Milli Virtual Kitabxananın "Gənc yazarların İnternet resurslarında e-kitabla iştirakı təlimi" "Gənc yazarların maarifləndirilməsi



Yüklə 2.99 Mb.
PDF просмотр
səhifə1/19
tarix23.12.2016
ölçüsü2.99 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19

Rufət  

 

www.kitabxana.net



  

 

Milli Virtual Kitabxananın təqdimatında 

 

2012 



“Gənc yazarın e-kitabı” 

 

İbrahim Sel 

 

Türk tarixi 



 

Kulturoloji-publisitik araşdırma 



 

Gənc yazar-araşdırmaçı İbrahim Selin ilk e-nəşri – onun yeni kitabı 

əsasında hazırlanıb: Müəllifin elə yazıları vardır ki, ciddi polemikalara 

uğrayacaq, digərləri isə əsl gənc araşdırmaçı qızğınlığı ilə qələmə alınıb...  

 

 

 



Y

E N I  


Y

A Z A R L A R   V Ə  

S

Ə N Ə T Ç I L Ə R  



Q

U R U M U

.

  E


-

N Ə Ş R  

N

 

3 1 ( 1 4 1



 

-

 



2 0 1 2 )

 

 



www.kitabxana.net

  –  Milli Virtual Kitabxana

 



 



www.kitabxana.net

 

Milli Virtual Kitabxananın təqdimatında 

 

Bu elektron nəşr Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumu ilə 



  

http://www.kitabxana.net

  - Milli Virtual Kitabxananın "Gənc yazarların İnternet 

resurslarında e-kitabla iştirakı təlimi" ("Gənc yazarların maarifləndirilməsi. 

İnformasiya texnologiyaları istifadəsinin inkişafı" altbölümü) kulturoloji-innovativ 

layihə çərçivəsində nəşrə hazırlanıb və yayılır. 

Elektron Kitab N 31 

Kulturoloji layihənin bu hissəsini maliyyələşdirən qurum: 

Azərbaycan Respublikasının Gənclər və İdman Nazirliyi yanında  

Azərbaycan Gənclər Fondu

:  

http://youthfoundation.az

 

 

İbrahim Sel 

 

Türk tarixi 



 

Kulturoloji-publisitik araşdırma 



 

Gənc yazar-araşdırmaçı İbrahim Selin ilk e-nəşri – onun yeni kitabı əsasında hazırlanıb: 

Müəllifin elə yazıları vardır ki, ciddi polemikalara uğrayacaq, digərləri isə əsl gənc 

araşdırmaçı qızğınlığı ilə qələmə alınıb...  

 

YYSQ - Milli Virtual Kitabxana. Bakı – 2012. E-nəşr N 31 (141 - 2012) 



 

Virtual redaktoru və e-nəşrə hazırlayanı: Aydın Xan (Əbilov), yazar-kulturoloq 

 

"Gənc yazarın ilk e-kitabı" silsiləsindən bütün kitablarla buradan tanış olun: 

http://www.kitabxana.net/?oper=e_kitabxana&cat=167

  


www.kitabxana.net

  –  Milli Virtual Kitabxana

 



 



  

Ġbrahim Sel                                       

                            

Professional Oxucu Liqası                        

 

 

 

                                                         

Türk tarixi

 

 

                   

 

 

 

 

 

www.kitabxana.net

  –  Milli Virtual Kitabxana

 



 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

“Haradan  gə

ldiyini  bilm

ə

y

ə

nl

ə

r  hara  getdikl

ə

rini  d

ə

  bilmirl

ər,  çünki,  harada 

durduqlarından xə

b

ə

rsizdirl

ər”. 

Erix Fayql 

 

 

Ġstifadə

 

olunmuĢ ə

d

əbiyyat: Banarlı Nihad Sami, «Rəsimli türk ə

d

əbiyyatı tarixi»; Toğan 

Z

əki  Validi,  «Ümumi  türk  tarixinə

 

giriĢ»;  Cə

f

ər  oğlu Əhməd,  «Türk dili  tarixi»;  Qəfs oğlu 

Ġbrahim, «Türk milli kültürü»; Doktor Cavad Heyət, «Türklə

rin tarix v

ə

 m

ə

d

ə

niyy

ə

tin

ə

 bir 

baxıĢ»; Bartold V., «Orta Asiya türklərinin tarixi»; Avçıoğlu Doğan, «Türklərin tarixi».

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

www.kitabxana.net

  –  Milli Virtual Kitabxana

 



 



I hiss

ə



Çinlilə

r 1845 kilometr uzunluqda s

ədd çə

kirl

ə

r v

ə

 

canlarını qurtarırlar

 

  

 



Türk elləri dörd min ilə

 

yaxın keçmişlə



rind

ə

 Asiya, Avropa v



ə

 Afrika qit

ə

l

ə



rin

ə

 



yayılmış, oralarda 

mill


ə

tl

ə



r v

ə

 



dövlə

tl

ər yaratmışlar. Türklə



r islam dinini q

ə

bul ed



ə

nd

ən sonra böyük islam dövlə



tl

ə

ri 



qurmuş, dünyada islam dininin yayılmasında önəmli rol oynamışlar.

 

 



Türk ellə

rinin tarixl

əri onların köçlə

ril


ə

 

ə



laq

ədardır. Bu gün qə

bul edil

ə



ə

qid


ə

y

ə



 

görə, türklə

rin 

ana yurdu Orta Asiyada Altay-



Ural dağları arasındakı çöllüklə

r olub buradan 

ətrafa yayılmışlar. 

Türklə


rin q

ədim ataları eramızdan ə

vv

ə

l 1700-



cü ildə

 Altay v


ə

 Tyan-


Şan dağları ətrafına hakim 

olmuşlar.  

 

 

Türk  köçlərinin  baş  vermə



sind

ə

 



quraqlıq,  əhali  artımı  və

 

otlaqların  azlığı  kimi  iqtisadi



-ictimai 

s

ə



b

ə

bl



ə

r d


ə

 

göstə



rilir. 

Bu köçlə


r v

ə

 yerd



əyişmə

l

ə



r h

ə

r zaman asan v



ə

 

rahat olmamışdır. Köçlə



əsnasında  rastlaşan  zə

hm

ə

t, 



ə

ziyy


ə

t  v


ə

  b


ə

z

ə



n  d

ə

 



savaşlar  türklə

ri  s


ə

rtl


əşdirmiş,  hər  cür 

t

əhlükə



y

ə

 sin



ə

 g

ə



rm

ək, hazır və

 amad

ə

 olmaq kimi v



ərdişlər aşılamışdır.

 

 



Türklər bir «bozqır» xalqı sayılır; bozqır dəşt, step, ya çöl deyildir, bozqırda su, yağış və

 otlaqlar 

da  vardır.  Türk  elləri  mühacirə

tl

ə



ri 

əsnasında  öz  yaşayış  şə

rtl

ə

rin



ə,  bozqır  iqlim  və

 

kültürünə



 

qarşı olan yerlə

rd

ə

, m



ə

s

ə



l

ə

n c



ə

ng

ə



l v

ə

 



ya çox isti, rütubə

tli yerl


ə

rd

ə



 yerl

əşmə


mi

şlə


r.  

 

«Türk»  sözünün  mənşəyi  haqqında  bir  sıra  mülahizə



l

ər  vardır.  Bunların  içə

risind

ə

 



«törə

m

ək» 



(tor 

ə

k



ə

) m


ənası düzdür. Azərbaycanın yerli tayfaları arasında «turukki» adlı tayfa da olmuşdur.

 

 



Türklər  ağ  irqin  Turan  qolundan  olub  ə

sas


ən  braxikefal,  üzü

gird


ə

  v


ə

 

badam  gözlü  olmuşlar, 



halbuki  monqollar  dolixoksefaldırlar.  Rus  arxeoloqlarının  Andronovo  qə

s

ə



b

ə

sinin 



ətrafında 

tapdıqları  Andronovo  insanı  ə

sl 

əski  türklərin  antropoloji  xüsusiyyə



tl

ərini  özündə

  birl

əşdirir: 



braxikefal,  tux  r

əngli  saç,  girdə

  v

ə

  bir  az  b



əyaz  üz,  orta  boy

-  167  sm  v

ə

 

badam  gözlü  (İmişli 



sortu). 

***** 


 HUNLAR. 

Hunlar  haqqında  çox  araşdırmalar  və

 

mübahisə


l

ər  etmiş  bəzi  müə

llifl

ər  onları 



monqol v

ə

 ya monqol-



türk qarışığı hesab etmişlər, lakin son zamanlardakı araşdırmalar onların 

türk  olduğunu  isbat  etmişdir.  C.  Markvart,  P.  Pelliot,  O.  Frank,  G.  Nemet,  Rene  Qrusse,  V. 

Eberhard,  C.  Klauzen  v

ə

 



başqaları  hunların  dil,  ürf  və

  ad


ə

tl

ə



rini  n

ə

z



ə

r

ə



 

alaraq,  onları  türk 

saymışlar. Bu elin hakim qə

bil


əsi özlə

rin


ə

 

cun, ya xun demişlə



r (q

ədim türk dil

ind

ə

 hun- xalq v



ə

 

el m



ənasında işlənmişdir, necə

 ki, indi bizd

ə

 

«el



-

gün» istilahı arasında işlə

dilir). 

***** 


 

Hunların  yazılı  tarixi  e.ə

.  315-ci  ild

ən qabaq  Çin ilə

 

bağladıqları  bir  müqavilə



d

ən başlanır.  Bu 

zamanlarda dövlət qurmuş və

 

Çinlə



 

qonşu olan hunl

ar t

ə

dric



ən qüvvə

tl

ənmiş, Çin dövləti onların 



qabağını  almaq  üçün  məşhur  Çin  səddini  tikdirmişdir  (e.ə

.  214-


cü  ildə).  Böyük  sə

ddi  tikm

ə

kl

ə



 

çinlilər  canlarını  böyük  təhlükə

l

ə

rd



ən  qurtarmışlar.  Bu  divarın  ucalığı  15  metr,  eni  9  metr, 

uzunluğu  1845  kilometrdi

r,  Pekind

ə

n  75  kilometr  m



ə

saf


ə

d

ədir,  kosmosdan  görünə



n  yegan

ə

 



tikilidir. 

 E.


ə

.  209-cu  ild

ə

 

Mete  atası  Tumen  xanın  yerinə



 

keçdi  və

 

özünü  tanhu



-  imperator  elan  etdi. 

Mete xan Çinin şimalını işğal edib, çinlilə

ri vergi verm

ə

y



ə

 m

ə



cbur etdi v

ə

 



eyni zamanda çinl

i bir 


www.kitabxana.net

  –  Milli Virtual Kitabxana

 



 



şahzadə

  il


ə

  evl


ə

ndi.  Mete  xan  Baykal  d

əryaçasından  İrtış  nə

hrin


ə

c

ən  bütün  Güney  Sibir 



bozqırlarını aldı və

 

türk ellərinin hamısını öz bayrağı altına topladı.



 

 

Hun dövləti orduya dayanırdı; ordu onlu tə



rtibl

ə

 m



ə

rk

ə



z

ə

 



bağlı idi. Hun dövlə

ti  iqtisadiyya

tının 

əsasını başda at olmaq üzrə



 heyvan b

ə

sl



ə

m

ə



k t

əşkil edirdi. Millə

t, ya el- boy v

ə

 q



ə

bil


ə

l

ə



rin bir 

araya g


ə

lm

ə



sind

ə

n t



əşəkkül tapmışdı. Hun dövlə

t t


əşkilatında bir dövlə

t m


əclisi, ya toy (bu gün 

işlə


dil

ən  toy  lüğə

tinin  q

ə

dim  m



ənası  mə

clis  idi)  v

ə

 

sağ



-s

ol  olmaq  üzrə

 

iki  cinah  vardı  ki,  bir 



cinahın başında Bilge İlik deyilən bir şahzadə

 dururdu. 

 Mete xan e.

ə

. 174-



cü idə

 

öldü və



 

oğlu Kiyuk (e.ə

. 174-160) onun yern

ə

 



tanhu oldu. O da atası 

kimi qüdrətli idi. Çinə

 

hücum edib Çin paytaxtını aldı, sonra barışdı və



 

Çin şahzadə

si il

ə

 evl



ə

ndi. 


 

Kiyukdan  sonra  Gün  Çin  tanhu  oldu.  Onun  zamanında  dövlə

t  z

ə

ifl



ədi.  Çinlilə

r  e.


ə

.  315-ci  il 

bağlaşmasından  sonra  hun  savaş  taktikasını  öyrə

nm

ə



y

ə

  v



ə

 

atlı  savaş  də



st

ə

l



ə

ri  t


ə

rtib  etm

ə

y

ə



 

başladılar. Onlar ipə

k yolunun 

ə

h



ə

miyy


ə

tini b


ə

han


ə

 

edib, 140 min atlı ilə



 

hunlara hücum etdilə

v

ə



 

onları  Ordosdan  Orxon  mə

nt

ə

q



ə

sin


ə

 

geri  oturmağa mə



cbur  etdil

ə

r  (e.



ə

.  127-117).  Bundan 

sonra zamanla hun imperatorluğunun zə

ngin v


ə

 abad yerl

əri (Tanrı dağları, Cunqariya, Turfan, 

Yark


ənd,  Kuça)  çinl

il

ə



rin 

ə

lin



ə

 

keçdi.  Hun  dövləti  özünü  sıxıntıdan  qurtarmaq  üçün  Çin 



dövlə

tinin himay

əsi altına girmə

k ist


ədi. Bu zaman tanhu Ho xanın qardaşı Çi

-

çi bu qərara qarşı 



g

ə

ldi v



ə

 

Hun dövlə



ti ikiy

ə

 



bölündü: şimalda Çi

-

çinin müstəqil dövlə



ti v

ə

 c



ənubda Çinin himayə

si 


altında olan torpaqlar (e.ə

. 55-54-


cü illə

r). 


 

Çi

-



çi e.ə

. 51-ci ild

ə

 q

ə



rb v

ə

 



şimala hücum etdi, imperatorluğun Orta Asiya qismini və

 

Türküstanı 



f

ə

th etdi. Lakin e.



ə

. 36-


cı ildə

 

çinlilərin hücumunda ailə



si il

ə

 birlikd



ə

 

öldürüldü. 



 

 

Eramızın 18



-ci  ilind

ə

 



hunlar  tanhu  Yu  zamanında qiyam  edib çinlilə

rl

ə



 

savaşdılar,  istiqlallarını 

ə

l

ə



 g

ətirib Mancuriyadan Kaşğara qə

d

ə

r yerl



ə

r

ə



 t

ə

z



ə

d

ən hakim oldular. Lakin Yu ölə



nd

ə

n sonra 



(46-

cı il) yenə

 

daxili ixtilaflar başladı, eyni zamanda qıtlıq və



 

aclıq da üz verdi və

 v

ə

ziyy



ə

t daha 


da xarablaşdı.

 

 



Şimal  hunları  72

-91-ci  ill

ə

rd

ə



 

çinlilə


r  v

ə

 



şə

rqd


ə

  Siyinpiyl

ə

r  t


ə

r

ə



find

ə

n  m



əğlub  oldular,  bu 

m

əğlubiyyə



td

ə

n sonra t



ə

dric


ə

n q


ə

rb

ə



 t

ə

r



əf mühacirə

t

ə



 

başladılar.

 

***** 


 

Mülahizə


l

ə

r



ə

 

görə, Avropa hunları Asiya hunlarının övladlarıdı



r.  Bunlar  350-ci  ild

ə

  q



ə

rb

ə



  t

ə

r



ə

mühacirət  etmişlər.  Əvvə



lc

ə

  Alan  (X



ə

z

ə



r  d

ə

nizi  v



ə

 

Aral  gölü  arası)  mə



nt

ə

q



əsini  aldılar.  Sonra 

355-365-ci ill

ə

rd

ə



 X

ə

z



ə

r d


ənizinin şimalından keçib, İtil (Volqa) çayı və

 oradan da Qara d

ə

nizin 


şimalına  gə

ldil


ər.  Burada  şə

rqi 


qotları  məğlub  edib,  qərbi  qotları  da  geri  oturmağa  mə

cbur 


etdil

ə

r. Bu tarixd



ən sonra Avropada böyük köçlər başladı. 

 

 Q



ərb  hunları  378

-ci  ild


ə

  Balamir  s

ə

rk

ə



rd

ə

liyind



ə

 

(başbuğ)  və



  onlara  tabe  olan  alanlar,  qotlar, 

Tayfal jermanl

ə

ril


ə

 birlikd


ə

 Tuna (Dunay) 

çayını keçib Trakyaya qə

d

ə



r ir

ə

li getdil



ər. Hunların bir 

d

ə



st

ə

si  Trakyaya  getdiyi  halda,  o  biri  d



ə

st

ə



  v

ə

 



ya  şərq  cinahı  Basiq  və

 

Qursiqin  başçılığı  ilə



 

Qafqaz  yolu  il

ə

 

Anadoluya  girib,  şə



h

ə

rl



ə

r  bir-bir  alandan  sonra  Suriyaya  q

ə

d

ə



r  ir

ə

li  getdil



ə

(395). Bu



, türklə

rin tarixd

ə

 ilk d


ə

f

ə



 Anadoluya g

ə

lm



ə

l

ə



ridir. 

 200-


cü ildə

 Q

ə



rbi Hun  s

ə

rk



ə

rd

əsi, Balamirin oğlu və



  ya n

ə

v



əsi olan Ulduzxan Avropanı basqı 

altına  alıb,  Hun  siyasə

tinin 

əsasını  qoydu.  Hun  siyasəti  bizansları  basqı  altında  tutmaq  və



 

rumlarla dost qalma

q idi. Çünki rumlar hunların da düşmə

nl

ə



ri olan jermenl

ə

r t



ə

r

ə



find

ən basqı 

v

ə

  qar



ə

tl

ə



r

ə

  m



əruz  qalmışdılar.  Necə

  ki,  Radages  Ruma  h

ə

ml

ə



 

etdiyi  zaman  Rum  ölkə

si 

Ulduzxan t



ə

r

ə



find

ən qurtarıldı və

 

Radages yaxalanıb edam edildi (406). 410



-cu ild

ə

 Ulduz xan 



www.kitabxana.net

  –  Milli Virtual Kitabxana

 



 



öldü

  v


ə

  onun  yerin

ə

 

Qaratun  (Qaradon)  imperator  keçdi.  Qaratun  daha  çox  şə



rqd

ə

ki 



m

ə

s



ə

l

ə



l

ə

rl



ə

 m

əşğul oldu.



 

 422-ci  ild

ə

 

Roa  Hun  imperatoru  oldu.  Roanın  üç  qardaşı  vardı:  Muncuq,  Aybars  və



  Oktar. 

Muncuq Atillanın atası idi və

 

tez öldüyü üçün qardaşların hə



r biri 

bir cinahın eligi oldular. 

 

 Roa h


ə

min ild


ə

 

bizansların Hun ölkə



sind

ə

ki t



əhrikatını bə

han


ə

 g

ətirib, Bizansa hücum çə



k

ə

r



ə

k, 


onları  vergi  vermə

y

ə



  m

ə

cbur  etdi.  Roa  434-



cü  ildə

 

öldü  və



  onun  yerin

ə

  Atilla  imperator  oldu. 



Atilla  bu  zaman  40  yaşında  idi,  mə

ml

ə



k

ət  işlə


rind

ə,  savaşçılıqda  təcrübə

si  v

ə

  qabiliyy



ə

ti 


yet

ə

rinc



əydi. İlk ə

vv

əl ölkəni qardaşı Bleda ilə



 birlikd

ə

 idar



ə

 edirdil


ər. Yavaş

-

yavaş Atilla bütün 



işləri öz ə

lin


ə

 

aldı. Əmiləri Aybars şərq cinahı və



 Oktar q

ərb cinahını idarə

 edirdil

ə

r. Bleda 445-ci 



ild

ə

 v



ə

fat etdi v

ə

 Atilla r



ə

qibsiz imperator oldu. 

 434-

cü  ildə


 

Atilla  Bizans  nümayə

nd

ə

sil



ə

 

Dunay  çayının  quzeyində



  Konstansada  (indiki 

Rumıniya  ə

razisind

ə

 



şə

h

ər)  barış  müqaviləsi  bağladı.  Bu  müqavilə



y

ə

 



görə

 

Bizansın  ödə



diyi 

vergi  iki  d

ə

f

ə



 

artdı və


 

iki ölkə


  a

rasındakı ticarət hüdud şə

h

ə

rl



ə

ril


ə

  m


əhdudlaşdı. Bizans dövlə

ti 


hunlardan  qaçanları  və

 

Bizansa  sığınanları  da  qə



bul  etm

ə

y



ə

c

ə



kdi.  H

ə

min  ill



ə

rd

ə



  Atillaya  tabe 

olan  ell

ə

r  bunlardan  ibar



ə

t  idi: 


ə

vv

ə



la,  jermenl

ə

r,  slavlar,  alanlar,  sarmatlar,  finl



ə

r  v


ə

 

uğurlar,



 

sonra öz qövmü türklər (hunlar, beş

-

uğur, altı



-

uğur, on


-

uğur, şar

-

uğur, akatir



Azakın qə

rbind

ə

), 



sabarlar v

ə

 



Volqanın şə

rqind


ə

 t

ə



qrib

ən 45 müxtəlif qövm Atillanın ə

mrind

ə

 



yaşayırdılar.

 

 



Rum  imperatorluğunda  müxtəlif  qövmlərin  mühacirə

tl

ə



ri  v

ə

  o 



əsnadakı  basqın  və

 

yağmaları 



n

ə

tic



ə

sind


ə

 k

əndli xalq arasında üsyanlar baş verdiyi üçün Rum dövləti hunlardan yardım istə



di. 

Hunlar  işə

 

müdaxilə


 

edib  üsyanları  yatırtdılar.  O  cümlə

d

ən  burqundlar  başlarında  padşahları 



Gündikar olaraq Belçikaya hücum etdiklə

ri zaman 

hunlarla qarşılaşdılar. Bu savaşda Oktar Hun 

ordusunun  başında  idi.  Savaş  nə

tic

ə

sind



ə

 

Burqund  padşahı  20  min  ə



sg

ə

rl



ə

 

öldü,  bu  savaş 



almanların milli ə

fsan


əsi «Nibelungen» dastanına mövzu oldu.

 

 



 

 

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə