzin-həzin söyləyirdi. 

 

  



 

Əliniz əlimdə ikən tam fikirlərinizi, hisslərinizi oxuyurdum. Siz də mənim kimi, deyilmi? Biz 

biri-birimizin əlini gah sıxırdıq, gah tumar edirdik....  Hər birinin ayrı bir mənası olmağını sözsüz 

düşünürdük....  Ah, nə gözəl halət! Nə gözəl hissiyyat! Dilə ehtiyacımız yox idi, qələmə də 

həmçinin. İndi isə dilə və qələmə böyük ehtiyacımız olmağını hiss edirəm. Başımdakı min-min 

fikirləri nə vasitə ilə sizə bildirmək? Əliniz əlimdə olsa idi, əlinizi bir sıxmaqla hamı fikirlərimi, 

hissiyyatımı bildirərdim. Gözləriniz gözlərimə baxsa idi, hazır yazdığım sözləri oxuyardınız. İndi 

isə heç biri müyəssər deyil. Hazır bu kağızdan, mürəkkəbdən və qələmdən başqa bir əlacım  

yoxdur. Bunlar da gözlərimin və əllərimin əvəzini verməyəcəyini düşünürəm. O bir ayrı aləm, 

bu, bir qeyri aləm! Nə isə, ayrılığa tab gətirə bilmədiyimi hiss edirəm. Bir dəqiqə sizi fəramuş 

edə bilməyirəm. Hər gün, hər saat sizinlə söhbət edirəm. Bir iş edirəm, dərhal sizi gözümün 

qabağında görürəm, görüb də guya soruşuram: bu iş sizcə, nə tövr gərəkdir ola? Hər bir felim, 

qövlüm, hissiyyatım sizə bağlıdır. Mən tam vücudumla sizə təəllüq tapmağımı düşünürəm, 

bununla belə "Nə sirdir insanlar bir-birindən təfriqə düşüblər?...." sözlərinizin mənə dəhşətli bir 

kölgə olmağını da hiss edirəm....  Bu kölgədən mən qorxuram. Harada olsam, nə söyləsəm, bu 

sözlər fikrimə gəlirsə, əhvalımı büsbütün dəyişir, başımdan od parlayır, ürəyim iztirabda 

döyünərkən istəyirəm tam vücudumla bu kölgəni özümdən rədd edəm. İstəyirəm açıq-açığına 

 

38



bağıram: bəsdir! Məni rahat qoy!....  Mən bağırmaq istərkən haman dəhşətli kölgə daha artıq 

qüvvətlə mənə yavuqlaşır: məni hər tərəfdən qara bulud alan kimi bürüyür, nəfəsimi təngləşdirir, 

ildırım çaxan kimi çaxır.... "Nə sirdir insanlar bir-birindən təfriqə düşüblər?" sözləri bir arşın 

boyunda qara taxtanın üstə təbaşirlə yazılmış nəzərimə gəlir. Mən hirsli haman yazıları o 

taxtanın üzündən silirəm, mən sildikcə, daha zorba, daha aşkar xətlə yazılmış görünür. Mən 

taxtanı var qüvvətimlə yox etməyə çalışıram, sındırıram.... "Nə sirdir insanlar bir-birindən təfriqə 

düşüblər" sözləri havada yazılmış görünür....  Nə üçün bu sözləri siz meydana gətirdiniz? Nə 

üçün bu sözləri əllərimiz bir-birini tutan vaxt dediniz? Qeyri bir vaxtda, qeyri bir halətdə bu 

sözləri desə idiniz, ola bilsin ki, belə təsiri olmaya idi.... Fəqət indi.... İndi sözlər deyilibdir. İndi 

bu sözlər məndən, mən sözlərdən ayrıla bilmirəm. Nə üçün bu sözləri deyəndə əlimi sıxdınız və 

gözləriniziyumdunuz?....  Sizin sözləriniz hərəkətinizə müvafiq olub, mənə, guya dediniz mən 

tam vücudumla sevirəm.... Mən tam vücudumla sizinki olmaq istəyirəm.... Fəqət bizi bir şey 

uzaqlaşdırır....  Bizi biri-birimizdən təfriqə salır.... Müsəlman-xristianlıq bizim aramızda uçurum 

bir dərə ixtira edir.... 

 

  

 



Sözlərinizə belə məna verməkdə səhv etməmişəm, zənn edirəm. Səhv edə də bilmərəm, çünki 

həmin dəqiqə mən də bu fikirdəidim. Mən istəyirdim deyəm, siz məndən cürətli olub məni 

qabaqladınız, qabaqlayıb da məni daha artıq məhəbbətə mübtəla etdiniz.... Mənim bütün 

vücudum, bədənim, ağlım, ruhum hamısı sizə təəllüq tapır: həyatım həyatınıza bağlıdır. 

 

  

 



Xanım əfəndi! Mən ancaq camalınıza aşiq olsa idim, mənim üçün şübhə yeri qalardı. Yox! 

Camalınızı sevirəm də ruhunuzu, ağlınızı daha artıq dərəcədə sevirəm. Mən özümü sizin bir 

hissəniz bilirəm. Əcəba! Necə ola bilər ki, bizi "uçurum dərələr" ayıra? Əcəba! Bu "uçurum 

dərələri" biz insanlar düzəldibsə, onları məhv etmək bizim ixtiyarımızda deyilmi?.... Nə üçün 

mən müsəlman, siz xristian, qeyrisi yəhudi və ya bütpərəst adlansınlar? Nə üçün bu insanlar 

sonradan düzəlmiş dürlü-dürlü qanunlara sitayiş etsinlər? Təbiimi? Yox! Təbii, qanun hamı 

insanlar üçün bir gərəkdir ola. Hamı insanlar bir nöqtəyə gərəkdir yeriş etsinlər. Bu nöqtə isə 

hürriyyət, məhəbbət aləmidir. 

 

  

 



Mən sizi sevirəm, siz də məni. "Yox, sevmək olmaz!" qanunu varsa, mən tam vücudumla bu 

qanunu məhv etməyə çalışıram. Müsəlman, xristian, yəhudi və bütpərəst nə olmağını anlamıram 

və istəmirəm də anlamaq! Ah, sevgili Sona xanım! 

 

  



 

Mən millətimi sevirəm; çünki anamı sevirəm. Mən hamı dinləri və din gətirənləri sevirəm; çünki 

hamısının əsil məqsudi insanları qaranlıqdan işıqlığa çıxarmaq olubdur. Hamı dinlər vaxtında 

insanları zəmanəyə müvafiq yaxşı yola dəvət ediblər, yəni ümumi bir nöqtəyə yeriş etmək üçün 

hazırlayıblar. Peyğəmbərlər gəliblər, heç vaxt deməyiblər: "Biz islam, xristianlıq düzəltmək üçün 

gəlmişik". Hamısı: "Biz insanları düz yola dəvət edirik" deyiblər.... 

 

  

 



Məqsəd bir, yol bir, əcəba! Nə üçün insanlar bir-birindən təfriqə düşüblər? Səbəb? Səbəb, 

ağlımızın naqisliyi. Biz əsil mətləbi əldən buraxıb cüzi qanunlara sitayiş etmişik. Bir allahı 

buraxıb min allaha səcdə edirik. Fəqət əsil mətləbi anlayanlar birləşirlər, qonuşurlar və məhəbbət 

 

39



nə olmağını düşünürlər. İştə biz də bu dərəcədə bulunuruqsa, məhəbbətimiz tələb edən qanunlara 

sitayiş etməliyik, deyilmi?....Bahadır". 

 

  

 



Sona bu kağız Bahadırdan olmağını dərhal bildi. Tez otağına gedib qapını örtdü və əlləri titrəyə-

titrəyə kağızı açdı oxudu. Hər bir sözə, mətləbə diqqət edib yenə də oxudu. Bir az fikrə gedib 

üçüncü dəfə kağızı oxudu. Sonra "Ah, rəbbim!" deyib taxtın üstə yıxıldı. Bu vaxt Maşo içəri 

daxil oldu. Sona kağızı mizin üstə qoymuşdu. Maşo Sonanın bu halını görüb bir az təşvişə 

düşdü. Sona tez ayağa durub mizə tərəf getmək istədi ki, kağızı götürsün. Kağız isə Maşonun 

əlində idi. 

 

  

 



"Bu kağız Bahadırdandırmı?"--Maşo sual etdi. 

 

  



 

"Bəli, Bahadırdandır"--deyib Sona başını aşağı saldı və bir az fikirdən sonra dedi. 

 

  

 



"Anacığım, sən də və atam da bu kağızı oxuyunuz...."Məni bu vaxtadək rahatsız edən suallara 

mən bu kağızda cavab tapıram....  Bəlkə siz də tapasınız. Mən sizdən heç bir şey gizlətmək 

istəmirəm; çünki sizi çox sevirəm, sizin ruhunuza əziyyət vermək istəmirəm. Fəqət nə edim, 

sevirəm....  Mən Bahadırı sevirəm....  Bu kağız mənim tamam şübhələrimi dağıtdı, gizlin 

nöqtələri aşkar etdi. Açılmayan düyünləri açdı....  Bundan əvvəl ikimizin arasında görükən 

"uçurum dərələr" indi mənim üçün görünmürlər. Mən insan, o insan. Bizi ölümdən savayı hansı 

bir qüvvə ayıra bilər? 

 

  



 

"Qızım! Nə söyləyirsən? Mən düşünmürəm." 

 

  

 



"Ah, anacığım! Oxuyunuz kağızı, duşünərsiniz. Bəlkə mən səhv edirəm. Atamla bir yerdə 

oxuyunuz, məsləhət ediniz. Mən sizin razılığınızla iş görmək istəyirəm. Mən sizi çox istəyirəm, 

siz də məni. Siz hazır ağlınıza tabesiniz, mənsə ürəyimə. Ağlım ürəyimlə bir çox zaman 

müharibədə bulundular: ürəyim ağlıma güc gətirdi. Hazır bu işdə ağlım iş görməyir." 

 

  

 



"Yaxşı, qızım! Rahat ol. Atanla bu barədə söhbət edərəm"--deyib Maşo otaqdan çıxdı. 

 

  



 

Sona yenə taxta yıxılıb Bahadırın kağızını əzbər oxuyurdu. Yusif evə gəlib Maşonun halını xeyli 

pərişan gördü. Maşo kağızı Yusifə göstərib dedi: 

 

  



 

 

40



"Daha yatmaq vaxtı deyil. Gərəkdir bir əncam çəkmək, yoxsa qız özünü həlak edər." 

 

  



 

Yusif kağızı diqqətlə oxuyub dedi: 

 

  

 



"Mən hərçi fikir edirəm, bir şey çıxmayır. Sonanı çağır buraya özü ilə söhbət edim. Bizim 

özümüz Bahadırı çox sevirik, nə eybi var. Bahadır ağıllı-kamallı bir oğlandır, onun üçün hansı 

bir məzhəbdə olmağın təfavütü yoxdur. Bu əqidədə olmaq kağızından məlum edir. Ona görə 

hərgah xristianlığı qəbul edərsə, biz böyük şadlıqla onu qəbul edərik. 

 

  

 



"Ah, sevgili atacığım! Mən təvəqqe edirəm belə məsələni heç ortaya gətirməmək. Mən heç vaxt 

elə sözləri demərəm və razı da olmaram Bahadıra deyilsin. Nə üçün Bahadır xristian olsun və 

yainki nə səbəbə mən müsəlman olam? Bizi xristianlıqmı və ya müsəlmanlıqmı bir-birimizə 

yavuq etdi? Yainki özgə bir şey?" 

 

  

 



"Yox, qızım, elə deyil. Hər halda, biz bir millətin hissəsi hesab olunuruq. Bu millətə dair 

müəyyən bir yol və ya bir adət var. Biz haman adətlərə bərəks hərəkət edəriksə, bizə ayrı bir 

nəzərlə baxarlar. Bizi camaatımız özündən hesab etməz. Sən millətini sevirsən, onun uğrunda 

can qoymağa hazırsan, razı olarsanmı haman millət səni özündən kənar etsin?" 

 

  

 



"Bəs Bahadırın millətdən kənar olmağına necə razı olmaq?". "Qızım! Mənim sənə olan 

məhəbbətim hər şeyi qəbul etməyə vadar edərdi. Mən sizin məhəbbətinizə mane olmazdım, 

ixtiyarım da yoxdur və genə də olmuram. Fəqət bunu demək istəyirəm: Bahadırın və sənin 

fəlsəfənizdən millətin xəbəri yoxdur. Təklikdə fəlsəfəniz gözəl də olmuş olsa, camaat haman 

fəlsəfənizə nifrətlə baxacaqdır. Camaatın fəlsəfəsi müəyyən qanunlar və ata-babalarımızın 

adətləridir, qızım!" 

 

  

 



"Atacığım, sözləriniz haqdır. Millət, camaat ümumiyyətliklə bizim fəlsəfəyə nifrət nəzəri ilə 

baxacaqdır. Bunu yaxşı düşünürəm....  Bəs nə etməli? Mən çaşıram....  Millətimdən uzaq düşmək 

istəmirəm. Mən ömrümü millət yolunda sərfetməyə hazıram, onu sevirəm....  Bahadırı da 

sevirəm. Bahadır burada ikən belə şeylər fikrimdən keçməyirdi.... Bəlkə bu ayrılıq səmərəsidir. 

Bəlkə bir yerdə olsaq və yainki birlikdə məsləhət etsək, özgə bir nöqtəyə gələrik, bilmirəm....  

Başım işləməyir, fikrim dağınıqdır....  Əhvalım pərişandır....  Bahadırın sözləri və əqidəsi haqdır. 

Camaata, millətə dair dediyiniz sözləri də diqqətsiz qoymaq olmaz....  Özgə bir yol, qeyri bir 

çarə yoxmu, sevgili atacığım? Yusif xeyli fikirdən sonra dedi: 

 

  

 



"Qızım! Mənim başıma bir fikir gəlir: səninlə bir yerdə Peterburqa gedək, Bahadırla bir yerdə 

söyləşək, bəlkə birlikdə bir çarə tapdıq." 

 

 

41



  

 

Bu sözləri Yusif hələ qurtarmamışdı, Sonanın qara buluda bənzər üzü açıldı. Ucadan güldü və 



atasının boynunu qucaqlayıb öpdü. 

 

  



 

"Ah, sevgili atacığım! Nə yaxşı və gözəl fikirdir! Mən razıyam!"--Bu sözlərdən sonra "sevgili 

anacığım", deyib Maşonun qucağına düşdü:--Siz də atamın fikrinə şəriksinizmi? 

 

  



 

"Bu fikir mənim başımda var idi. Mən Bahadırın nəcibliyinə, kamalına ümid bağlayıb, yəqin 

edirdim birlikdə çarə tapılar...." 

 

  



 

"Yaxşı, hazırlaşaq, iki gündən sonra gedərik."--Yusif deyib yerindən durdu. 

 

  

 



Sona şadlığından gah atasını, gah anasını öpürdü. Balaca uşaqlar kimi atılıb-düşürdü. Peterburqa 

getmək məsələsi Sonanın əhvalını büsbütün dəyişdi. Sevindiyindən bilməyirdi nə etsin. Gah 

anası ilə zarafat edirdi, gah qulluqçularla, gah şaq-şaq gülürdü, gah güldüyü zaman gözlərindən 

şadlıq yaşı gəlirdi. İşin aqibəti nə olmağını fikir etməzdi....  Bir Bahadırı görmək, onunla söhbət 

etmək, onunla bir yerdə oturub dərin-dərin fikrə getmək, yoldaşlı mühüm məsələləri müzakirə 

etmək,--ancaq belə fikirlər Sonanı məşğul edirdi.Yusif isə ancaq bu görüşməyin barəsində fikir 

edirdi. Nə tövr iş görmək? Bahadıra nə demək? Nə məsləhət etmək? Bahadır filan söz deyərsə nə 

cavab vermək? 

 

  

 



Maşonun müəyyən bir fikri yox idi. Ümidini allaha bağlayıb ürəkdən hər iki novcavanın halına 

yanardı.... 

 

  

 



Getmək vaxtı araya gəldi. Sona və Yusif yola lazım olan şeyləri hazır edib troykaya mindilər. 

Maşo bunlar ilə öpüşüb ağladı. 

 

  

 



"Anacığım, ağlama!"--Sona deyib anasının boynundan qucaqladı.--Tez əhvalatı yazaram.... 

 

  



 

Troyka yola düşdü. Fəqət troykanın zınqrovu qəmgin bir səs verirdi.... 

 

  

 



       *       *       *       *       * 

 

 



42

  

 

Bahadır kağızına cavab gözləyirdi. "Sona bunun sözlərinə şərik olacaqmı? Bunun əqidəsinə rəy 



verəcəkmi? Yoxsa "uçurum dərələr" ortalığa gələcəkdir? Bu fikirləri başından keçirərkən 

Bahadır hərdənbir belə bir atəşli kağız göndərməyindən peşiman olardı. "Sona millətini 

nəhayətdə sevən bir cavan, Sona ata və anasına artıq dərəcədə məhəbbət bağlamış bir qız.... Bu 

"uçurum dərələri" keçə biləcəkmi? Keçərsə atasına, anasına əziyyət olmazmı? Bunlar məni öz 

övladları kimi sevirdilər, mənə hər dürlü yaxşılıqlar ediblər. Məni təmiz, saf ürəkli, əmin adam 

bilib qızlarını mənə tapşırmışdılar....  Öz hissiyyatımı, məhəbbətimi açıq-açığına Sonaya 

yazmaq, Sonanı rahatsız edəcəkdir, qeyri bir fikirlərə salacaqdır.... 

 

  



 

Mənim bir kimsəm yox. Atam-anam qəbirdə, mənim halıma yanan, mənim dərdimə qalan yox. 

Mənə nə olursa-olsun heç kimə əziyyət olmayacaqdır....  Sona isə atasının, anasının əziz pərvəriş 

edilmiş qızı. Sona belə bir yaxşı gözəl külfətin işığı...  Sonanın qəmi, ümumi külfət qəmi, 

Sonanın bədbəxtliyi, ata-anasının bədbəxtliyi ...  yəqin ki, Sona məhəbbətini pünhan saxlaya 

bilməyəcəkdir. Bu məhəbbətin aşkar olmağı atasının və anasının rahatsız olmağına şəksiz səbəb 

olacaqdır. 

 

  



 

Ah, nə üçün mən belə bir atəşli kağız yazdım? Nə üçün belə bir ali təbiətli validələrin ruhlarına 

əziyyət verməli oldum? Nə üçün?" 

 

  



 

Bu fikirləri Bahadır başından keçirərkən halı büsbütün təğyir tapırdı. Ürəyi tez-tez döyünürdü, 

qayibanə Yusifdən və Maşodan xəcalət çəkirdi. 

 

  



 

Bir gün yenə başından belə fikirlər keçirərkən artıq dərəcədə qəmgin oldu. Gözləri mizin üstdəki 

tapançaya sataşıb əlinə götürdü. Bir az əlində tutub: "Ah, bu nə halətdir!" dedi və əlindən 

tapançanı buraxıb taxtın üstə yıxıldı və üzünü əlləri ilə tutub uca səslə dedi: "Ah, Sona! Ah, 

mənim məhəbbətim!" 

 

  



 

Bu vaxt qapını döydülər, "giriniz" deyib, Bahadır cavab verdi. Qapı açılıb Yusifi və yanında 

Sonanı gördü, əvvəl özünü itirib bilmirdi nə etsin. Sonra ixtiyarsız Yusifi qucaqladı və sonra 

Sonanın əllərini tutub kərratla öpdü. 

 

  

 



"Bizi gözləməyirdiniz, deyilmi?"--deyib Sona pəncərənin qabağında oturdu. 

 

  



 

"Xeyr, xanım əfəndi, heç fikrimə gəlməzdi." Bir-birinin əhvalından xəbərdar olandan sonra 

Bahadır çay tədarük etdi. 

 

 



43

  

 

"Çay hazır olanadək mən özümə əlcəklər alım,"--deyib Sona otaqdan çıxdı. 



 

  

 



Yusiflə Bahadır keçmiş günlərdən söhbət etdilər və Maşonun əhvalını xəbər alıb Bahadır dedi: 

 

  



 

"Əcəba! Maşo xanımı nə üçün gətirmədiniz?" 

 

  

 



Yusif başını aşağı salıb bir az fikirdən sonra cavab verdi. 

 

  



 

"Bahadır bəy! Bizim gəlməyimizə səbəb mühüm bir məsələ olubdur...." 

 

  

 



Bahadır təəccüblə Yusifə baxıb soruşdu: 

 

  



 

"Əcəba! Nə üz veribdir?" 

 

  

 



"Sizin Sonaya və Sonanın sizə olan məhəbbəti məni və Maşonu böyük təşvişə salıbdır. Siz 

özünüz bilirsiniz: dünyanın işığına Sonanın gözləri ilə baxırıq. Biz Sonanın uğrunda can 

verməyə hazırıq. İndi bu təmiz, saf ürəkli qız sizə aşiq olub, gecə-gündüz aramı yoxdur. İndi 

ikimiz də gəlmişik üçlükdə bu işə sərəncam verək. Sonanın öz millətinə olan məhəbbəti sizə 

məlum. Bizim və yainki sizin millətin belə işlərdə qeyri bir nəzərdə olmağı da sizdən gizlin 

deyil....  Özünüz, əlbəttə, düşünürsünüz...." 

 

  

 



Sizin kağızınızı mən oxudum. Fikirləriniz düz, əqidəniz təmiz, müqəddəs bir əqidə, fəqət 

camaat....  Millət.... 

 

  

 



"Bəli, bəli .... "--Bahadır deyib fikrə getdi.--Düz buyurursunuz....  Mən....  Səhv etmişəm ....  

Mənim məhəbbətim sizə əziyyət veribdir....  Bağışlayınız....  Bağışlayınız....  Əfv ediniz məni....  

Mən.... Mən.... 

 

  



 

Bahadır özünü saxlaya bilməyib uşaq kimi ağladı. Yusif də buna baxıb ağladı....  Bu vaxt qapı 

açılıb Sona tələsmiş içəri daxil oldu. Bunları bu halda görüb heyran qaldı və sonra bir söz də 

 

44



söyləməyib oturdu və üzünü əlləri ilə tutub bir nöqtəyə baxdı. Yusif və Bahadır gözlərini silib 

xeyli vaxt səssiz oturdular, bir azdan sonra Bahadır: "Çay içiniz", deyib Sonaya yavuq oturdu. 

 

  

 



"Mən sizdən təvəqqe edirəm nahara bizə buyurasınız. Bir yerdə söyləşib məsləhət edərik....  

Ümidvaram hamı düyünlər açılsın...." 

 

  

 



Yusif və Sona söz verdilər ki, nahara Bahadırın mənzilinə gəlsinlər. Bir neçə dost adamları 

görmək qəsdi ilə Yusif və Sona Bahadırla salamatlaşıb getdilər. 

 

  

 



Bahadır Sonanın dalınca diqqətlə baxdı. Sonra xeyli vaxt otaqda gəzinib birdən oturdu və bu 

kağızı yazdı: "Təvəqqe edirəm mənim ölməyimdə heç kimi müqəssir etməyəsiniz. Mən özüm öz 

əlimlə özümü öldürdüm....Ah, insanları bir-birindən ayıran "uçurum dərələr"! Mən sizi məhv 

etmək istərkən siz məni məhv etdiniz....  Fəqət əmin olunuz, siz axırda məhv 

olunacaqsınız....Bahadır". 

 

  



 

Bu sözləri yazandan sonra tapançanı gicgahına sıxdı.... 

 

  

 



Bir dəqiqə bundan müqəddəm döyünən ürək, bir dəqiqə bundan müqəddəm hamı insanları 

birləşdirmək istəyən beyin həmişəlik rahat oldu.... 

 

  

 



Yusif və Sona nahar vaxtı Bahadırın mənzilinə gəldilər. Bu dəhşətli xəbəri eşidib Sona qəşş etdi 

və sonra özünə gəlib yaman bir halətdə bulundu....  Yusif Maşoya teleqram göndərdi ki, tez 

gəlsin. 

 

 



Maşo gəlib qızını dəlilər azarxanasında gördü. 

 

  



 

 

 



 

 

 



 

1   2   3   4   5   6   7


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə