Mİn maska və Bİr məN (sonor)


Tanrı universallaşdırılmış



Yüklə 292.68 Kb.

səhifə3/32
tarix12.05.2017
ölçüsü292.68 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32

Tanrı universallaşdırılmış 
əcdaddır.  Bica deyil ki, Avropanın  ən çox tanınan 
strukturalisti Klod Levi-Sross yazırdı ki, “maska 
geymiş aktyor əcdadı  təmsil edir”.
3
 Elə buna görə  də 
maskalar seyrçiyə (fəci və ya komik ovqat ifadəçisi 
olmasına baxmayaraq) hipnotik təsir göstərmək 
qabiliyyətinə malikdir. Maska hamıda gizli bir maraq 
oyadan, hər baxanı ovsunlayan və yeni ünsiyyət 
modulunu təklif edən bir nəsnədir. Çünki maska ecazkar 
əcdadı, unikal əcdadı bildirir. Əcdad hər bir şəraitdə 
nümunədir. Maska, eyni zamanda, tamaşaçıdan ötrü xof, 
qorxu mənbəyidir. Niyə? Ona görə ki, əcdad  şüuraltı 
qatında potensial təhlükə deməkdir və maska xatırladır 
ki,  əcdad nə vaxtsa qayıda bilər və  hər nəsnəni, 
həmçinin hər bir fərdin varolma hüququnu öz iradəsinə 
tabe etdirər. Maskanın da xofu elə buradan gəlir. 
     Bəs cəlladla bağlı necə? Hər bir uniforma 
maskadır, qadağanı  və  cəzanı eyhamlaşdırır. Uniforma 
haradasa totemə yaxın olan bir nəsnədir və  əcdadı 
təmsil eləyir. Çünki uniforma yasağın mövcudluğunu 
bəlirtir. Cəllad da hər  şeydən öncə uniformadır.  
Şübhəsiz ki, maska cəllad fiquru ilə  əlaqəli 
insanlarda yaranan xofu, qorxunu daha da artırır. Bu, 
bir. Maska cəlladı adi öləri insanlar sırasından 
fərqləndirir, onu bir növ bilərəkdən nişanlayır, 
bədheybətləşdirir:  əgər belə demək mümkünsə,  şəri 
simvollaşdırır. Bu, iki. Gedək üçüncüyə tərəf. Dünyada 
insanlar yəqin ki ən çox iki subyektdən qorxurlar: 

 
25
Əzraildən və  Cəlladdan.  Əzrail (ölüm mələyi) mifik 
varlıq olub tanrının hökmü ilə can alır, cəllad isə 
qanuna söykənən adamların. Cəzanı (axtalanmanı) 
gerçəkləşdirən cəlladdır. Təbii ki, dindar üçün 
cəlladın işi də ölüm mələyinin ayağına yozulur. 
Əzraili heç kəs qarğımır, cəllad isə cəmiyyətin mənhus 
adamı sayılır. Ol səbəbdən  əksər hallarda cəllad 
maskası arxasında kimin dayandığını toplumda heç kim 
bilmir. Bu baxımdan maska cəlladdan ötrü də olduqca 
mühüm sipərdir. Çünki normal cəmiyyətdə normal insan 
üçün adam öldürən işləmək, peşəsi adam öldürən olmaq 
böyük ruhi sarsıntıdır. Maska arxasında cəllad öz 
həqiqi yaşantılarını, duyğularını gizlədir:  əks 
təqdirdə, o, hökmün icrası prosesinə maneə törədə 
bilər. Cəllad toplum içrə,  əslində, peşənin yox, 
maskanın adıdır. Kor Femida nökərinin üzündə maska 
olması faktı heç də  təəccüblü deyil. Maska cəlladı 
onun gerçəkləşdirdiyi  əmələ qarşı yabançılaşdırır, 
özgələşdirir və  nəticədə  cəllad qətl hadisəsini ciddi 
qəbul eləmir: lap teatrda olduğu kimi. Teatr 
semiotikasını öyrənən fransız Patris Pavi deyir ki
teatrda maska özünü tanıtdırmadan, özlgələrdən xəlvəti 
ətrafı müşahidə etmək imkanını gerçəkləşdirir
4
. Mən 
elə düşünürəm ki, teatrda maska həm də yabançılaşma 
funksiyasını yerinə yetirir. Çünki maska personajın 
dünya ilə normal münasibətlərini pozur. Əgər üz 
örtülüdürsə, aktyor könüllü surətdə psixoloji ifadədən 
imtina edir. Bu isə seyrçinin oyunçu ilə 
identifikasiya prosesində yad elementə çevrilir. Maska 
aktyorun səhnə davranışını da tamam yeni tərzdə 
modullaşdırır.  
     Rəsmi qətl (edam) haradasa elə meydan 
tamaşasıdır. Gərçi cəllad özünə müəyyən mənada aktyor 
kimi yanaşmasa, işinə  və gördüyünə yabançılaşmasa, 
qısa bir zaman kəsimində ruhi xəstəyə çevrilər. İş bu 
ki, aktyorun da tamaşanı gerçəklik bilməsi patologiya 
əlaməti sayılır. Bu da bir daha sübut eləyir ki, maska 
insan psixolojisini mühafizə edən vasitədir. Maskasız 

 
26
“mən” özünü itirir, pırpız və ya qəribə adam 
təəssüratı oyadır başqalarında. Beləliklə, gün kimi 
aydındır ki, toplum içrə maskasız keçinmək hər mənada 
problematikdir. Haradasa mədəniyyət özü bütöv şəkildə 
maskalanmaq mədəniyyətidir. Ayrı cür də demək 
mümkündür:  mədəniyyət insanlar arasında ünsiyyət 
şəbəkəsini yaradan sistem kimi maskadan başlanır. 
Mədəniyyət tarixində maska ilk qanunun, ilk yasağın və 
davranış etiketinin simvoludur. Hətta təbiətdə belə 
müxtəlif canlıların maskalanma üsulu mövcuddur. 
Canlılar (buqələmun, kəpənək, balıq və s.) rəng 
dəyişmələrinin və ya plastik bədən oynaşmalarının 
köməyilə  şəraitə uyğunlaşır və  ətraf mühit içində 
düşməndən ötrü görünməz olurlar. Bu hadisəyə mimikriya 
deyilir.  Maska ruhun mimikriyasıdır. Teatr oyundur. 
Maska oyun şərtidir. Hər bir oyun maskalanmadır, 
mimikriyadır. Seyrçi teatra ruhun mimikriyasına, yəni 
ruhun  maskalarına tamaşa etməyə  gəlir; gəlir ki, 
maskaların yırtılması, üzlərdən götürülməsi, bir 
sözlə, onların “süqut”u prosesində  iştirak etsin. Bu 
baxımdan teatr maskalar sərgisidir. Səhnə planşetinə 
adlamış  hər hansı bir maskada ilahi başlanğıca 
nisbətən  əcinə  (şeytan) başlanğıcı daha güclü ifadə 
olunur və bu, tamamilə məntiqidir. Çünki səhnəyə çıxan 
tanrı oyun stixiyasına düşüb həməncə  uşaq kimi 
şeytanlaşır. Teatr maskalar sərgisi kimi cəmiyyətə 
davranış  və  dəb tipləri təklif edir. Toplum içrə 
davranış 
və 
dəb tipini müəyyənləşdirən teatr 
səhnəsindən (tele və ya kinoekrandan) görünən maska-
qəhrəmanlardır. Teatr maskaları dağıdır və onların 
yerinə yenilərini istehsal edir. Təbii ki, hərə özünə 
uyğun maska tipini, davranış  və  dəb tipini bəyənəcək 
və  cəmiyyətdə ona bənzəməyə çalışacaq. Bununla da 
olacaq persona, yəni maska taxmaq hüququna malik adam. 
Latınca “persona” sözü aktyorun taxdığı maskanı nişan 
verir. Düzdür, üzün neytrallaşdırılması, daha doğrusu, 
konkret bir ifadəni mütləqləşdirib sabit durum 
vəziyyətinə gətirilməsi kifayətdir ki, maska yaransın. 

 
27
Ona görə  də  səhnədə heç vaxt üzün fərdiliyi 
görünmür: görünən yalnız maskadır (aktyor sənəti 
maskasız maskalanmaq bacarığı kimi). Bu mənada səhnədə 
yalnız maska hökmranlıq edir. Təsadüfi deyil ki, ən 
dahi aktyorlar bir qayda olaraq “üzsüz” və ya “min 
maskalı” adamlardır. Çünki aktyor teatrda yalnız bir 
işlə  məşğuldur: bu işin adı üzləri tez-tez dəyişmək, 
tez-tez maskalanmaqdır. Lakin eyni zamanda aktyor 
“mən”inin üzü nişansız üzdür, heç nəyi ifadə etməyən 
üzdür, yəni ağ  vərəqdir, yazılmamış  vərəqdir, sirli 
lövhədir. Məhz bu məqamda bəlli olur ki, elə  həmin 
nişansız üzün köməyilə hər şeyi ifadə etmək mümkündür: 
ağ vərəqə istədiyini yazmaq azadlığı var. Bu baxımdan 
nişansız üz ən ifadəli maskadır. Bica deyil ki, Noh 
teatrosunun maskalarının üzündə  həmişə yalnız qeyri-
müəyyən yarımifadə mövcuddur. Bu yarımifadə ancaq 
tamaşa vaxtı  səhnə oyununun müxtəlif komponentləri 
kontekstində konkretləşib mənaya çevrilir. Ona görə 
ideal aktyorun da maskalı cəllad kimi kimliyini bilmək 
müşkül məsələdir. Çünki ideal aktyorun təkcə  bədəni 
yox, bütün varlığı muma bənzəyir. Nə zaman ki, 
aktyorun üzü, əsl üzü, maskasız üzü göründü, seyrçi, 
daha böyük miqyasda götürsək, kütlə ona qarşı öz 
marağını itirir. Teatr ideaL, nümunəvi maskalar 
dünyasıdır. Lakin maskaların hamısı (karnavaL, 
kosmetik, tibb və s. və i.a. maskalar) iki əsas maska, 

ƏCDAD 
və 
TƏLXƏK, - maskaları 
ətrafında 
qruplaşdırılır: yəni nə ki maska varsa, “əcdad və 
təlxək” cütlüyünün variantı kimi yozulur. Maska geymiş 
aktyor  əcdadı  təmsil etsə  də, o şaman funksiyasını 
yerinə yetirir, ruhlar aləmilə əlaqə yaradır və dönüb 
tamaşaçılarla  əcdad arasında ötürücü, medium olur. 
Teatrda təlxək maskası  əcdadın hiperbolizə edilmiş 
şeytanlığını, qoçaqlığını bildirir. Nüfuzdan düşmüş 
əcdad gülüş, ironiya obyektidir, potensial təlxəkdir
Toplum içrə bütün maska tipləri faktiki olaraq bir-
birilə qütbləşib sonra təzədən birləşən bu iki 

 
28
maskanın arasındakı  məsafədə öz gerçəkliklərini 
tapırlar.  
     YEKUN  SÖZÜN  MASKASI.  Mən dedim, danışdım, neçə-
neçə  mətləbləri aydınlatdım. Amma indi baxıb görürəm 
ki, yenə heç nə deməmişəm. Məsələni tam işıqlandırmaq 
üçün gərək mənim məqaləm olsun, iki mənim məqaləm 
qədər olsun, bu üç məqaləmin üç misli qədər olsun, bir 
də  tədqiqat olsun, bəlkə onda mövzu fraqmentarlıqdan 
yaxa qurtara. 
 
 
 
 Qısa izahat 

Əksərən surətin (modelin) surətinə və ya kölgəsinə  
“simulyakr”  deyilir. Simulyakrın surətlə heç bir  
  obraz oxşarlığı yoxdur, amma bir işarə statusunda 
 surəti əvəzləyə bilir.     

Bax: Mehdi N.M. Çətin və dolaşıq durumların  
 kulturolojisi. - B.:Qanun, 2001. - S.234-298.     

Levi-Stross K. Strukturnaya antropoloqiya. - L.: Nauka,  
  1985. - c.238. 

Bax: Patris Pavi. Slovar teatra. - M.: 1991. - s. 171.  
                                                
                        1991-2008-ci illər 
 
 
                                                             
           KÜTLƏ: TEATR VƏ KİNO 
          (lal quzular üçün eşafot marşı) 
                     
                                “Bir deyil, beş deyil, 
                                 milyonlarca müxtəsər, 
                                 qoyun kimisən qardaşım!” 
                                        Nazim Hikmət 
 
                   
     Dənizin dərinliklərində milyonlarla xırda balıq 
bir yerə toplaşıb iri-iri şarlar (və ya hava zondları) 
formasında sürülər  əmələ  gətirir və sakitcənə bir-

 
29
birinin böyrünə  qısılıb üzür, yaşayır; yaşayır, 
üzür: təhlükə qarşısında isə başılovlu  ətrafa 
səpələnib yenidən birləşir,  şarın çevrəminə qayıdır. 
Bu “şarlar” onların evləri olur, dünyaları olur, 
indiləri və əbədiyyətləri olur. Dəniz dünyası bu xırda 
balıqlar üçün elə bu “şarlar” qədərdir, elə bu 
“şarlar” boydadır.  
     Şəhərin küçələrilə hər gün minlərlə adam ora-bura 
gedir; sağa gedir, sola gedir, düz gedir, əyri gedir, 
tinləri burula-burula gedir; yavaş gedir, bərk gedir, 
bəzən qaça-qaça gedir; amma gedib də hökmən həmən 
yolla təzədən öz evinə dönür. Bizim yolumuz təkcə 
şəhərin küçələrindən keçmir, eyni zamanda minlərlə 
tanımadığımız adamların energetikası, aurası, da-
nışığı, baxışları içindən keçib gedir. Yəni sürü 
latent  şəkildə  həmişə bizimlədir. Bu o deməkdir ki
şəhərdə sürü permanent görünməsə  də, onun təzahürləri 
hər dəqiqə gerçəkdir.  SÜRÜ DAİM  ŞƏHƏRDƏDİR.  Odur ki, 
evimizdən çıxan kimi biz sürünün qlobal təmas məka-
nına, əgər belə ifadə eləmək caizsə, onun qlobal təmas 
dənizinə düşürük.  Biz evimizdə olanda şəhər bizim 
deyil. Biz küçəyə çıxanda şəhər bizim olur. Fərdlər və 
bu fərdlərin qurduğu ailələr ayrı-ayrı evlərdə ayrıca 
ömür sürür. Şəhər isə sürüyə məxsusdur.  Şəhər sürünün 
mümkün mövcudluq zonasıdır, onun “evi”dir, varlığının 
əlamətidir. Belə ki, şəhərdə o, yox ola-ola var ola 
bilir və özündə qulyabanılıq, kabusluq xisləti 
aşkarlayır.  Şəhərdə yaşayan insan sürüləri ilğım kimi 
qəfil görünüb ilğım kimi qəfil də gözdən itirlər. 
Düzdür, çoxdan, lap çoxdandır ki, insanlar sürünü 
ailəyə  dəyişiblər: ailəni dünyanın mikromodeli sanıb 
orada ideal komfort yaratmağa çalışıblar. Hərçənd 
müəyyən məqamlarda onlar, balaca himə bənd imiş kimi, 
asancana bir yerə  yığışırlar, xırda balıqlar qismində 
bir-birinin böyrünə  qısılıb yenidən sürüləşirlər, 
kütlə olurlar və küçələrlə sürünürlər.  
     Toplum  içrə insan sürüsünə “kütlə” deyilir. Oncə 
bu sözün mümkün  etimoloji xəritəsinin konturlarını 

 
30
cızaq. İlk ağla gələn bu olur ki, “kütlə” kəlməsinin 
energetik nüvəsini, onun məna mərkəzini “küt” sözü 
təşkil edir. KÜTLƏ HƏMİŞƏ KÜTDÜR. Hələ fransız yazarı 
Emil Zolya belə bir fikir söyləyirdi ki, kütlə qoyun 
sürüsündən heç nə ilə  fərqlənmir. Ziqmund Fğoyd da 
ardınca deyirdi ki, “kütlə sahibsiz yaşamağa gücü 
çatmayan itaətkar sürüdür”
1
. Sürü instinkti bizlərin 
içində  oturuşmuş qos-qoca instinklərdən biri. 
İnsanlar hər bir vaxt sürüləşməyə hazır vəziyyətdə. 
Hətta sürünün bircə çağırış nidası bəs edir ki, insan 
ailə komfortunu atıb kütləyə qoşulsun, kütləyə 
qarışsın, kütlə içrə it-bat olsun. Çünki insan kütləyə 
düşdümü, özünü həməncə  əjdəha bilir, div bilir, 
hökmran bilir və onun üçün  “mümkünsüzdür” anlayışı 
yox olub gedir”.
2
  Əksəriyyət bunu ictimai psixoz 
ayağına yozur. Gerçəklikdə isə bilincaltının 
səltənətində mürgü döyən sürü instinkti sürünün 
çağırışlarını  eşidən kimi oyanır və  dəmir maqnitə 
yapışan kimi sürüyə “yapışmaq” istəyir. Psixoz 
situasiyası bizi sürətlə sürüyə doğru itələyir və biz 
buna heç bir müqavimət göstərmirik. Niyə? Birincisi 
budur ki, hər bir tarixin lokusu, başlanğıcı sürüdür. 
Bizim də hamımızın  şəcərəsi ordan gəlir.  İkincisi 
budur ki, sürü birgəlik, həmrəylik, “mənsizlik” və 
ideal bərabərlik duyğusu vəd edir. Kişilər orduya ona 
görə hədsiz meyllidirlər ki, orada sürü instinkti güc-
lüdür. Orduda fərq nişanları da minimal. Hamı  hərbi 
forma geyinir, eyni tərzdə yaşayır, eyni cür saç 
düzəltdirir, hamının yediyindən hamı yeyəndə yeyir və 
ideal diktaturanın prinsiplərini qəbul edir. Orduda 
yaşamaq son dərəcə rahatdır. Nədən ki, orada insan öz 
indisindən və sabahından arxayındır: orduda sən bir 
qayda olaraq təmiz və toxsan, sənin əvəzinə düşünürlər 
və qərara gəlirlər. Sən sürüdəsən, sən sürüsən və heç 
bir qərar üçün məsuliyyət daşımırsan. Sürü (kütlə, 
ordu) düşünmək üçün yararsızdır: insan düşünəndə öz 
içində ya “mən” axtarır, ya da tanrı. Bu axtarış isə 
mənəvi imperativləri möhkəmləndirir və  fərdin sürüdən 

 
31
ayrılmasının  əsasını qoyur.  Deyəndə ki, “palaza 
bürün, elnən sürün” biz kiməsə təskinlik veririk, onu 
yaşamağa ruhlandırırıq, bu adamın hamı kimi olduğunu 
ona bir daha xatırladırıq. Xatırladırıq ki, özünü 
özgələrdən üstün tutmasın; güman eləməsin ki, 
təkcədir, birdənədir, xüsusidir. “Palaza  bürün, elnən 
sürün” atalar misalını biz kiməsə ünvanlayanda həmin 
insanı,  əslində, tamam başqa bir tekstin mənasına 
doğru yönəldirik, onu sürüyə qatılmağa, sürü 
psixologiyasını  qəbul eləməyə çağırırıq. Bu teksti də 
təqribən bu cür tərtibləmək olar: “Fikir eləmə, vecinə 
alma, el də elə  sənin günündədir”. Elnən sürünmək 
sürüdə olmaq, hər  şeyi sürüdə  və ya  kommunada 
(kommuna sürü variantıdır) olduğu kimi bölmək, 
paylaşmaq mənasını gündəmə  gətirmirmi? Kommunanın 
modeli sürüdən götürülməyib məgər? “Millət”, “xalq” 
anlamlarının da sürüylə ilişkiləri var. Azəri türkləri 
yeri düşəndə onu da deyirlər ki, “elnən gələn dərd 
toy-bayramdır”. Bəyəm bu onu bildirmir ki, sürüylə 
ölmək xoşbəxtlikdir?  Şübhəsiz. Beləliklə, “sürü” sözü 
məna etibarı ilə “el”, “kommuna”, “kütlə” sözləriylə 
eyni bir sintaqmaya sığışır. Bu düşüncə modusunda 
“sürü”,  “kütlə”  və  “çoxluq” anlayışları arasında da 
bərabərlik işarəsi qoymaq olar. Lakin və bir də 
lakin... onların qapsadığı  mənalar müəyyən qədər 
fərqli. 
     Kütlə sürünün ali ictimai formasıdır. Sürü şəhərə 
gələndə kütlə olur, yığnağa çevrilir. Fikrin digər bir 
variantı da mümkündür: toplumun insan sürüləri kütlə 
adlanır. Bu, yalnız  əlifba xislətli sentensiyalar. 
Kütləni düşüncə yox, emosional nidalar, şüarlar, 
imperativlər idarə edir. Niyə? Çünki, eynən Fğoydun 
söylədiyi kimi,  “yığnaqda suggestivlik, yoluxduruculuq 
güclüdür, bütün bunlar hipnotik hallardır. Burada hər 
deyilən söz, hər hərəkət elə yoluxucudur ki, fərd 
asanlıqla ona tutulur, ona görə  də öz gərəklərini 
tapdalayıb asanlıqla yığnaq gərəklərinə özünü qurban 
verir”
3
. Məgər qoyun sürüsü çobanın göstəriş xarakterli 

 
32
çığırtıları ilə  məkan içrə öz yerini müəyyənləşdir-
mir? Elə ol səbəbdən deyilir ki, kütlə kütdür. Hərçənd 
“küt” sözünün “kütlə” anlayışı ilə birbaşa bağlantısı 
semantik mənalar cərgəsində  aşkarlanmır. “Küt” burada 
predikatdır, məcazdır, kütlənin keyfiyyətinin 
təyinidir. Həqiqətə qalsa, “kütlə” anlamı  “kut” 
sözündəndir, bir yerə toplaşmağı, kutlaşmağı bildirir. 
Tək itidir, kut - küt. Bıçağın kütlüyündən beynin 
kütlüyünə bir məna lağımı atmaq olur. Çoxluq düşünməyə, 
qərara gəlməyə  hər bir vaxt əziyyət çəkir. Təsadüfi 
deyil ki, düşüncə müstəvisi üçün çoxluq həmişə 
pislənilir. Azəri türklərinin ataları çoxluğa hər vaxt 
neqativ münasibət bəsləyiblər. Kütlənin mahiyyətinə 
varmaqdan ötrü bunlar son dərəcə önəmli məsələlər. 
     Minlərlə adam bir yerə toplaşanda kütləvilik 
təəssüratı yaranır. Kütlə heçnədirCOXLUQ EFFEKTİDİR, 
haradasa çoxluğun təmsilçisidir, onun avanqardıdır, 
aktivlik göstərən hissəsidir və  nəhayət, atmosferin 
qara dəliyi kimi bir şeydir: nə gəlsə, kim gəlsə içinə 
hopdurur, yəni Jan Bodriyarın söylədiyi kimi, 
implozivdir. Burada saya məhdudiyyət yoxdur. Kütlə 
içrə hesab aparılmır: say təqribi götürülür, daha 
doğrusu, minlərlə  və ya “milyonlarca müxtəsər”. Kütlə 
nə  sənsən, nə  mən, nə  də biz. Kütlə onlar da deyil, 
spontan  şəkildə  yığılmış xaotik çoxluqdur. Kütlə 
çoxluqdursa, çoxluq təmsilçisidirsə, deməli, 
simasızdır. Simasızdır deyə, onu idarə etmək su içmək 
kimi bir şeydir.  Əgər heyvan sürülərini kənardan 
izləmisinizsə, mütləq görmüsünüz, sürü həmişə 
passivdir: hamı başını aşağı salıb otlayır. Lakin hər 
hansı bir təhlükə siqnalı bu sürünü idarəolunmaz 
qorxunc bir qüvvəyə çevirə bilir. Sürü sanki təhlükə 
siqnalı ilə içəridən “partladılır”. Bu sürü hamını və 
hər  şeyi tapdalayıb irəli  şığımağa hazırdır: onun 
sakitliyi, passivliyi toxunulmazdır. Və bu məqamda o 
günahsızdır: çünki özünü qorumaqla məşğuldur. Çoxluq 
da eynilə bu cürdür. Çoxluq şəhərə (çölə, bayıra) 
çıxmayınca kütlə ola bilmir.  

 
33
     “Kütlə” anlamının məzmununu dəqiqləşdirməyə 
çalışsaq, necə ki bunu Bodriyar yazır, cəfəngiyyat 
alınır; nədən ki, bu, mənası olmayana məna vermək 
cəhdidir. Kütlə qeyri-müəyyən amorf çoxluqdur. Onun nə 
irqi var, nə milliyyəti, nə  də  vətəndaşlığı.  “Sözdən 
məhrum kütlə  həmişə tarixdən məhrum söz sahiblərinin 
önündə müntəzirdir. Bu, deməyə sözü olmayan kimsələrlə 
danışa bilməyən kütlələrin  əla ittifaqıdır”
4
. Kütlə 
öz-özünə yığılır, öz-özünə dağılışır da. Ancaq əksərən 
kütlənin periferiyasının mərkəzdə baş verənlərdən, 
danışılanlardan xəbəri olmur və  bəzən də olur ki, 
periferiya heç bu qədər insanın niyə bir yerə 
toplaşdığını bilmir və 
məlumat fraqmentlərilə 
qidalanıb öz uydurduğu fantastik versiyalarla 
paylaşır, söylənilən  şübhələrdən qorxulu həqiqət 
kabusları düzəldir. Nədən ki, kütlə “sadəlövhdür, çox 
asancana təsirə uyur, tənqid duyğusundan məhrumdur və 
kütlədən ötrü inanılmaz heç nə yoxdur”.
5
 Bununla da 
kütlə məqsədsizləşir, yəni niyə kutlaşdığının fərqində 
olmur. Əslində, kütlə heç vədə heç bir məqsəd güdmür. 
O, “məqsəd”li olanların “məqsəd”lərini 
gerçəkləşdirməkdən ötrü vasitədir.  Kütlə axındır. Bu 
axından kimlərsə öz mənafeləri üçün faydalanır. Kütlə 
fərdlərin müvəqqəti qeyri-rəsmi birləşməsidir, onların 
sazişlə 
təsdiqlənməmiş müvəqqəti və kövrək 
həmrəyliyidir. “Məqsədsiz” kütlə artıq bayram 
kütləsidir və  əylənməyə  şərait, imkan axtarır. Hətta 
kimsə döyüləndə  və ya öləndə belə kütlə  əylənir. 
Kütlənin  üzərinə iri hərflərlə “karnaval üstəgəl 
faşizm” ifadəsini yazmaq mümkündür: onları “bayram” və 
“edam” sözlərilə  də  əvəzləmək olar. Karnaval faşizmlə 
qapıbir qonşudur. Faşizm qanlı karnavaldır, fəci 
karnavaldır. Karnaval sürünün keyfiyyətidir: onun 
gerçəkləşdiyi fiziki zaman intervalında insanlar sanki 
sürünü imitasiya eləyir. Karnaval fərqlərin silindiyi 
məqamda mümkündür. Kütlə ölümü də karnavallaşdırır. 
Meydan kütləyə  məxsusdur. Deməli, karnavalın müəllifi 
də kütlədir.  Kütlə içi qan, dava, gülüş, gop, 

 
34
şişirtmə, söyüş, hoqqa dolu bir axındır. O, heç kimi 
və heç kəsi vecinə almır; təkcə söz sahibi kimi 
qavradığı liderinə qulaq asır. Hərçənd ki, kütlədə hər 
hansı bir ekspressiv antireplika liderin özü üçün də 
təhlükə törədə bilər. Odur ki, müasir kütlələr heç 
vədə özbaşına buraxılmır. Bu kütlələrdə güc 
orqanlarının təcrübəli agenturası “məxfi tənzimləyici” 
funksiyası ilə  işləyir və çoxluğu arzuolunan səmtə 
istiqamətləndirir.  Amma kütlə coşanda agenturanın özü 
üçün də real təhlükə yaranır. Kütlə potensial vəh-
şidir. Onun növbəti addımını yüzfaizli dəqiqliklə 
planlaşdırmaq həmişə imkan xaricindədir. Kütlə heç 
vaxt azad deyil. Kütlə anarxistdir: o, istədiyini edir 
və mövcudluğu müddətində daha çox söküb-dağıtmağa, 
aşırmağa, uçurmağa, uçuruma, qiyama, üsyana, inqilaba 
meyllənir. Sürü mənəviyyatsızdır: çünki yalnız 
instinktlərlə yaşayır. Kütlə üçün də  mənəviyyatın 
işığı söndürülür. Kütlə, Z.Fğoydun sözü olmasın, gücə 
tapınır, gücə hörmət edir, xeyirxahlığı isə  zəifliyin 
əlamətlərindən biri sayır.

     Deyim  niyə? Kütlə  mənadan qaçır, mövcud bütün 
mənaları mənasızlaşdırır. Ondan ötrü ki, hər hansı bir 
məna konkret fəaliyyətə sövq edir, iş, davranış 
sxemləri ortaya qoyur, Tarixi, Mədəniyyəti, Siyasəti 
eyhamlaşdırır. Kütlə isə  fəaliyyət üçün yararsızdır. 
Onun fəaliyyəti antifəaliyyətdir, anarxist avaralıqdır 
və  hər zaman Mənanın  əleyhinə yönəlib. Odur ki, məna 
etibarı ilə “zəhmətkeş kütlələr” söz birləşməsi 
nonsensdir. Kütlə çoxluğun tənbəlliyinin ifadəçisidir. 
Zəhmətkeşlər kütlə  şəklində toplaşanda tənbəl olmaq 
qabiliyyətləri ilə öyünürlər. Çoxluq işləməyi sevmir. 
O,  əbədi bayramlarda yeyib-içmək, kefinə düşən vaxtda 
da yatmaq istəyir.  Əgər müşahidə etmisinizsə, 
kütlələri kütlə olmaq, haradasa lap avara olmaq 
məşğuliyyətindən ayırmaq son dərəcə  çətindir. Kütlədə 
olanlar evlərinə adətən narazı dağılışır. Səbəb budur 
ki, kütlə kütləliyini saxlayan məqama qədər təqvimdə 
yalnız qırmızı bazar günləri qalır. Çünki çoxluq 

 
35
işləməkdən daha çox yaşadığı gündən maksimal həzz, 
rahatlıq, kef götürməyi özü üçün planlaşdırıb və bunu 
yeganə müqəddəs məqsədinə çevirib. Cəmiyyətdə böyük 
əksəriyyət həmişə passiv mövqedədir. Onun üçün hər 
hansı bir futbol oyununun taleyi müəyyən bir sosial 
hadisədən daha əfzəl və daha mühümdür. Bu çoxluq 
aktivlik göstərməyə  də, hətta öz münasibətini 
bildirməyə  də  tənbəllik eləyir. Elə bu baxım 
bucağından açılan panoramdan əlüstü görünür ki, kütlə 
sosial mahiyyət daşımır: ancaq hər an toplumun təhlü-
kəli oyuncağı olaraq qalır. 
     Çoxluğun  əksəriyyəti kütləyə qoşulmaya da bilər, 
evində oturub, sadəcə, televiziya ekranı ilə 
yayımlanan kliplərə, roliklərə, şou-proqramlara tamaşa 
eləyər, siyasi icmallara qulaq asar. Ona görə yox ki, 
musiqi və ya siyasətlə maraqlanır. Əsla; ona görə ki, 
bekarçılıqdır, başı qatmaq lazımdır və boş vaxt 
ölməlidir, əyləncələrə qurban verilməlidir. Din burada 
əyləncənin bir növü kimi götürülə bilərmi? Elə isə 
əyləncə  nədir?  İş haqqında düşünməmək üçün vasitə. 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə