Misr Usmoniylar imperiyasi tarkibida (XVII-XVIII) Mavzu: Misr Usmoniylar imperiyasi tarkibida (XVII-XVIII) Reja: Kirish i-bob. Misrning Usmoniylar bosqini arafasida va undan keyingi davr tarixi


II-bob. Misrning ijtimoiy, iqtisodiy, tashqi va ichki siyosiy hayoti (XVII-XIX)



Yüklə 75,02 Kb.
səhifə3/6
tarix14.06.2023
ölçüsü75,02 Kb.
#130212
1   2   3   4   5   6
Misr Usmoniylar imperiyasi tarkibida (XVII-XVIII) Mavzu Misr Us

II-bob. Misrning ijtimoiy, iqtisodiy, tashqi va ichki siyosiy hayoti (XVII-XIX).

2.1. Misr XVIII asr oxiri XIX asr boshlarida.


Usmonlilar imperiyasining sustlasha borishi uning tarkibidagi arab davlatlariga


ham o’z ta’sirini ko’rsatmay qolmadi. Sulton hukumati Misrda nomigagina saqlanib
qolgan edi. Biz ko’rib chiqayotgan bu davrda Misr iqtisodiyotida bir qancha o’zgarishlar bo’lib o’tdi. Sanoatning bir qancha turlarida, ayniqsa eksport uchun tovar ishlab chiqariladigan joylarda manufakturaga o’tildi. Bir nechta yirik shaharlarda, xususan Qohira, Maxalla – Kubro, Rozett, Kus, Kin shaharlarida manufakturaga asoslangan korxonalar ochildi. U yerlarda paxta matosi, shoiy va boshqa turdagi matolar ishlab chiqarilar edi. Bunday manufakturalarga yuzlab ishchilar jalb etilgan edi. Maxalla – Kubrodagi yirik manufaktura korxonasining 800 – 1000 nafar doimiy ishchisi bo’lgan. Yollanma ishchilardan bundan tashqari yog’ – moy va shakar sanoatida ham foydalanganlar. XVIIIoxiralarida Qohirada 15 ming nafar yollanma ishchi va 15 ming nafar hunarmandlar hisobga olingan edi. Ba’zan feodallar shakar ishlab chiqaruvchilar bilan birgalikda o’z yerlarida korxonalar tashkil etganlar. Vaqf yerlari boshliqlari ham ba’zan manufaktura, hunarmandchilik ustaxonalari va rastalar egalari bo’lib qolgan edilar. Mana shundan ham ko’rib turibmizki shaharda ahvol yaxshi bo’lgan. Faqat shuni aytib o’tish kerakki manufakturalr vujudga kelgan bo’lsa ham, bu manufakturalarni faqat katta ustalarga ochish huquqi berilgan. Shunday bo’lsa ham shahar aholisi huddi qishloqlardagidek mamlyuklardan ko’plab aziyat chekishgan. Mamlyuklar asosan ularni turli xil soliqlar bilan qiynashgan. Mana shu XVII – XVIII asr Misr tarixida alohida ahamiyatga ega bo’lib, bu davrda hokimiyatga mamlyuklarni qaytishi ko’zga tashlanadi. Mamlyuk Ali bey al – Kabir (1760 – 1772 y) beylar va yanicharlar qarshiligini yengib, Misrning yangi amiriga aylanadi. Unga “shayx al – Balad” unvoni beriladi. Ali bey deyarli mamlyuklar saltanatini tiklaydi. Manufakturlarda asbob – uskunalar hali sodda bo’lishiga qaramasdan, ishchi kuchini to’g’ri taqsimlangani bu korxonalarda ishlab chiqarish hajmini va ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar sifatini yaxshiligini ta’minlab berar edi. Shunga qaramasdan Misrda kapitalizimni rivojlanishini orqaga tortadigan ba’zi bir sabablar ham bor edi. Birinchi navbatda, manufakturalar va hunarmandchilik ustaxonalari podsho va beylarning tazyiqidan ozod bo’lmagan edi. Bundan tashqari, katta miqdordagi soliqlar, yig’imlar, kontributsiya va shunchaki qilinadigan tazyiqlar savdogarlar va hunarmandlarning ishlariga katta ta’sir o’tkazar edi. Kapitulyatsiya natijasida yevropalik savdogarlar va tadbirkorlarni Misr bozorlarini egallashlariga va aksincha misrlik tadbirkor va savdogarlarning katta foyda keltiradigan ishlardan quruq qolishlariga olib keldi. Dehqonlarni ayovsiz qiynoqlarga solinishlari esa ichki bozorni sustlashib qolishini asosiy sababi bo’ldi. Keyinchalik qishloq xo’jaligida ham kapitalizim asoratlari ko’rina boshladi. Dehqon xo’jaliklari bozorlarga kirib kela boshladilar. Dalalarda ham yollanma ishchilar paydo bo’la boshladilar. Ba’zi bir tumanlarda, asosan Nil daryosi deltasi hududlarida renta – solig’i pul ko’rinishida olinadigan bo’ldi. XVIII asr oxirlariga kelib chet ellik sayyoxning ma’lumotlariga ko’ra Misr bozorlarida yuksalish ko’zga tashlanadi. Dehqonlar bozorlarga: don, sabzavotlar, mol – qo’ylar, yog’, pishloq, movut, noxat, sarimsoqpiyoz va boshqa turli xil maxsulotlar olib kelib sotishgan, bundan tashqari mavsumiy o’simliklar bilan ham savdo qilishgan, o’rniga esa shahardan: ma’to, kiyim – kechak, uy jihozlari, metall buyumlar sotib olganlar. Oldi – sotdi munosabatlari qishloq bozorlarida ham olib borilgan. Savdo – sotiq boshqa tumanlar o’rtasida ham rivojlangan. Hozirgi zamon tarixchilarining aytishiga qaraganda XVIII asr o’rtalarida Misrning janubiy qismida yuqori Nilda, Qohira va delta vodiylarida kemalar shakar, don, mato, yog’mahsulotlari tashiganliklarini, qaytishda esa sovun, tuz, guruch, mis, temir, ruh kabi mahsulotlar olib kelganliklarini aytib o’tishadi.31
Ichki savdo bilan bir qatorda tashqi savdo ham rivojlandi. XVII – XVIII asrlarda Misr eksportining asosini charm, shakar, nashatir, shu bilan bir qatorda guruch va bug’doy tashkil qilar edi. Misr faqatgina Yevropa davlatlari bilangina emas balki qo’shni davlatlar: Suriya, Arabiston, Mag’rib (Jazoir, Tunis, Marokash), Sudan,
Darfur bilan ham savdo aloqalarini o’rnatgan edi. Misrdan Hindistondan olib
kelinayotgan savdo karvonlarining asosiy qismi o’tar edi. Shuning uchun ham Misr
tranzit yo’l hisoblana edi. XVIII asr oxirlarida faqatgina 5 ming nafar savdogar ichki
savdo bilan shug’ullanar edi. Bu davrda Qohira siyosiy jihatdan obr’sini yo’qotgan
bo’lsa ham savdo jihatdan xali ham Yevropaga olib boradigan asosiy tranzit yo’li
hisoblanar edi. Savdoning rivojlanishi dehqonlarni ayovsiz ekspluatatsiya qilinishiga olib kelar edi. Eski soliqlarni to’lab bo’lmaslaridan yangisi qo’shilib turar edi. Multazimlar dehqonlardan Portaga to’lanadigan boj uchun, qo’shin uchun, mahalliy hukumat uchun, qishloq boshqarmalari va diniy muassasalarga, o’z ehtiyojlarini hisobga olmagan holda olinadigan yig’imlar, ba’zan esa hech qanday sababsiz ham soliq va yig’imlar olar edilar. Bundan tashqari hukumqt tomonidan o’rnatilgan soliq va yig’imlar ham bor edi, bularning barchasi milliy urf – odatlarga asoslangan edi. Fransuz tadqiqotchisi Estev XVIII birgina qishloqning o’zidan olinadigan soliq 70 dan ortiq ekanligini aytib o’tgan. Milliy urf – odatlarga asoslangan yig’imlar haqida Estev shunday de yozib qoldirgan, “2 – 3 yilga qilib yig’ib olingan yig’im miqdori yetib ortardi, lekin uni keyingi safar oddiy qoida sifatida talab qilar edilar “. Dehqonlarni bunday tarzda qiynoqqa solinishi mamlyuklarga qarshi qo’zg’alonga olib keldi. Mamlyuklar urush va siyosiy kelishmovchiliklardan tashqari hamma narsaga rozi bo’lishar edi. XVII asr boshlariga kelib mamlyuklar turk sultonini kuchsizlanib qolganidan foydalanib Misrda hukumatni qaytadan qo’lga kiritadilar. XVIII o’rtalariga kelib esa multazimlarning yarmini mamlyuklar tashkil qilar edilar. XVIII asr o’rtlarida Yuqori Misrda mamlyuklarga qarshi baddaviylar qo’zg’alon ko’taradilar. Qo’zg’alon 1769 yilga kelibgina bostirladi. 1778 yili Tantada mamlyuklarga qarshi dehqonlarning yirik qo’zg’aloni bo’lib o’tadi. Mamlyuklar portaning vassallari bo’lishlariga qaramasdan ular o’z qollarida hukmronlikni qattiq ushlab turar edilar. Istambuldan kelgan Podsho hukumati esa nomigagina edi. 1769 yili rus – turk urushi vaqtida mamlyuklar hukmdori Ali – bey Misr mustaqilligini talab qilib Usmonlilar imperiyasiga qo’zg’alon ko’tarib, tez orada” Misr va ikki dengiz sultoni” unvonini oladi. Egey dengizidagi rus floti boshlig’ I A. Orlov Ali – beyga qisman yordam ko’rsatadi, bu esa turk qo’shinlariga qarshi turib berishga yordam beradi. Ali beyni o’zining leytinanti Abu al – Daxab turklarga sotadi. Ali – bey bu davrda turklarga oshkora qarshilik ko’rsatgan yakka davlatarbobidir. Qo’zg’alon bostirilib, Ali bey o’ldirilishiga qaramasdan mamlyuk beylarining hukmronligi sustlashmaydi. Abu al – Daxab garchi Ali – beyni sotsada, lekin ichki siyosatda mustaqillikni saqlab qolgan edi. Lekin o’zlarining kuchli hukmdorlaridan maxrum bo’lgan mamlyuklar biroz obro’ – etiborlarini yo’qotib qo’yadilar va mamlakatda Abu al – Daxab vafotidan so’ng (1775y) mamlyuklar o’rtasida kelishmovchiliklar kelib chiqadi, Misr 1791 yilga qadar davom etgan fuqarolar urushi domiga tushib qoladi. Butun XVIII asr davomida Misrni Istambuldan tayinlangan Podsholar boshqardilar. Bu davr Misr tarixida “beylik” davri deb ataladi. Bu davrda Misrda turli xil guruhlarning taxt uchun olib borgan urushlari mamlakatda anarxiyani keltirib chiqardi. 1786 yili turklar Misrda tinchlik or’natish maqsadida eskadra yubordilar, lekin bu yurish muvaffaqiyatli bo’lmadi. Mamlakatda tinchlikni bu urushlarda g’alaba qozongan Murod bey va Ibroxim beylar o’rnatadilar. Shunga qaramasdan iqtisodiyot xali – xamon orqada edi. 1791 yilda Murod – bey va Ibroxim – beylar taxtni egallashadi va Podsho ularning qo’lidagi qo’g’irchoqqa aylanib qoladi. 36 Mamlyuklarning dushmanliklari Misr iqtisodiyotiga ta’sir etmay qolmadi. Lekin turklar Eron va G’arb bilan urush olib borayotganliklari sababli mamlyuklarni Misrdan haydab chiqarib yubora olmadilar, buning o’rniga ularni yuqori mansablarga tayinladilar. Agar biz masalaga ob’yektiv yondoshadigan bo’lsak Turk sultoni bundan manfaatdor edi, chunki bu davrga kelib yana barcha mol – mulk mamlyuklar qo’lida to’planib qolgan edi. Misrda bu davrda eski feodal tuzum saqlanib qolaveradi. Davlatdagi barcha yelar rasman sultonning yelari hisoblanar edi. Misrda mulk yerlari – umrbod mulk qilib berilgan, vaqf yerlari – masjid, madrasa yerlari va xass yerlari – sultonning xususiy yerlari bo’lgan. Vali imperiyaning vakili sifatida o’z tarafdorlari bilan xos yerlari ustidan nazorat o’rnatgan edi. Vaqf yerlarining nazorati esa nozirning qo’lida edi. Nozirning ustidan bosh nozir turgan. Bosh nozir esa to’g’ridan – to’g’ri bish qoziga bo’ysingan. Ko’pchilik xususiy yerlar ko’pincha vaqf yerlari deb yozdirilib soliqlardan ozod bo’lib qolgan. Mamlyuklarni nazorat qilish mahalliy hukumdorlar va yanicharlarga topshirildi. Ammo bu harakatlar foyda bermadi. Mamlyuk beylarining dehqon va hunarmandlarni ayovsiz qiynashlari mamlakatda noroziliklarni keltirib chiqardi. Bu norozilikka sabab dexqonlar rasman erkin shaxslar xisoblansalarda ularning huquqlari poymol qilinishidan kelib chiqqan deb aytsak bo’ladi. Buning yaqqol misoli sifatida mana bu holatni aytib o’tsak bo’ladi, dexqon o’zi xoxlagan paytda ishlayotgan yerini tark etishi mumkin bo’lgan, lekin dexqon yerni tark etsa u kuch bilan ish joyiga olib kelininb qattiq jazollangan. Misrda Qohira Al – Azhar masjidi shayxi boshchiligida turk hukmdorlari va mamlyuk beylariga qarshi xalq xarakatlari boshlandi. 1795 yil yozida Qohirada barcha savdogarlar va hunarmandlar o’z do’konlarini yopib qo’ydilar. Mamlyuk beylari shayx bilan kelishishga majbur bo’ldilar va qiynoqlar, hamda noqonuniy soliqlardan voz kechishlarini aytdilar. 1798-yili ularning orasida birdamlik bo’lmagani uchun mamlyuklar “Ehromlar yonidagi jang” da Napaleon Bonapart qo’shinlaridan mag’lubiyatga uchraydilar. 1800 yilga kelib Misr ahosi 2.5 mlnga yaqin edi. Bu butun Misr tarixidagi aholining eng kam ko’rsatkichi edi. Bundan ko’rinib turibdiki Misrda bu davrda aholining o’sishi juda sekin bo’lgan. Misrning yagona eng katta shahri Qohira bo’lib, unda 250 ming kishi istiqomat qilgan. Qolgan aholi esa qishloqlarda va kichik shaharlarda istiqomat qilgan. Misrning janubida qisman ko’chmanchi xalqlar isteqomat qilib, ular chorvachilik bilan shug’ullanganlar.

2.2. Misr XIX asr boshida.





Yüklə 75,02 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin