Mövzu 1: GİRİŞ, ÜZVİ Kİmyanin məQSƏDİ,VƏZİFƏLƏRİ, yaranma tariXİ, NƏZƏRİ Əsaslari



Yüklə 1.68 Mb.
Pdf просмотр
səhifə6/11
tarix01.06.2017
ölçüsü1.68 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

 
Mövzu 6: AROMATİK KARBOHİDROGENLƏR, TƏSNİFATI,  
               QURULUŞU, ALINMASI, XASSƏLƏRİ, TƏTBİQİ. 
 
P L A N  
1.  Aromatik k/h-rin təsnifatı 
2.  Elektron quruluşu 
3.  İzomerləri və adlanması 
4.  Alınması, fiziki və kimyəvi xassələri 
5.  Aqrar sahədə tətbiq sahələri 
6.  Çoxnüvəli aromatik karb-lər 
7.  Alınma xassələri 
8.  Aqrar sahədə tətbiq sahələri 
 
 

 
58
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Aromatik karbohidrogenlər, təsnifatı, elektron quruluşu. 
izomerliyi
 
 
Aromatik  hidrogenlər  dedikdə  benzol  və  xassəcə  ona  bənzər 
birləş-mələr  nəzərdə  tutulur.    Belə  ki,  aromatik  karbohidrogenlər 
onları başqa birləşmələrdən fərqləndirən  və  adətən  aromatik xassə 
adlanan  bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir

    
Tərkibinə  daxil  olan  benzol  nüvəsinin  sayından  və  onların 
arasındakı 
əlaqənin 
xarakterindən 
asılı 
olaraq 
aromatik 
karbohidrogenlər iki  qrupa bölünür: 
    1. Bir benzol nüvəli aromatik karbohidrogenlər. 
    
2.  Kondensləşmiş  və  ya  kondensləşməmiş  bir  neçə  benzol 
nüvəli  aromatik  karbohidrogenlər.  Bu  qrupa  difenil,  difenilalkanlar, 
naftalin, fenantren, antrasen, asenaften, flüoren və b. daxildir.  
Ümumi formulası  C
n
H
2n-6 
 Mr=14n – 6 ifadə olunur.   
Bir benzol nüvəli  aromatik karbohidrogenlər.  1865-ci  ildə 
Kekule  (Bonn  Universiteti)  benzola  tsikloheksatrien  kimi  quruluş 

 
59
Kekule  
formulu 
Laderburq 
formulu 
Düarın 
xinoid 
formulu 
 
Bayerin 
mərkəzli 
formulu 
Xükkel 
formulu 
Tile 
formulu 
vermişdir.  Sonralar  benzol  üçün  daha  bir  sıra  quruluşlar  təklif 
olunmuşdur. 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kekule  formulundan  bu  günə  kimi  istifadə  olunmasına 
baxmayaraq
 
o benzolun xassələrini tam əks etdirmir. Belə ki, Kekule 
formulu  benzolun  birləşmə  reaksiyasına  daxil  olmasını  izah  etdiyi 
halda,  benzol  üçün  birləşmə  reaksiyasının  deyil,  əvəzlənmə 
reaksiyasının 
 
xarakter 
olması, 
onun 
termodinamik 
və  
oksidləşdiricilərə  qarşı  davamlığı  izah  olunmamış  qahrdı.  Digər 
tərəfdən  Kekule  formuluna  görə  benzolun  izomerdən  1,2-diəvəzli 
törəmələri iki ibarət olmalıdır: 
:      Lakin  belə  izomerlərin  olması  heç  vaxt  müşahidə  olunmamışdır. 
Kekule  bunu  düzgün  olaraq  benzolda  ikiqat  əlaqələrin  osillasiyası 
(yerlərini dəyişməsi) ilə izah edirdi.  
Klaus 
formulu 

 
60
Çox  da  uzaq  olmayan  (60-70-ci  illər)  illərdə  müəyyən 
edilmişdir  ki,  benzol  253.7  nm  dalğa  uzunluqlu  şüa  ilə 
işıqlandıriıdıqda o Klaus, Düar və Xükkel quruluşlanna keçir: 
 
 
 
    Həmin    quruluşlarda  C
6
H
6
-nm  xassələri    Kekule    quruluşlu 
C
6
H
6
-dan  kəskin  fərqlənir:  onlar  asan  (o  cümlədən  KMn0
4
-lə) 
oksidləşir  və  sürətlə  bromlaşır.  Əldə  edilən  məlumatlar  benzolun 
Kekule quruluşunda mövcud olması fikri ilə yaxşı izah olunur. 
    Hazırda  müxtəlif  üsullarla  təsdiq  edilmişdir  ki,  benzol 
molekulu  koplanardır,  yəni  benzolda  bütün  atomlar  bir  müstəvi 
üzərində  yerləşir  və  karbon  atomlarındakı  qoşulmuş  π  -  elektron 
orbitalları həmin müstəviyə perpendikulyardır: 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kekule formulunda benzol ehtimal olunduğundan termodinamik 
daha  sabitdir.  Belə  ki,  tsikloheksenin  tsikloheksana  hidrogenləşmə 

 
61
enerjisi  119,7  kC/Mol  təşkil  etdiyi  halda,  üç  ikiqat  rabitəli  benzol 
tsikloheksana  hidrogenləşdikdə  ehtimal  olunan  qədər,  yəni 
119,7x3=359,1  kC/Mol  deyil,  ondan  150,7  kC/Mol  az  enerji  ayrılır. 
Benzolun təcrübi tapılmış yanma istiliyi də nəzəri hesablanmışdan bir 
o qədər azdır. Həmin enerjiyə (150,7 kC/Mol) benzolun sabitləşmə və 
ya  rezonans  enerjisi  deyilir.  1945-ci  ilə  kimi  benzol  üçün  Kekule 
formulundan  istifadə  olunmuşdur.  Rezonans  nəzəriyyəsi  meydana 
çıxdıqdan sonra isə benzola iki Kekule quruluşunun rezonans hibridi 
kimi baxılmışdır: 
 
 
 
 
Bu  o  deməkdir  ki,  benzol  ayrıldıqda  götürülən  həmin 
quruluşların  heç  birində  deyil,  ancaq  onların  rezonans  hibridi 
formasında mövcud olur. 
I  və  II  Kekule  quruluşların  rezonans hibridi  aşağıdakı  formulla 
ifadə olunur: 
 
 
 
 
 
Bərk nümayəndələri benzol sözü əlavə etməklə oxunur. 
    Сl                 Br             C
2
H
5
            NO
2
                                                          
 
 

 
62
Xlorbenzol 
Brombenzol 
Toluol 
Anilin 
Fenol 
Bluzosulfoturşu 
Orto dixlor 
benzol 
Meta dixlor benzol 
Para dixlor benzol 
NO

NO

 
 
 
 
Bəzi törəmələrin əvəzləyicinin adı ilə əlaqəsi olmayan xüsusi 
adlan vardır: 
 
            CH
3
                 NH
2
                 OH                   SO
2
OH 
 
 
 
 
 
Əgər  benzol  halqasında  bir  neçə  əvəzləyici  olarsa,  belə 
törəmələri adlandırmaq üçün əvəzləyicilərin adlarından başqa, onların 
yerləşmələrini də göstərmək lazımdır: 
 
                 Cl                           Cl                         Cl    
                          Cl 
 
 
                                                          Cl 
                                                                                        
                                                                            Cl 
   
 
  İki  əvəzləyici  xüsusiyyətlərinə  görə  fərqli  olduqda  və  onların 
adlarının "benzol" sözü ilə birləşməsi xüsusi ada uyğun gəlmədikdə, 
belə  birləşmənin  adında  əvəzləyicilərin  adları  "benzol"  sözündən 
əvvəl  yazılır,  məsələn,  xlorbrombenzol,  bromnitrobenzol  və  s.  Əgər 
əvəzləyicinin  birinin  adı  "benzol"  sözü  ilə  xüsusi  adların  birinə 
uyğundursa,  onda  birləşmə  həmin  xüsusi  adlı  birləşmənin  törəməsi 
kimi adlanır: 
 
 
      CH
3
                       OH                      COOH                 NH
2
 
 
          
 
 
 
 
Etilbenzol 
Nitrobenzo


 
63
Orto- nitrotoluol 
Para - bromfenol 
Meta - nitrobenzoy 
turşusu 
Para - yodanilin 
N0

            CH
3
 
       1           2 
                       NO
2
 
   6 
 
   5                 3 
                4 
 
            NO
2
 
NH
9
2,6-dibrom-
anilin 
1,2,4-trimetil-
benzol 
CH
3
 
1,2,3-trixlor-
benzol 
CH
3
 
CH
3
 
CH
3
 
CH
2
 
Fenil 
Orto-metil fenil  Meta – metil fenil 
Para – metil 
fenil 
Benzil 
1,2,4 –tribrom 
benzol 
 
Br                                                    J 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Benzol  halqasında  ikidən  çox  əvəzləyici  olduqda  onların 
molekuldakı vəziyyəti rəqəmlərlə göstərilir: 
 
 
 
Əvəzləyicilərin  üçü  də  eyni  olduqda,  nömrələnmə  elə  aparılır 
ki, rəqəmlərin cəmi ən kiçik ədəd olsun: 
 
 
 
 
Aromatik radikalların adlan aşağıdakı kimidir: 
 
2 xlor 4 nitro 
fenol 
2 dinitrotoluol 

 
64
500
0
S 4MPa 
Al
2
O
3
 
Ni 
- 3 H
2
 






400
0
C  
(E)   
70
0
C Ni - üzvi 
CH
3
 

AlCl
3
 
SnCl

 
Alınma üsulları: Daş kömürün quru destilləsindən. Bu proses 1000
0
 – 
1300
0
C –də koks peçlərində aparılır. Bu zaman aşağıdakı fraksiyalar alınır: 
a) Koks    b) daş kömür qətranı    c) ammoniyaklı su    d) koks qazı  
1. 
Daş  kömür  qətranı  fraksiyasından  aromatik  birləşmələr  və 
fenol alınır → benzol, toluol, naftalin, fenol və s. alınır.  
2. 
Neftdən  alırlar  (ural  neftində  60%  aromatik  k/h-lər  var). 
Neft məhsullarını 700
0
 C temperaturda → 15-18% aromatik k/h-lər alınır. 
3. 
 Heksandan alınır: 
                                С
6
Р
14
                    C
6
H
6
 + 4H
2
 
4. 
 Tsikloheksandan katalizator iştirakı ilə qızdırmaqla 
 
                                                                    
                                                       
5. 
 N. Zelinski və V. Kazanski üsulu: 
 
3R – C ≡ C                                +                      
                       
 
3C
2
H

                     C
6
H
6
 Hal hazırda  3C
2
H

                C
6
H
6
 
6. 
 Benzol  və  onun  homoloqları  Fridel  -  Krafts  üsulu  ilə 
alkilhallogenlərə AlCl
3
, SnCl
4
, BF
3
 benzol q/t alınır: 
 
            
                                                                         +    HCl  
 
+ CH
3
Cl 
+  RCl       
+ HCl 

 
65
ǽ qay.
0
S (ρ) 
Mr 
ώ% (C) 
Mr 
ώ% (H) 
Mr 
 
Bu  
reaksiyanı həm sənayedə həm də laboratoriyada həyata keçirmək olar. 
7. 
Benzolun  hallogenli  törəmələrindən  Vürs-Fittiq  reaksiyası 
vasitəsilə alkilbenzollar alınır 
 
          Cl  + ClC
2
H
5
  + Na                                   C
2
H
5
   +  NaCl 
 
Laboratoriyada aşağıdakı üsullarla alınır: 
1.  C
6
H
5
COONa  + NaOH → C
6
H
6
 + Na
2
CO
3
 
2.  C
6
H
5
OH + Zn (tozu) →C
6
H
6
 + ZnO 
Fiziki    xassələri:    Arenlər  suda  həll  olmurlar.  Üzvi  həlledicilərdə    həll 
olurlar,  izomerlərin  sayı  sıx  olarsa  qaynama  temperaturu  çox  olur.  Arenlər 
özləri  yaxşı  həlledicidirlər.  Hisli  alovlu  yanırlar  (  C-çox  olduğuna  görə). 
Ərimə və qaynama temperaturu müvafiq C olan alkan, alken və alkinlərdən 
çoxdur. 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kimyəvi  xassələri:    Məlumdur  ki,  aromatik  k/h-lər  üçün  əvəzetmə 
reaksiyaları (elektrofil) daha xarakterdir: 
1.  Elektrofil əvəzlənmə - Ar – nüvədə elektrofil (E
+
)  reagentin (özü 
ilə + yük daşıyır) π- rabitəsi ilə koordinasiyası ilə başlayır: 
 
   X
+
  + H : C
6
H
5
 → X – C
6
H
5
 + H
+
 

 
66
+ 3 OH 
NO
2
 
OH 
NO
2
 
OH 
NO
2
 
OH     
Cl 
NO
2
 
SO
3


+ Cl
2
 
FeCl
3
 
+HONO

H
2
SO
4
 
HOSO
3

AlCl
3
 
RCl 
AlCl
3
 
  C
6
H
6
 + HON
+
O
2
 → C
6
H
5
 – NO
2
  + 
O
H

2
 
2.  Nukleofil  əvəzlənmə  -  Benzol  nüvəsinə  hücum  edən  atom  qrupu 
özüdə  -  yük daşıyır. 
: Z
-
  + A : C
6
H
5
 → Z – C
6
H
5
  + A
-
 : 
C
6
H
5
 – SO
3
 Na  + NaOH
-
 → C6H
5
 - OH
-
 + 
2
3
2


O
S
Na
 
3.  Radikal    əvəzlənmə  -  Ar  nüvəsinə  hücum  edən  radikalda  cüt 
elektron olmur, yük olmur 
               ArCOOH→ ArCO  + OH 
 
 
3                                          +                      +                   +  3H
2
 
                                                                                             
                                                                                       
 
Əvəzetmə reaksiyaları 
 
 
 
                               
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Benzol  nüvəsində  əvəzləyicilər  aşağıdakı  qruplara  bölünür  və  zəifləmə 
ardıcıllığı verilir. (Hal – başqa) 
 
II  Oksidləşdirici  reaksiyalar:  Benzol  asan  oksidləşmir,  güclü  oksidlərin 
təsirindən oksidləşir 
 
+  HCl 
+  H
2

+  H
2

+  HCl 
H
2
N > OH > OCH
3
 > C
6
H
5
 > CH
3
-Alk 
Orta və para istiqamətl. 1-ci növ əvəzləyicilər 
-  NO
2
 > CN > SO
3
H > COOH 
-  Meta istiqamətləndiricilər 2 növ əvəzləyicilər 

 
67
+ 8 [O ] 
Malein t. 
CH
3
 
+ 3 [ O ] 
 
COOH 
 
CH
3
 
CH
3
 
+ 6 [ O ] 
+ H
2
O  
COOH 
COOH 
- H
2
O  
Benzoy t. 
Oksilol 
O. ftal t. 
+ 9 [ O ] 
+ 9 [ O ] 
 
COOH 
 
CH
3
 
CH
2
 – CH

COOH 
COOH 
Parametiletilbenzol 
3n – 3  

 
                       COOH                    COOH                                                         
                                            +                                 
                       CH                          COOH        
                            
                       CH 
                          
                      COOH                                    
                                            
Homoloqları asan oksidləşir: 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
             CH
2
 – CH
2
 – CH

                                                                        + 2CO
2
  +  3 H
2

 
 
 
 
 
                                                            +   CO
2
   +   3H
2

 
 
 
 
 
 
2C
6
H
6   
 +  15O
2
 → 12CO
2
  +  6H
2

C
7
H
8
   + O
2
 → 7CO
2
 +4 H
2

 
C
n
H
2n-6
  +            O
2
           
n
CO
2
 + (n – 3 )H
2

 
III Birləşmə reaksiyaları: Günəş işığı və ultrabənövşəyi şüaların təsiri 
ilə arenlər birləşmə reaksiyalarına daxil olurlar: 
 
Oksalat t. 
Toluol 

 
68
Heksaxloran 
CH
3
 
   CH
3
 
Metil heksad. 
Toluol 
Pb, 700
0

- H
2
 
Dİfenil 
                 + 3 Cl

→ C
6
H
6
Cl
6
 
 
 
 
  C
6
H
6
     +  H
2
 → C
6
H
12
 (       ) 
 
     
 
 
    +  3 H
2
 →  
 
 
 
 
 
Tətbiq  sahələri:    Benzol  və  onun  homoloqlarından  partlayıcı  maddə, 
dərman,  boya  maddələri.  C
6
H
6
  heksaxlordan  dənli  bitkilərdə,  toxuml. 
dərmanlayırlar. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Çoxnüvəlilər: Bunlar aşağıdakı qruplara ayrılırlar.  
1.  Aromatik nüvələr bir-biri ilə birbaşa birləşirlər 
 
 
 + 
 
              

 
69
Pb, 700
0

-2 H
2
 
Terfenil bitkilərin 
(göbələk) rəngli yerində 
olur 
AlCl
3
 , t 
CH
2
 
Dİfenilmetan 
CH
2
 
+ [ O ] 
- H
2
 


Benzofenon yaxşı kosmetik 
məhsul hazırlanır. 
CH 
Trifenilmetan (boyaq) 
+ Br
2
 
-HBr 
(C
6
H
5
)
3
COOH 
(C
6
H
5
)
3
CNa 
+ NaOH 
- NaBr 
+2Na 
Trifen Br metan 
H
2

H
2

Simmetrik difeniletan 
CH 
CH
3
 
Qeyri simmetrik 
difeniletan 
Heksafenil etan 
 
 
 
  3 
 
 
 
 
 
 
2.  Aromatik nüvələri  bir-birilə k/h radikalı ilə birləşənlər 
 

  +  CH
2
Cl
2
                                                             + 2HCl  
 
 
 
Difenilmetan apelsin iylənir, krem hazırlanır. 
 
 
 
 
 
 

+  HCCl
3
  
 
 
 
 
 
                  ( C
6
H
5
)
3
CBr 
                                                                     
                                                                         
 
 
 
 
 
2(C
6
H
5
)
3
CCl  + Zn → (C
6
H
5
)
3
 – C – C (C
6
H
5
)
3
  +  ZnCl
2
 
 

 
70
















OH 
OH 
NO
2
 
SO
3

3 nitro 1 naftilamin 
5 aminnaftalin 1 sulfoturşu 
T, k 
+ Cl
2
(CCl
4

- HCl 
Cl 
Cl 
Cl 
α-xlornaftalin 
Cl 
 
 
Bu  maddə  bitkilərdə  radikallara  parçalanaraq  onların  inkişafını      
sürətləndirir. 
Kondensləşmiş  nüvəli arenlər. Naftalin və törəmələri. 
Naftalin iki aromatik nüvə ilə birləşmiş arendir. C
10
H
8
  
 
 
 
 
 
 
Benzola nisbətən az simmetrikdir 1,4,5,8 α  2,3.6.7 β atomlardır. 9, 10 
H  atomu    yoxdur.  Hukkel  qaydasına  görə  naftalin  10π  [n=2 
(4n+2)=10]elektronu olan aromatik k/h-dir. Vahid delokallaşmış bir müstəvi 
üzərində bütün C –atomları yerləşir. 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
Naftalinin tərkibi 1836 V.A.Voskresenski tərəfindən müəyyənləşib, 1866 
ildə Erlenmeyer onun quruluşunu açmışdır. 
Alınması: 
1.              + 2 CH ≡ CH                                         
                                                                              
                                                                         
2.  Fridel - Krafts üsulu ilə də almaq olar. 
 
 
Fiziki xassələri: Naftalin rəngsiz kəskin iyli üçuçu kristallik maddədir. 
Ərimə  temp-ru  +  81
0
S,  qaynama  temp.  217
0
S.  Suda  həll  olmur,  üzvi 
həlledicilərdə həll olur.  
 
Kimyəvi  xassələri:  Naftalin  arenlər  kimi  əvəzetmə  və  birləşmə 
reaksiyalarına həmçinin oksidləşmə reaksiyalarına daxil olurlar. 
1.  Əvəzetmə reaksiyası: 
 
 

10 

10 
β- naftalol 
ά -naftalol 

 
71
NO
2
 
NO
2
 
α-nitronaf 
1,5-dinitronaf 
1,8-dinitronaf 
NO
2
 
SO
3

SO
3

+ H
2
SO
4
 
80
0

160
0

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 +                         +                          
 
 
 
  
 
 
 
 
 
   
 
 
 
 
 
 
  
 
 
2.  Birləşmə reaksiyaları 
 

 
72
CH
2
 
CH 
CH 
CH
2
 
CH
2
 
CH
2
 
CH
2
 
CH
2
 
CH
2
 
CH
2
 
CH
2
 
CH
2
 
CH
2
 
CH
2
 
CH
2
 
CH
2
 
CH
2
 
1,4 dihidronaft 
1,2,3,4 tetrahidronaft 
(tetralin) 
Perhidronaft. 
Dekahidronaft 
 
Каталог: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə