Mİn maska və Bİr məN (sonor)



Yüklə 292.68 Kb.
PDF просмотр
səhifə1/32
tarix12.05.2017
ölçüsü292.68 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32

 
3
MİN  MASKA  VƏ  BİR  MƏN 
(sonor) 
                                                             
                      “Məni məndə demə, məndə deyiləm...” 
                                          Yunus İmrə 
 
     SUFİSAYAQ MƏNTİQ VƏ YA MÖVZUNUN PREAMBULASI. “Bir 
mən vardır məndə məndən içəri...” Maskalı bir kimsədir 
bu, yoxsa olduğu kimi görünməyi bacarmayan qeyri-
səmimi bir adam? Bəlkə saxtakarlıq, bəlkə intellektual 
blef? Ancaq hər bir halda “məndən içəridə  mən”, yəni 
“gizli mən” maskanın mövcudluğunu eyhamlaşdırır. Yunus 
İmrənin maskaları  və “mən”i. Cəlaləddin Ruminin 
maskasızlaşmaq ehtirası  və öz “mən”iylə harmoniyada 
bulunmaq xoşbəxtliyi. Sufi Yunus İmrənin bu 
misralarını neçə-neçə azəri yazarı  bəh-bəhlə, fərqinə 
varmadan öz məqaləsinə,  şeirinə, hekayəsinə epiqraf 
götürüb. Qoy min birincisi də  mən olum. Çünki 
məqamıdır, yeridir. Bir də ki “mən”siz nə maska? Maska 
içində isə “mən” həmişə mütləq. 
     MÖVZU  VƏ SÜKUT. Hələliyə “mən” bir yana dursun. 
Maskalanmaq  şakəri təbiətin özünə xas bir əlamət. 
Təbiət Allahın müxtəlif formalarda təzahürü. Hər bir 
zühur isə tanrı maskası. Allahın min bir adı, yəni 
əsma-ül-hüsna onun keyfiyyətlərinin fonoloji şifrəsi 
kimi qavranıla bilər.  Şifrə maskanın simulyakrıdır
1
. 
Təbiətdə görünən və görünməyən hər bir özgür forma 
bənzərsiz və  təkrarsız. Amma di gəl ki, hamısının 
məğzində bir məna - Allah. Deməli, tanrının maskaları 
çeşid-çeşid. “Təbiət don geyir” ifadəsi elə “təbiət 
maskalanır” kimi anlaşılır. Bu “don”lar isə  hər an 
dəyişir, başqalaşır. Məhz bu yerdə mövzu sükut 
vadisinə düşür. Nədən ki, maskalanmaq aktuallığını 
toplum, toplumun mədəniyyəti yox, təbiətin özü insana 
diktə edir. Busa problemi analiz, müzakirə  və  nəzəri 
differensasiya dışına çıxarır. 
     Amma və lakin... 

 
4
     MÖVZU BURULĞANI.  Əgər təbiətdə maskalanma 
müəyyən bir ritmə, ahəngə  və qanuna tabedirsə, 
cəmiyyətdə maskalanma qaydasız  şəkildə gerçəkləşir. 
Çünki toplum içrə maska fərdin psixosof oyunlarının 
sosial-ideoloji və  bədii-kulturoloji konkretliyidir. 
Maska insan psixologiyasının fenomenidir. Sosial maska 
fərdin yaşayış variantının kompromis obrazıdır. 
     Ona 
görə 
də... 
BİR “MƏN” MİN MASKANIN 
MÜƏLLİFİDİR,  yaradıcısıdır. Min maska isə bir “mən”in 
nağılıdır. “Mən” təsəvvürdə özünü bir cür görür, 
gerçəklikdə isə başqa cür. Özünü qəhrəman kimi düşünən 
bir kimsə real həyatda sıravi məmurdur, vəzifə 
quludur, adi müəllimdir, ya da günəmuzd işləyən fəhlə. 
Fərq böyükdür. Məhz maska bu fərqin ağrısını 
neytrallaşdırır, təsəvvürün nağılları ilə gerçəkliyi 
uzlaşdırır, yəni kompromis variantına çevrilir. Maska 
fərdin sosial dünyaya uyuşmaq qabiliyyətinin 
göstəricisidir; fərdin psixologiyası ilə real ictimai 
münasibətlər sərhədində dayanıb tənzimləyici funksiya 
daşıyır. “İndivid” və “sosium” deyilən nəsnələri bir-
birinə qarşı dözümlü edən, tolerant edən məhz 
maskadır. Bütün variantlarda maska fərdin dünya ilə, 
toplumla, özgələrlə kompromisini gündəmə  gətirir. 
Maska kompromisin ləyaqət üzüdür. Kompromisə getmək 
istəməyən və ya bunu bacarmayan adamlar maskalarını 
itirirlər: yalnız səmimiyyətə güvənirlər və sonucda 
onlara qarşı yönəlmiş aqressiyadan permanent əziyyət 
çıkirlər.  
     PROBLEM. “Maska” anlayışı hansı  mənaları özündə 
qapsayır və necə çözülür? Oyun zamanı, ritualda, 
mərasimdə, ayində maska nəyi bildirir? Niyə 
cəlladların,  şahların və bir də müqəddəslərin üzləri 
həmişə örtülü olub? Niqab (hicab, cilbab, çarşab, 
pərəncə) maskadan nə ilə  fərqlənir? Sosial maska nə 
deməkdir? Doğrudanmı maska davranış  və münasibət 
süniliyinin, gerçək həyat teatrallığının ifadəçisidir? 
Maska nə dərəcədə “məni məndən” ayırmağa qabildir? 

 
5
     MAHİYYƏTİN NƏZƏRİ LOKUSU. Maska ingilisin “mask” 
sözündən törəmədir, nəyisə gizlətmək, ört-basdır etmək 
kimi başa düşülür. Sözün mənşəyi latınca ilə bağlıdır: 
bu dildə “maskus”, “masqa” kəlməsinin mənası kabus 
sözünün sedmantikası ilə eynidir. Güman da var ki, bu 
söz ərəbcədən Avropa dillərinə keçib: ərəblər təlxəyə, 
karnaval adamına “maskqara” (məsxərə: siqar, siqaret 
sözləri də burdandır) deyiblər.    
     Maskalar  tipologiya  etibarı ilə 3 böyük qrupda 
cəmlənir: 1) oyun (teatr, karnaval) maskaları; 2) 
ritual (mərasim, ayin, toy, yas) maskaları; 3) 
istehsalat (funksional, professional, müdafiə)  
maskaları.  Bu maskalarla bağlı elmdə nisbi bir 
aydınlıq mövcuddur. Bir də var gözə görünməyən 
maskalar: üzümüzün maskaları, uyqarlığın,  əxlaqın, 
tərbiyənin, dinin, sosial institutların bizə 
“sırıdığı” maskalar. Bax, mən bunları adlandırıram 
situativ maskalar. Onlar ictimai, məişət, intim 
xarakterli də ola bilir. Situativ maskalar sosial 
maskalardır, adi adamların maskalarıdır və mahiyyətcə 
istehsalat (həyat istehsal konveyeri kimi) maskaları 
ilə qonşudurlar. 
    Gündəlik həyatda hər bir adamın müəyyən 
situasiyalarda  işlətdiyi üz ifadələri, mimikalar, 
ədalar, rəftarlar situativ maskaları meydana 
gətirir. Oyun maskaları statikdir, situativ 
maskalar - dəyişkən. Birincilər predmetivdir, 
ikincilər - imaginativ. Yəni bu tip maskalar 
psixika ilə sosial dünyanın təmas nöqtəsində 
təsəvvürdən qopub insanın davranış manerasının 
şəklini müəyyənləşdirir. Maska libidonun topluma 
inteqrasiya obrazıdır. Maska “mən”,  şüuraltı  və 
bilincsizliyin ictimai sazişinin 
əlamətidir, 
üçünün ortamıdır. Amma tələsməyə  və  məsələni 
qəlizləşdirməyə heç bir hacət yox... Bircə-bircə 
ayaq qoyarlar nərdivanə... 
     PORTRET  VƏ MASKA. Görəsən niyə, bir kimsə, yəni 
hər hansı bir Allah bəndəsi, öldümü, qısa bir vaxt 

 
6
içində onun fotoşəklini tapıb fotoqrafa böyütdürürlər 
və sonra da gətirib portret kimi asırlar divardan? Bir 
qədər varlı ailələr (kübarlar) isə əzizləri vəfat edən 
kimi rəssama yaxud heykəltəraşa portret (büst və ya 
heykəl) sifariş verirlər. Aydın məsələdir və burada 
müəmmalı heç nə yoxdur. Dünyasını dəyişmiş adama qarşı 
belə münasibət hörmətdir, xatirədir, sevginin, vəfanın 
təzahürürüdür və i.a. və s. Bəs bu adətin kökü haradan 
gəlir?  Əvvəlcə Orta çağlarda, sonradan isə zadəgan 
nəcabətli Avropa nəsillərində, xüsusilə  də ingilis 
ailələrində ölmüş  əcdadların, ata və ana tərəfdən 
qohum olan uluların portretlərini çəkdirib saxlamaq 
dəb olmuşdur. Belə portretləri adətən nəslin miraslıq 
malikanəsində yerləşdirərdilər. Çox vaxt bu 
malikanələr iri portret qalereyalarını xatırladırdı. 
Zaman  keçdikcə bu portretlərdən biri və ya bir 
neçəsi, əksərən naməlum tərzdə yoxa çıxmış (yəni ölüm 
faktı  dəqiqləşdirilməmiş)  əcdadın portreti, qeyri-adi 
bir qüvvənin, enerjinin, ruhun daşıyıcısı kimi 
tanıtdırılırdı. Bununla bildirilirdi ki, həmin əcdadın 
(təkcə ölümünün müəmması ilə deyil, həm də 
şəxsiyyətinin tipinə görə  fərqlənən) ruhu malikanənin 
müasir varislərilə birgə yaşayır, onların düşdükləri 
bütün həyati vəziyyətlərdə  iştirak edir, liberallıq 
gözləməyən kabus-seyrçi olur. Şübhəsiz, burada müəyyən 
mənada mistika var. Lakin hansı bir adət, hansı bir 
ənənə, hətta hər hansı bir dəb və ya vərdiş mistik 
təlqin dışındadır? Unutmayaq ki, mistika həmişə 
psixoloji təlqindir. Mistikanın müəllifi təsəvvürdür. 
Bizim təsəvvürdə yaratdığımız “mən” isə  həmişə 
potensial  əcdaddır. Çünki əcdad daim ideal kimi 
qavranılır. Və  nəhayət, qısası budur ki, çağdaş 
dövrümüzdə ölmüş  şəxsin xatirəsinə hörmət kimi onun 
şəklini 
əzizləmək Avropa mədəniyyətində 
nəslin 
əcdadlarının kultu ilə ilişiklidir. Məhz bu kult 
nəticəsində adi şəkil, tablo mistik portretə çevrilib. 
Çağdaş dövrdə portretlərə (fotolara, şəkillərə) olan 
sevginin kökü, ənənəsi buradan gəlir. Hərçənd tarix bu 

 
7
ənənəni qədim-qədim zəmanələrə aparıb çıxarır.  Əgər 
boylanıb maarifçilik Avropasından və Orta əsrlərdən 
bir qədər də o yana baxsaq görəcəyik ki, antik Romada 
əcdadların portretinə “iməcines” (latınca) 
deyərmişlər.  İngilis dilində “imic” sözü “təsvir, 
obraz” mənalarında işlənir, “iməcin” kəlməsisə 
“təsəvvür etmək” kimi anlaşılır. Qəribə də olsa bu üç 
anlam, - “əcdadın portreti”, “təsvir” və “təsəvvür 
etmək”, - arasındakı  məna uyarlığı, məna bağlantıları 
bu məqalənin ilk nisbi, tam improvizə  şəklində öz-
özünə meydana gəlmiş  nəticəsidir: yəni  əcdadın obrazı 
təsvir (portret)  kimi təsəvvür edilir. “Mən” isə 
həmişə 
təsəvvürdə 
təsvirdir, imaginativdir. Bu 
baxımdan bir “mən”in min maskasını törədən 
təsəvvürdür. Belə ki, insan özünü daim fikirləşir və 
imaginasiyada özünün optimal (bəlkə  də ideal) 
variantını yaratmağa çalışır. Ancaq bir şey 
dəyişməzdir: hər necə olursa olsun təsəvvürdə “mən” 
əcdad portretinin təsvir-modifikasiyasıdır. Bu 
məsələni də bir az səngidək və düşünək görək 
insanlarda portretləri,  şəkilləri  əzizləmək, urvata 
mindirmək meylinin səbəbi nədir? Təkcə “bu, babamdır, 
o da nənəmdir” məntiqinə görəmi? Əlbəttə ki, yox. Oncə 
ondan başlayaq ki, qədim Misir camaatında ölülərin 
maskalarını  çıxarıb saxlamaq adəti vardı.  Əslində bu 
nəsnə üzün güzgüvari əksindən başqa bir şey deyildi. 
Bu mənada qədim misirlilərin bütün portretləri 
həqiqidir, orijinalı olduğu kimi görükdürür. Orijinal 
isə qədim Misirdə bir qayda olaraq ölü üzü idi. Digər 
tərəfdən o da faktdır ki, insan öləndə onun üzü 
üzlükdən çıxıb maskalaşır, yəni donuqlaşır, 
ifadəsizləşir, statikləşir. Sanki onun simasında əbədi 
bir qorxu daşlaşıb qalır. Maska haradasa donuq, ölü üz 
deməkdir.  Misirlilər də eləməyib tənbəllik həmin bu 
maskalardan panteon düzəldirdilər və güman edirdilər 
ki, nə vaxtsa bədəndən uçmuş ruh geri dönərkən çaş-baş 
düşməyib öz əvvəlki üzünün, təzahür cismiliyinin 
simvolu arxasında rahatlanacaq. Maska simvoldur, 

 
8
işarədir, bildiricidir. Məhz buradaca yeni maraqlı 
düşüncələrə  təkan verəcək başqa bir paralel ortaya 
çıxır. Qədim Şərq məmləkətlərində, həmçinin Yunanıstan 
və Romada ipli kukla bir növ maskanın ekvivalenti kimi 
qavranılırdı. Bu mədəniyyətlərin kontekstində ipli 
kuklalar ölüləri və lalları eyhamlaşdırırdı. Maska (və 
eyni zamanda ipli kukla) ölümün ən fəci,  ən müdhiş 
görkəmli ifadəçisidir. Heç şübhəsiz ki, (əgər müsəlman 
dünyaduyumundan çıxış eləsək) maska və ipli kuklada 
nəsə bir bayquşluq, sonsuz bir hüzn nişanəsi var. 
Maska totemin, yəni  əcdadın ölümündən sonra guya ki 
onun ruhunun köçüb məskunlaşdığı heyvanın, simvoludur, 
ayrı cür desək, totemik heyvanın  şərti vizual 
obrazıdır. Avstriya psixoanalitiki Z.Fğoyd (ruslar bu 
soyadı “Freyd” kimi yazıb oxuyurlar) özünün “Totem və 
yasaq” risaləsində totemin meydana gəlməsini Öcül 
(potensial ata) və onun oğulları konfliktinin sürü 
intizamını dağıtması ilə bağlayır. Gərçi biz bu 
versiyanı  qəbul eləsək, o zaman ilk maskanın yaranma 
tarixi bəşər miqyasında ilk qətl hadisəsilə 
əlaqələnir. Məhz öcül-atanın ruhunu yaşadan totemik 
heyvan tezliklə maskalaşır. Artıq maska qadağa, yasaq 
işarəsidir: o həm totem olmuş heyvanı obrazlaşdırır, 
həm də Atanın ruhuna hörməti hifz edib aktuallaşdırır. 
Bu kontekstdə maska kollektiv şüursuzluğun sonucudur, 
fərdiyyətin təntənəsinin tarixi faktıdır.  Deməli, 
maska totemin üzüdür, ətini yemək yasaq buyrulmuş 
müqəddəs heyvanın kəllə görünüşünün üçölçülü formada 
təzahürüdür.  Maska  şərti Atadır,  Əcdaddır.  Ölülərin 
üzündən qədim mədəniyyətlərdə maska çıxarmaq və 
onlardan panteon yaratnaq ənənəsi də elə burdan gəlir. 
Yapon No(h) teatrosunun maskaları da panteon 
xislətlidir. Onlar da müqəddəs sayılır. Aktyor maskanı 
üzünə taxmamışdan öncə hökmən sake, düyü və duzla qüsl 
eləməlidir (sake içilir, düyü maskanın üzünə  səpilir, 
duz çiyinlərin üstündən arxaya atılır). No(h) 
teatrosunda maska həmişə  nə vaxtsa ölmüş  qəhrəmanın 
ruhunun maskasıdır. Kukla da maska variantıdır, sanki 

 
9
ölülər dünyasından geri dönmüş bir kimsəni nişan 
verir. Ona görə kukla (maska) hərəkətsiz, statik 
vəziyyətdə bu qədər hüznlü, məğmun, çarəsiz görünür. 
Kukla ölülər dünyasının sakitliyinin və mütiliyinin 
bədii obrazıdır.  Kukla (yaxud kölgə) teatrının 
tarixilə bağlı  əfsanələrə müraciət etsək görərik ki, 
bu, həqiqətən belədir. Rəvayətə görə Çin imperatoru 
sevimli arvadının   ö l ü m ü n d ə  n  sonra çəkdiyi 
xiffət ucbatından xəstlənib üzgün bir hala düşür. Onun 
dərdinə heç kim əlac tapa bilmir. Nəhayət, Budda 
təriqətinin  Şau Vey adlı müdrik yolçularından biri 
imperatoru sağaldacağını  vəd edir; tapşırır ki, 
imperatorun otağına bir ağ  pərdə  çəksinlər.  Şau Vey 
bir  şam (və ya çıraq) götürüb bu pərdənin arxasına 
keçir, başmaqları (və ya barmaqları) ilə imperatorun 
ölmüş xanımının kölgə-obrazını yaratmağa çalışır, 
hətta səsini də bu qadın kimi cingildətməyi unutmur. 
Belə xoş bir hədiyyə imperatorun tezliklə sağalmasına 
səbəb olur. Bəzi mənbələrdə bu, kukla, bəzilərində isə 
kölgə teatrosunun yaranma əfsanəsi kimi təqdim edilir. 
Beləliklə, həmin bu rəvayət bir daha təsdiqləyir ki, 
kukla (kölgə) da maska kimi o biri dünya ilə, ölülər 
səltənətilə ilişkilidir.  
     Portret  də ölüm barəsində  məxfi informasiya 
daşıyır. Bu yöndən yanaşdıqda maska, kukla və portret 
vahid semantik cərgəyə  sığışır. Gərçi maska qədim 
mədəniyyətlərdə ölünün üzündən çıxarılırdısa, portret 
diri üzündən çıxarılan maskadır, üzün kətan-güzgüdə 
inikasıdır. Bu kətan-güzgüdə üz əbədi qalmaq şansı 
qazanır. Portret dirinin əcdadlığa olan iddiasıdır. Bu 
iddiadan isə  əbədiyyət boylanır. Nədən ki, maska da, 
portret də özünü əbədi saxlamaq, öz görkəmini 
konservləşdirmək formasıdır. Ona görə  də maska və 
portret ölümə qarşıdurum kimi qavranılır. Lakin 
paradoks ondan ibarətdir ki, əbədiyyət ölümlə birgə 
gəlir: ölüm əbədiyyət evinin açarıdır.  Əbədiyyət də 
ölüm qədər statikdir. Maska ölümün dirilər arasında 
mövcudluq rəmzidir, ölüm haqqında vizual yaddaşdır

 
10
Portret də maska kimi. Qərinələr ötüşdükcə maska da 
öz ilkin funksiyasını itirib, yerini verib portretə, 
özü isə tamam yeni keyfiyyətlərdə təzədən zühur edib. 
     MASKA  HƏDİR?  Maska həmişə ruhun tarixidir... 
Bədənlə maskanın,  əslində, heç bir əlaqəsi yoxdur. 
Maska ruhu gizlədir, onu qoruyur. Maska əcdadın 
simvoludur,  əcdad barəsində yaddaşdır. Maska həyat və 
ölüm, gerçəklik və virtuallıq arasında ötürücüdür. 
Maska transendent dünyaya eyhamdır. Maska ruhun 
yuvasıdır. 
     MAĞARA VƏ MASKA. Mağara sanki insana ana bətni 
əvəzinə verilmiş  təbii yuvadır. Mağara torpağın 
bətnidir. Makrodünyanın bətni kahalardır, 
mağaralardır. Bir vaxt insan mağara dışına çıxdıqda 
özünü hüdudsuz azadlıq içində sanıb həməncə  aşiq 
olmuşdu üzü göyçək dünyaya və gözü işlədikcə getmişdi 
uzaqlara cənnət sorağında. Sən demə, cənnət arxada 
qalıbmış, mağaranın özü cənnət imiş...  İnsan yaşadığı 
mağaradan uzaqlaşdıqca bilmişdi ki, üzü göyçək özgə 
dünya təhlükə ilə doludur, qorxu ilə doludur və lazım 
gələndə qaçıb mağarada gizlənmək, daldalanmaq imkanı 
olmayacaq. Bu an insan bilmişdi ki, qəribdi özgə 
dünyada, bilmişdi ki, ana kimi isinişdiyi 
mağarasından, öz sığınacağından həmişəlik məhrum olub. 
İnsan mağaranı itirmişdi, daha doğrusu, özünün 
toposfera “ana”sını itirmişdi. Real məkanın  ən sirli, 
ən vahiməli, ən tilsimli, ən mistik bölgəsi mağaradır
Mağara xəzinədir, elə bir xəzinə ki, burada ağla 
sığmayan var-dövlətlə birgə bilik cövhəri də 
saxlanılır. Mağaranın var-dövlətini daşımağa mifik 
düşüncə icazə vermir. Ancaq olar ki, bu xəzinəyə baxıb 
ibrət götürəsən, bilik cövhərinə yiyələnəsən, 
müdrikləşib gedəsən. 
Əksərən bu xəzinə bilik 
cövhərinin hər cür qiymətdən yüksək olduğunun 
bildiricisidir. Mağaraya oğru kimi girmək mümkün 
deyil. Çünki mağara elə  həmin an cəza verəcək, 
aparılan var-dövlətə görə qisas alacaq. Nağıllarda 
buna misal boydan. Niyəsi də bu ki, mağara ruhların 

 
11
yuvasıdır, müqəddəs bir yerdir, sakral enerji 
zonasıdır. Mağara ölümlə həyat, gerçəkliklə virtuallıq 
arasında, iki dünya arasında ötürücüdür, yoldur, 
məkandan məkana keçidin işarəsidir, bildiricisidir. 
Mif,  əfsanə, rəvayət və  hədislərə görə bir çox 
qəhrəmanları, peyğəmbər və müdrikləri (İbrahim, Musa, 
Muhamməd) məhz mağara təqiblərdən qoruyub, onlara qut, 
vergi, buta verib, ali müqəddəs mərtəbəyə yetirib. 
Deməli, mağaranın 
əsas funksiyası saxlamaqdır, 
qorumaqdır, hifz eləməkdir. O öz içini kiminləsə 
bölüşə bilər, qadın kimi doğa bilər: kimisə yaşadar, 
kimisə öldürər: sağ qalmağın, bilgiyə sahib olmağın 
şərti isə yalnız niyyət paklığıdır, mənəvi-əxlaqi 
qüsursuzluqdur. Niyyət pak olanda bütün xilas yolları 
məqbuldur. 
     Ana  bətni də eynilə mağara kimi bir şeydir: 
mağaranın mikromodelidir. Nə qədər qəribə və təəccüblü 
görünsə  də, maska ana bətninin və mağaranın bir sıra 
funksiyalarını özündə ehtiva edir: məsələn, saxlamaq, 
qorumaq, hifz eləmək və yaşatmaq funksiyalarını. Maska 
o nəsnədir ki, üzü örtür, məxfiləşdirir, qapayır; 
deməli, səni  ələ vermir, düşmənlərin gözündən 
yayındırır. Elə situativ maskaların şəcərəsi də mağara 
adamının (ana bətnindəki uşağın) özgə dünyaya 
reaksiyası ilə ilişiklidir. 
     Hərçənd burada da bir ayrı paradoks ortaya çıxır: 
maskalanmaq bacarıqla gizlənmək,  şəraitə, mühitə 
öyrəşib özünü tanıtdırmamaq deməkdir.  Üzü göyçək özgə 
dünya isə bunu heç kimə bağışlamır. Çünki Allah hər 
yerdə var və ondan gizlənmək olmaz. Maska isə öz 
gerçək məğzini məxfi saxlamaqdan ötrüdür. Maska şərti 
mağaradır, mağarada gizlənmiş insan deməkdir. Lakin 
mağaradan fərqli olaraq maska kollektivə yox, yalnız 
fərdə  məxsusdur.  Maska insanın fərdi mağarasıdır, 
mağara  əvəzidir, mağaranı simvollaşdırır.  Bu fərdi 
“mağara” nə qədər fenomenal olsa belə, yenə psixoloji 
sipərdən başqa bir şey deyil. Burada söhbət artıq, 
təbii ki, sosial maskadan gedir. Sosial maska 

 
12
normadır, davranış etiketidir, yazılmamış qanundur. 
Bu qanunu pozub, öz sosial maskasını  yırtıb həqiqəti 
bulmaq istəyən adamı “dəli” adlandırıb gülüşürlər. 
İncəsənət,  ədəbiyyat isə sosial maskanın qatı 
düşmənidir. Çünki qəhrəmanlar həmişə potensial 
“dəli”lərdir. 
     Lakin  və bir də lakin... situativ maska insanın 
ictimai dünyada xilasıdır. Yoxsa insan məhv olur. 
Şəxsiyyət situativ maskadır. Bizim üzümüz gündə, 
kölgədə və işıqda min bir dəfə dəyişir. Situativ maska 
imaginativ mənşəlidir. Bu maska təsəvvürlə sosial 
dünyanın qaynağında fərdin cəmiyyətlə kompromis 
variantı kimi (öncə imaginasiyada), müdafiə variantı 
kimi meydana gəlir. Toplum içrə  məhz situativ maska 
fərdi  şəxsiyyətə çevirir, təbiəti sosial dünyaya 
transformasiya edir. Fərdin psixoloji oyunlarının 
nəticəsində situativ maskalar çeşid-çeşid ola bilər və 
vəziyyətlə bağlı başqalaşar. Dəyişkənliyə meyli bizə 
təbiət bəxş edir. Belə ki, təbiətin özü maskalardan 
ibarət. Flora və faunada nə varsa, hamısı maskalı, 
fitrətən maskalı, genetik olaraq maskalı. Təbiətin içi 
situativ maskalarla dolu. Özünüqoruma instinktinin 
gerçəkliyidir bu. Fərd də özünü qorumaq, əlverişli 
həyat mövqeyində yaşamaq məqsədilə maskalanır və 
maskalananda  şəxsiyyət olmağa imza atır. Bütün 
vəziyyətlərdə bu maskalar fərdin sosial sipəri 
(psixoloji-imaginativ mağarası, evi) funksiyasında 
qalır. Bu sipər hər bir fərd üçün son dərəcə 
individualdır. Hər bir insanı  fərdiləşdirənsə onun 
qorxu və  həya müstəvisində gerçəkləşmiş yaşantıları, 
həyəcanlarıdır.  İnsanın psixikası da elə formalaşıb 
ki, o heç vədə  nədən qorxduğunu və  nədən utandığını 
bildirmək istəmir. Bunu apriori zəiflik nişanəsi 
bilir. Hələ XX əsrin başlanğıcında rus ədəbiyyatçısı 
Maksimilian Voloşin yazırdı ki, maska (heç şübhəsiz 
ki, o, situativ maskanı 
nəzərdə tutur) ruh 
fərdiliyinin  əldə etdiyi ən müqəddəs nəsnədir... bu, 
intim hissin toxunulmazlıq hüququdur. Qorxu və  həya 

 
13
isə  ən intim yaşantılardır. Bütün imaginativ sosial 
(situativ maska həm də sosial maska kimi definisiya 
oluna bilər) maskalar bu yaşantıların modifikasiya 
formasıdır. Beləliklə, insanı  fərdiləşdirən ilkin 
qüvvələr qorxu və  həyadır.  Maska qorxu və  həyanı 
neytrallaşdırmaq vasitəsidir. Bu yaşantıların hər 
ikisi  mağara (bətn)  dışında peyda olur. Sosial-siyasi 
toplum içrə insan mağaraya dönməməkdən ötrü üzünə 
maska taxır, daha doğrusu, üzünü maskalaşdırıb onun 
arxasında gizlənir. Maskanın yaranma tarixində bu iki 
yaşantı  təhrikçi kimi çıxış edir. Ov həmişə  həm 
qidadır, həm qorxu. Qidalanmanın özündə belə bir qorxu 
gizlənir. Belə ki, yeyib zəhərlənmək olar, yeyib 
yoluxmaq olar, aşırı yeyib ölmək olar. Ov eləmək üçün 
maskalanmaq gərək. Maskalananda sən qorxunu özündən 
qovursan. (Qadınlar ona görə dasha çox maskalanır ki, 
daim kifir görünməkdən qorxurlar). Maska səni bir 
addım qorxudan uzaqlaşdırır, bir addım ov predmetinə 
yaxınlaşdırır. 
     MASKA  NƏDİR? Maska “mən”in mühafizəçisidir. 
Sosial-situativ maska individuallığın zühurudur, 
fərdin yaradıcılığıdır, improvizəsidir,  şəxsiyyətinin 
sərhədləridir. Bu elə bir yaradıcılıqdır ki, məqsədi 
“mən”i məxfiləşdirməyə yönəlib. Maska mağara 
təbiətinin ifadəçisidir. Maska tilsimdir. Əgər totem 
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə