MÖvzu hüququn əsas anlayişi və kateqoriyalari



Yüklə 5.01 Kb.
PDF просмотр
səhifə1/22
tarix16.06.2017
ölçüsü5.01 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


 
  
MÖVZU 1.  
HÜQUQUN ƏSAS ANLAYIŞI  VƏ KATEQORİYALARI  
 
 
P L A N 
 
1. Hüququn anlayışı. Dövlət və hüququn qarşılıqlı əlaqəsi. 
 2. Hüquq normaları. 
3. Hüququn mənbələri. Qanun və qanun qüvvəli aktlar. 
4. Hüquq sahələri, anlayışı və sistemi. 
5. Hüquq münasibətləri: anlayışı, xüsusiyyətləri və subyektləri.  
6. Hüquq pozuntusunun anlayışı, tərkibi və növləri.   
7
. Hüquqi məsuliyyətin anlayışı, əsas əlamətləri və növləri  
 
   1. HÜQUQUN ANLAYIŞI. DÖVLƏT VƏ HÜQUQUN QARŞILIQLI ƏLAQƏSI 
 
Cəmiyyət və dövlət ictimai münasibətlərin nizamlandığı, ictimai qaydalara riayət 
olunduğu  şəraitdə  normal  fəaliyyət  göstərə  bilər.  İctimai  həyatın  təşkilində,  insanların 
davranışının və kollektivlərin fəaliyyətinin nizamlanmasında hüquq mühüm rol oynayır. 
Hüquq  anlayışı  haqqında  məsələ  mübahisəlidir.  Hüquq  elminin  müxtəlif  sahələrinin 
nümayəndələrinin  hüquqa  vaxtilə  vermiş  olduqları  və  hal-hazırda  verdikləri  müxtəlif  
təriflər mövcuddur. 
Hüququn  mahiyyəti  ilə  bağlı  nəzəriyyələrdən  biri  olan  təbii  hüquq  nəzəriyyəsi 
hesab  edir  ki,  hüququn  özündə  ədalətin  mütləq,  dəyişməz  başlanğıcı  vardır,  o  təbii 
olaraq  mövcuddur,  təbii  hüquq,  sanki  müəyyən  cəmiyyətdə  mövcud  olan  hüquq 
normaları sisteminə (normativ hüquq adlandırılan) qarşı qoyulur. 
Hüququn  tarixi  məktəbi  hesab  edir  ki,  hüquq  tarixi  təkamülün  üzvi  tərkib 
hissəsidir,  torpağa  atılan  dən  kimi  o  xalqın  şüurunda  yetişir,  adətlər  və  qanunlar 
şəklində təzahür edir.  Hüquq təbiətən  meydana  gəlmir, onun  necəliyini  müvafiq  xalqın 
tarixi həyatı müəyyən edir. 
Hüququn  psixoloji  məktəbi  hüququn  meydana  gəlməsini  və  fəaliyyətini 
cəmiyyətin  sosial  iqtisadi  həyatı  ilə  yox,  şəxsiyyətin  (şəxsin,  qrupun)  psixologiyası  ilə 
izah edir. Hüquqa psixoloji vəziyyətin, həyəcanın, institutların məhsulu kimi baxılır. 
Hüquq ədəbiyyatlarına əsaslanaraq hüquqa aşağıdakı tərifi vermək olar: 
Hüquq  -  dövlətin  müəyyənləşdirdiyi  və  ya  sanksiyalaşdırdığı  və  onun  gücü  ilə 
qorunan, hamı üçün ümumməcburi davranış qaydalarının (normaların) məcmusudur. 
Bu zaman nəzərə almaq lazımdır ki, hüquq elmində «hüquq» anlayışı iki mənada 
işlədilir:  a)         obyektiv hüquq və ya obyektiv mənada hüquq; 
Hüquq  normaları  sistemində  ifadə  olunan  ümumməcburi  davranış  qaydalarının 
məcmusu kimi hüquq obyektiv hüquqa aiddir; 
    b) 
subyektiv 
hüquq 
və 
ya 
subyektiv 
mənada 
hüquq.                
          Subyektiv  hüquq  və  ya  başqa  sözlə  «subyektin  hüququ»  -  bu  konkret  şəxsə 


 
məxsus olan hüquq olur (məsələn, müəyyən əşyaya mülkiyyət hüququ). 
Subyektiv  hüquq  şəxsiyyətin  azadlığını,  bu  və  ya  digər  davranışının 
mümkünlüyünü,  sərbəstlik  və  təşəbbüskarlıq  göstərmək  imkanmı  hüquqi  cəhətdən 
təmin edir. Məsələn, hər bir Azərbaycan Respublikasının vətəndaşına məxsus olan əmək 
hüququ  əməyə  münasibətdə  öz  qabiliyyətindən  sərbəst  istifadə  etmək,  bu  və  ya  digər 
peşəni, fəaliyyət sahəsini seçmək, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmaq və ya muzdla 
işləmək  imkanını  ifadə  edir.  Alimlərin  əksəriyyəti  bu  fikirdə  yekdildirlər  ki,  subyektiv 
hüquqda başlıcası, sərbəst  fəaliyyət  göstərmək, şəxsi davranış  növünü  və onun  həddini 
sərbəst  seçmək  imkanıdır.  Bununla  bərabər,  bəzi  tədqiqatçılar  hesab  edirlər  ki, 
subyektiv  hüquqların  bu  xarakteristikasına  əlavələr  etmək  lazımdır.  Məsələn,  onlar 
müəyyən sosial rifahlardan istifadə etmək imkanını, başqa şəxslərdən müvafiq davranışı 
tələb etmək imkanını, habelə dövlət orqanlarına təsir etmək üçün bu və ya digər qanunla 
yol  verilən  tədbirlərə  əl  atmaq  imkanlarını  göstərirlər.  Lakin  bu  əlavələr  subyektiv 
hüquqları  xarakterizə  edən  başlıca  əlamətləri  nəzərə  alır:  subyektiv  hüquq  -  qanun 
çərçivəsində hərəkət etmək, öz davranış növünü və həddini seçmək imkanıdır. 
Əgər  subyektiv  hüquq  bu  və  ya  digər  qanunauyğun  davranışı  seçmək  imkanını 
ifadə  edirsə,  vətəndaşın  üzərinə  qoyulan  qanunvericiliklə  müəyyən  olunan  və  dövlət 
tərəfindən təmin olunan hüquqi vəzifələr zəruri davranışı nəzərdə tutur. 
Belə ki, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 72-ci maddəsinə görə hər kəs 
Azərbaycan  Respublikasının  Konstitusiyasına  və  qanunlarına  riayət  etməli,  başqa 
şəxslərin hüquq və azadlıqlarını pozmamalıdır. 
Hüquq da dövlət kimi, müəyyən mərhələlərdə cəmiyyətin inkişafının məhsuludur. 
Hüquq  sıx  qarşılıqlı  əlaqədə  olduğu  dövlətlə  birlikdə  inkişaf  edir.  Bu  qarşılıqlı  əlaqə 
aşağıda göstərilənlərdə təzahür edir: 
1.  Hüquq dövlətsiz inkişaf edə və fəaliyyət göstərə bilməz, ona görə ki,  dövlət elə bir 
siyasi mexanizmdir ki,  o, hüququ ümumməcburi davranış qaydaları (hüquq normaları) 
şəklində  formalaşdırır.  Qanun  -  dövlətin  müvafiq  səlahiyyətli  orqanlarının  (parlament, 
hökumət və s.) hüquqyaratma fəaliyyətinin nəticəsidir. 
2.  Dövlət  hüquq  normalarının  həyata  keçirilməsini  təmin  edir,  hüququ  qoruyur. 
Hüququn keşiyində duran məhz dövlət mühafizəsi, dövlət məcburetmə imkanları hüquq 
normalarını  cəmiyyətdə  fəaliyyət  göstərən  digər  sosial  normalardan  (məsələn,  adət, 
əxlaq və s.) fərqləndirir. 
3.  Yalnız  hüququn  dövlətə  ehtiyacı  yox,  həmçinin  dövlətin  də  hüquqa  ehtiyacı  var.  O 
hüquqa arxalanmadan normal və səmərəli fəaliyyət göstərə bilməz. 
Belə 
ki, 
dövlət 
aparatının 
fəaliyyəti 
qanunvericiliyin, 
hüququn 
möhkəmləndirilməsini  tələb  edir.  Söhbət  dövlət  orqanları  sisteminin  daha  əlverişli 
təşkilindən,  onların  səlahiyyət  və  fəaliyyətlərinin  əsas  istiqamətləri  və  prinsiplərinin 
müəyyən edilməsindən gedir. 
Bütün  bunlar  dövlət  orqanlarının  özbaşınalığını  aradan  qaldıran  vacib  şərtlərdir, 
cəmiyyətdə  qanunçuluq  rejiminin  elementləridir,  vəzifəli  şəxslə  vətəndaş  arasında 
qarşılıqlı əlaqənin əsasıdır. 


 
2. HÜQUQ NORMALARI 
Hüquq  normasını  hüququn  özünəməxsus  ilkin  hüceyrəsi  kimi  təsəvvür  etmək 
olar.  «Norma»  latın  dilindən  tərcümədə  -  qayda,  nümunə  mənasını  verir.  Hər  bir 
normada ümumi davranış qaydaları mövcuddur, burada sanki davranış modeli görünür. 
Əvvəla, norma o şərtləri nəzərdə tutur ki, burada müəyyən olunmuş qaydalar icra 
olunmalıdır.  Normanın  bu  hissəsi  hüquq  elmində  hipoteza  adlanır.  Məsələn,  pensiya 
hüququ norması qocalığa görə təqaüdün təyin olunması şərtlərini göstərir (kişilər üçün - 
63 yaş həddi və 25 ildən az olmayan əmək stajı; qadınlar üçün müvafiq olaraq 60 yaş və 
20 il). 
İkincisi,  hüquq  normaları  davranış  qaydalarının  özünü,  hüquq  subyektlərinin 
hüquq  və  vəzifələrini,  yəni  dispozisiyanı  müəyyən  edir.  Məsələn,  ailə  hüquq 
normalarına  müvafiq  olaraq  valideynlər  öz  uşaqlarını  tərbiyə  etməyə,  onların  fiziki 
inkişafının və təhsilinin qayğısına qalmağa borcludurlar. 
Üçüncüsü, hüquq normaları elə məcburi təsir tədbirlərini müəyyən edir ki, dövlət 
orqanları  buna  müvafiq  olaraq  normadakı  göstərişləri  yerinə  yetirməyən  və  ya  lazımi 
qaydada  yerinə  yetirməyənlərə  qarşı  bu  məcburi  təsir  vasitələrini  (sanksiya)  tətbiq 
etmək  iqtidarında  olur.  Bunlar  intizam  xarakterli  (töhmət,  işdənçıxarma  və  s.),  inzibati 
(cərimə və s.) və cinayət xarakterli (azadlıqdan məhrumetmə və s.) sanksiyalar ola bilər. 
Başqa sözlə hüquq normaları aşağıdakıları müəyyən edir: 
a) kim və nə vaxt onu icra etməlidir; hansı şəraitdə (hipoteza); 
b) bu icra nədən ibarət olmalıdır (dispozisiya); 
c) normaların icra edilməməsinin hansı nəticələri ola bilər (sanksiya). 
Lakin heç də bütün normalar bu cür üç elementli struktura malik deyil. 
İnsanların  davranışını  müəyyən  edən  hüquq  normaları  onların  fəaliyyətini 
subyektiv  hüquqların  verilməsi  ilə,  yaxud  üzərilərinə  vəzifələrin  qoyulması  ilə 
tənzimləyir. 
Ona  görə  də  hüquq  normalarına  belə  bir  ümumi  qayda  kimi  baxmaq  olar  ki,  bu 
normalar  insanların,  onların  kollektivlərinin  davranışını  onlara  subyektiv  hüquqların 
verilməsi və üzərilərinə müvafiq hüquqi vəzifələrin qoyulması yolu ilə tənzimləyir. 
Rəsmi elan (dərc) olunmuş hüquq norması dövlət məcburetmə xarakterini daşıyır, 
yəni  bütün  vətəndaşlar,  vəzifəli  şəxslər,  dövlət  orqanları,  ictimai  təşkilatlar  üçün  icrası 
məcburidir. 
Daha  vacib  hüquq  normaları  qanunlarda  təsbit  olunur.  Lakin  qanunlarla  yanaşı 
digər normativ aktlar da mövcuddur (prezidentin fərmanları, hökumətin qərarları və s.). 
Hüquq normaları həmişə ümumi xarakter daşıyır, yəni o, bütün analoji hallara aid 
olur,  dəfələrlə  tətbiq  etmək  imkanını  nəzərdə  tutur.  O,  qeyri-müəyyən  sayda  hüquq 
subyektlərinə  yönəlir  ki,  onlar  bu  məqamda,  yaxud  gələcəkdə  bu  hüquq  normaları  ilə 
tənzimlənən münasibətlərin iştirakçısı ola bilsinlər. 
Hüquq normalarının müxtəlif əlamətlərə görə təsnifatını vermək olar. Normadakı 
göstərişin  xüsusiyyətlərindən  asılı  olaraq  hüquq  normalarını  aşağıdakı  kimi 


 
təsnifləşdirmək olar: 

səlahiyyətverici  normalar  (norma  -  icazələr,  nəyi  etmək  olar).  Məsələn,  AR 
Konstitusiyasının  26-cı  maddəsində  müəyyən  olunub  ki,  hər  kəs  qanunla  qadağan 
edilməyən  bütün  vasitələrlə  öz  hüquq  və  azadlıqlarını  müdafiə  etmək  hüququna 
malikdir;  

məcburedici  normalar  (nəyi  etmək  lazımdır).  Azərbaycan  Respublikası 
Konstitusiyasının IV fəsli belə normaları təsbit etmişdir.  

qadağanedici normalar (nəyi etmək olmaz). Məsələn, Azərbaycan Respublikası 
Konstitusiyasının  6-cı  maddəsinə  uyğun  olaraq  Azərbaycan  xalqının  heç  bir  hissəsi, 
sosial  qrup,  təşkilat  və  ya  heç  bir  şəxs  hakimiyyətin  həyata  keçirilməsi  səlahiyyətini 
mənimsəyə bilməz.  
Normadakı  göstərişin  müəyyənlik  dərəcəsinə  görə  hüquq  normalarının  iki  növü 
fərqləndirilir: 
1.  Dispozitiv normalar (belə normalarda hüquq subyektinin alternativ davranmaq 
imkanı  nəzərdə tutulur). Məsələn,  Azərbaycan Respublikası  Konstitusiyasının  insan  və 
vətəndaşın  hüquq  və  azadlıqlarını  nəzərdə  tutan  üçüncü  fəslində  təsbit  olunmuş 
maddələrdə müəyyən olunan hüquq normaları. 
2.  İmperativ  normalar  (belə  normalarda  vahid  davranış  qaydası  müəyyən 
olunmaqla  hüquq  subyektinə  alternativ  davranmaq  imkanı  verilmir).  Məsələn, 
qadağanedici  xarakterli bütün  normalar  (Azərbaycan Respublikası  Konstitusiyasının  6-
cı,  155-ci  maddələri),  habelə  məcburedici  normaların  əksəriyyəti  (Azərbaycan 
Respublikası Konstitusiyasının dördüncü fəslində nəzərdə tutulan normalar). 
Hüquq normalarının digər meyarlara görə də təsnifatı aparıla bilər. 
 
3. HÜQUQUN MƏNBƏLƏRI. QANUN VƏ QANUN QÜVVƏLI AKTLAR 
Davranış  qaydasının  hüquq  norması  olması  üçün  o  müəyyən  hüquqi  formaya 
salınmalıdır.  Bu  dövlətin  hüquqyaratma  fəaliyyəti  nəticəsində  baş  verir  ki,  bunun 
köməyi  ilə  qanunvericinin  iradəsi  öz  ifadəsini  icra  üçün  məcburi  olan  bu  və  ya  digər 
hüquqi aktlarda tapır. 
Hüquq  ədəbiyyatında  hüququn  mənbəyi  kimi,  adətən  dövlətin  qanunvericilik 
fəaliyyətinin  zahiri  forması  ifadə  olunur,  yəni  hüquq  normalarını  müəyyən  edən, 
səlahiyyətli dövlət orqanlarının aktları başa düşülür. 
Belə orqanlara məsələn, – Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi, Prezidenti, 
Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti və b. aiddir. 
Xüsusən, qeyd etmək lazımdır ki, dövlətin hər bir hüquqi aktı hüquq mənbəyi ola 
bilməz, yalnız hüquq normalarını, ümumi davranış qaydalarını əks etdirən, başqa sözlə, 
normativ  aktlar  hüququn  mənbəyi  hesab  olunur.  Məsələn,  prezidentin  müxtəlif  fəxri 
adların  konkret  elm,  incəsənət  xadimlərinə  və  başqalarına  verilməsi  haqqındakı 
sərəncamları  hüququn  mənbəyi  hesab  olunmur,  baxmayaraq  ki,  onun  dövlət-hüquq 


 
xarakteri  göz  qabağındadır.  Onlar  hüquq  mənbələri  kimi  çıxış  edə  bilməzlər,  ona  görə 
ki,  onlarda  ümumi  qaydalar,  yəni  hüquq  normaları  yoxdur.  Belə  fərdi,  konkret 
məsələləri  müəyyən  edən  aktlar  fərdi  aktlar  adlanır.  Onlar  öz  səlahiyyətləri  daxilində 
bütün  dövlət  orqanları  tərəfindən  verilir  (məsələn,  hakimiyyətin  müvafiq  strukturu 
vətəndaşa mənzil sahəsinin verilməsi, təqaüdün təyin olunması və s. barədə qərar qəbul 
edir), lakin bunlar hüquq mənbəyi ola bilməzlər. 
Bu  hüquq  mənbələri  məsələsinə  bir  yanaşmadır. Dünyəvi  və tarixi təcrübə sübut 
edir  ki,  ümumi  davranış  qaydasının  ifadə  olunmasının  başqa  formaları  da  mövcuddur. 
Bir sıra ölkələrdə (məsələn, Böyük Britaniya) hüquq mənbələrinə yalnız normativ aktlar 
yox, həm də hüquqi adətlər, məhkəmə və hüquq presedentləri daxil edilir. 
Hüquqi  adəti  (adət  hüququ)  belə  anlamaq  lazımdır  ki,  o,  dövlətdən  asılı 
olmayaraq  təşəkkül  tapmış  və  cəmiyyət  üzvlərinin  şüurunda  məcburi  mahiyyət  kəsb 
etmişdir.  O  yerdə  ki,  qanun  susur,  orada  adət  hüququnun  təsiri  başlayır.  Məsələn, 
inqilaba  qədərki  Rusiyanın  tarixinə  nəzər  salsaq  görərik  ki,  qanunların  çatışmaması 
üzündən  hakimlərin  adət  hüququna  müraciət  etmək  ixtiyarı  olmuşdur  (məsələn,  ticarət 
məsələləri ilə bağlı və s.). Adət hüququ qanuna zidd olmamalıdır. 
Məhkəmə  presedenti  o  zaman  hüquq  mənbəyi  hesab  olunur  ki,  konkret  iş  üzrə 
məhkəmənin  qəbul  etdiyi  qərarın  gələcəkdə  oxşar  işlərin  həllində  məhkəmədə  ümumi 
qayda  ola  biləcəyi  qəbul  edilsin.  Belə  hallarda  məhkəmə  qərarları  mahiyyətcə  hüquq 
normasına  çevrilir  və  ona  ümumməcburi  qayda  kimi  istinad  edilə  bilər.  Məhkəmə 
presedenti  xüsusən  Böyük  Britaniyada  geniş  yayılmışdır.  Bizim  ölkədə  məhkəmə 
praktikasına, məhkəmə qərarlarına başqa cür yanaşma var ki, bunu aşağıdakı kimi ifadə 
etmək  olar:  məhkəmənin  vəzifəsi  norma  yaratmaq  yox,  mövcud  normaları  tətbiq 
etməkdir.  Bəzi  ölkələrdə  hüquq  mənbəyi  kimi  dini  müddəalar  və  baxışlar  əsas 
götürülür.  Məsələn,  müsəlman  hüququ  (fiqh)  islam  dininin  tərkib  hissəsini  təşkil  edir. 
Müsəlman  hüququnun  əsasında  Allahın  öz  rəsulu  və  peyğəmbərlərin  axırıncısı  olan 
Məhəmmədə  müraciətlə  dediyi  sözlərdən  ibarət  olan  müqəddəs  Quran  və  Məhəmməd 
peyğəmbərin  dedikləri  və  hərəkətlərinə  və  s.  aid  olan  ənənəvi  qaydaların  toplusu  olan 
sünnə durur. 
Azərbaycan  Respublikasında  hüququn  mənbələrini  normativ  hüquqi  aktlar  təşkil 
edir. 
1.  Respublikamızda  hüququn  mənbələrinə  hər  şeydən  əvvəl  qanunlar  aid  edilir. 
Qanun  dövlətin  ali  nümayəndəli  orqanı  tərəfindən  qəbul  edilən  və  yüksək  hüquqi 
qüvvəyə  malik  olan  normativ  hüquqi  aktdır.  Azərbaycan  Respublikasında  qanunlar 
Azərbaycan Respublikasının parlamenti - Milli Məclis tərəfindən Konstitusiyaya uyğun 
olaraq qəbul olunur. Qanun, habelə bilavasitə xalq tərəfindən - referendum (ümümxalq 
səsverməsi)  yolu  ilə  də  qəbul  edilə  bilər.  Belə  ki,  Azərbaycan  Respublikasının 
Konstitusiyası - dövlətin ali qanunu 12 noyabr 1995-ci ildə ümumxalq səsverməsi yolu 
ilə qəbul edilmişdir. 
Azərbaycan  Respublikasında  qanunlar  hüquqi  əhəmiyyətinə  görə  aşağıdakı 
qanunlara bölünür: 


 
a)  Azərbaycan  Respublikasının 
Konstitusiyası 
(Azərbaycan  Respublikası 
Konstitusiyasının  156-cı  maddəsinə  uyğun  olaraq  Azərbaycan  Respublikasının  Milli 
Məclisi  tərəfindən  qəbul  olunan  Konstitusiya  qanunları  Konstitusiyanın  tərkib  hissəsi 
hesab olunduğuna və onların hüquqi qüvvəsi Konstitusiyanın hüquqi qüvvəsinə bərabər 
tutulduğuna  görə  ayrıca  qanunlar  kateqoriyası  kimi  qanunvericilik  sisteminə  daxil 
edilməmişdir); 
b) referendum yolu ilə qəbul olunmuş qanunlar; 
c)  Azərbaycan  Respublikasının  Konstitusiyasının  94-cü  maddəsinin  I  hissəsində 
və  95-ci    maddəsinin  ЫЫ  hissəsində  nəzərdə  tutulmuş  məsələlər  üzrə  Azərbaycan 
Respublikası Milli Məclisi tərəfindən qəbul olunan qanunlar.  
2. Hüquq mənbəyi kimi qanun qüvvəli aktlar içərisində Azərbaycan Respublikası 
Prezidentinin  fərmanları  mühüm  yer  tutur.  Hüquq  mənbəyi  -  prezidentin  o  fərmanları 
hesab  olunur  ki,  onlar  normativ  xarakterli  olaraq  ictimai  münasibətləri  nizamlamağa 
xidmət edir. 
Azərbaycan 
Respublikasının 
tərəfdar 
çıxdığı 
beynəlxalq 
müqavilələrin 
qanunvericilik  sisteminin  tərkib  hissəsi  hesab  edilməsi  və  hüququn  mənbəyini  təşkil 
etməsi Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 148-ci  maddəsində əks olunmuşdur. 
Azərbaycan  Respublikasının  tərəfdar  çıxdığı  və  Azərbaycan  Respublikasının 
qanunvericilik  sisteminin  tərkib  hissəsini  təşkil  edən  beynəlxalq  hüquqi  aktlarla 
Azərbaycan Respublikası  Konstitusiyasının  hüquqi qüvvə baxımından qarşılıqlı əlaqəsi 
Azərbaycan  Respublikası  Konstitusiyasının  müvafiq  olaraq  12-ci  və  151-ci 
maddələrində müəyyən olunur. 
 
4. HÜQUQ SAHƏLƏRI, ANLAYIŞI VƏ SISTEMI 
Hüquq sistemi böyük tərkib hissələrinə - hüquq sahələrinə bölünür. Bu bölgünün 
əsasında  ölkədə  mövcud  olan  ictimai  münasibətlərin  müxtəlifliyi  dayanır  ki,  bu  da 
hüquqi  nizamlanmanın  predmetini  təşkil  edir.  Hüquq  sahələrini  təşkil  edən  hüquq 
normaları aralarındakı fərqlərə baxmayaraq bir-birilə uzlaşır, sıx qarşılıqlı əlaqədədirlər, 
vahid bir sistem yaradırlar. 
İctimai münasibətlərin müəyyən növü (hakimiyyət, idarəçilik, əmlak, əmək və s.) 
nizamlanma  predmetindən  (ictimai  münasibətlərin  xarakterindən)  asılı  olaraq  hüquq 
sahələrində qruplaşan müvafiq hüquq normaları ilə tənzimlənir. 
Hüquq  sahəsi  -  cəmiyyət  həyatının  müəyyən  sahələrində  mövcud  olan  və 
xaraktercə  bir-birinə  yaxın,  həmcins  olan  ictimai  münasibətləri  nizamlayan,  bir-birilə 
qarşılıqlı əlaqədə olan normaların məcmusudur. 
Beləliklə,  hüquq  sahələrini  hər  şeydən  əvvəl  öz  nizamasalma  predmetinə  görə 
fərqləndirirlər. 
Hər  sahənin  hüquqi  nizamasalma  predmetinin,  yəni  ictimai  münasibətlərin 


 
müəyyən  növünün  özünəməxsusluğu  var  ki,  bu  da  öz  növbəsində  bu  münasibətlərin 
hüquqi  xüsusiyyətlərini  təyin  edir.Ona  görə  də  hüququn  sahələr  üzrə  bölüşdürülməsi 
üçün hüquqi nizamasalma metodu hüququn predmeti ilə yanaşı digər əsası təşkil edir. 
Hüquqi  nizamlanma  metodu  -  elə  üsul  və  vasitələrin  məcmusudur  ki,  bunların 
vasitəsilə  hüquq  ictimai  münasibətlərə  təsir  edir.  Məsələn,  mülkiyyət  əlaqələrinin 
iştirakçıları  -  bu  bir-birindən  asılı  olmayan  öz  əmlaklarından  sərbəst  istifadə  etməyə 
malik 
olan 
şəxslərdir. 
Onlar 
aralarındakı 
münasibətləri 
razılaşdırmaq 
və 
müəyyənləşdirmək imkanı əldə etmək üçün öz aralarında müqavilə bağlayırlar. Onların 
arasındakı mübahisələrə məhkəmələr baxır. 
Dövlət  idarəetmə  sahəsində  meydana  gələn  münasibətlər  başqa  nizamasalma 
metodu  tələb  edir,  belə  ki,  bu  sahədə  tərəflərin  bərabərliyi  yoxdur;  burada  əlaqələr 
tabeçilik  əsasında  qurulur.  Hakimiyyət  səlahiyyəti  hüquq  norması  vasitəsilə  münasibət 
tərəflərindən birinə şamil edilir. 
Beləliklə,  əgər  hüquqi  nizamasalma  predmeti  bu  hüquq  sahəsinin  təsir  etdiyi 
ictimai  münasibətlər sferasını aşkar etməyə imkan  verirsə, hüquq  nizamasalma  metodu 
təsiretmə, tənzimləmə vasitəsi kimi çıxış edir ki, bu da həmçinin (predmetlə yanaşı), bu 
hüquq sahəsini xarakterizə edir. 
Hüquq  sistemi  özündə  aşağıdakı  əsas  sahələri  birləşdirir:  konstitusiya  hüququ, 
inzibati  hüquq,  maliyyə  hüququ,  aqrar  hüququ,  mülki  hüquq,  ailə  hüququ,  əmək 
hüququ, cinayət hüququ, mülki-prosessual hüquq, cinayət-prosessual hüquq və s. 
Hüquq  sistemində  aparıcı  yeri  konstitusiya  hüququ  tutur.  Bu  onunla  əlaqədardır 
ki, konstitusiya hüquq normalarında elə ilkin başlanğıclar təşəkkül tapır ki, onlar başqa 
hüquq sahələrinin əsasını təşkil edir. 
Azərbaycanın  Konstitusiya  hüquq  normalarının  əksər  hissəsi  Azərbaycan 
Respublikası  Konstitusiyasında,  habelə,  digər  qanunvericilik  aktlarında  (məsələn, 
vətəndaşlıq haqqında, yerli özünüidarələr haqqında və s. qanunlarda) ifadə olunur. 
Konstitusiya  hüquq  normaları  konstitusiya  quruluşunun  əsaslarını,  insan  və 
vətəndaşın  hüquqi  vəziyyətini,  dövlət  hakimiyyəti  və  yerli  özünüidarə  sistemini, 
Azərbaycanın dövlət quruluşunu, hüquq və qanunvericilik sistemini və başqa məsələləri 
təsbit edir. 
Konstitusiya hüququ ilə, normaları icra hakimiyyəti sahəsində (hökumət, nazirlik 
və  idarə,  idarəetmənin  yerli  orqanları)  təşəkkül  tapan  idarəçilik  münasibətlərini 
nizamlayan inzibati hüquq bir-birilə sıx əlaqə təşkil edir. 
Maliyyə  hüququ  dövlətin  maliyyə  prosesi  və  büdcə  fəaliyyətində,  bankların  və 
digər maliyyə idarələrinin fəaliyyətində meydana gələn münasibətləri nizamlayır. 
Aqrar  hüququ  təşkil  edən  hüquq  normalar  sistemi  torpaqdan  istifadə  ilə  bağlı 
münasibətləri  nizamlayır  (torpaqdan  səmərəli  istifadə,  torpaq  üzərində  mülkiyyət 
hüququnun qorunması və s.). 
Mülki  hüquq  -  əmlak  münasibətlərini,  bəzi  şəxsi  qeyri-əmlak  münasibətlərini 
(məsələn,  ad  hüququ,  müəlliflik  hüququ  və  s.)  nizamlayan  hüquq  sahəsidir.  Onun 
mühüm hissəsini mülkiyyət münasibətləri, vərəsəlik münasibətləri və s. təşkil edir. 


 
Mülki  hüquqla ailə  hüququ da  yaxın  hüquq sahələri  hesab olunur,  hansı ki, o  da 
əmlak  və  qeyri-əmlak  münasibətlərini  yalnız  xüsusi  sahədə  -  ailə-nikah  münasibətləri 
sahəsində tənzimləyir. 
Əmək  hüququ  əmək  münasibətlərinin  meydana  gəlməsi,  dəyişməsi  və  xitamı 
şərtlərini  müəyyən  edir,  iş  vaxtını  və  istirahət  vaxtının  müddətini  təyin  edir,  əmək 
intizamı, əməyin mühafizəsi məsələlərini və s. nizamlayır. 
Cinayət  hüquq  normalarının  köməyi  ilə  dövlət  hansı  ictimai-təhlükəli  əməlin 
cinayət kimi tövsif olunduğu və bu əmələ görə hansı cəzanın təyin olunmasını müəyyən 
edir. Cinayət hüquq normaları cinayət məcəlləsində konkretləşdirilmişdir. 
Yuxarıda sadalanan bütün hüquq sahələri maddi hüququn sahələrini özündə ifadə 
etdirməklə  maddi  hüquq  sahələri  adlandırılır,  bununla  belə  hüquq  elmində  prosessual 
hüquq sahələri də ayrılır. Bunlara mülki prosessual hüquq və cinayət prosessual hüququ 
aid etmək olar. 
Mülki  prosessual  hüquq  normaları  məhkəmələrin  mülki,  ailə,  əmək,  aqrar, 
maliyyə münasibətləri və s. sahələrdə meydana gələn mübahisələrə baxması ilə əlaqədar 
fəaliyyəti nizamlayır. 
Cinayət - prosessual hüququ cinayət işlərinin təhqiqatı, ibtidai istintaqı və onlara 
məhkəmədə  baxılması  ilə  əlaqədar  hüquq-mühafizə,  istintaq,  prokurorluq  orqanlarının 
fəaliyyətini tənzimləyir. 
 
 
5. HÜQUQ MÜNASIBƏTLƏRI: ANLAYIŞI, XÜSUSIYYƏTLƏRI VƏ 
SUBYEKTLƏRI 
Məlum  olduğu  kimi,  insanlar  bütün  həyatı  boyu  müxtəlif  ictimai  əlaqələrə  daxil 
olurlar  ki,  bunların  da  əksər  hissəsini  hüquq  normaları  ilə  tənzim  edilən  hüquq 
münasibətləri  təşkil  edir.  Ümumi  davranış  qaydalarından  ibarət  olan  ictimai 
münasibətlərin  hüquq  normaları  vasitəsilə  həyata  keçməsi,  reallaşması  nəticəsində 
hüquq  münasibətləri  əmələ  gəlir.  Hüquq  normaları,  məhz  hüquq  münasibətlərinin 
köməyi ilə realizə olunur. 
Hüquq  münasibətləri  üçün  onun  iştirakçılarının  (subyektlərinin)  subyektiv 
hüquqları və vəzifələrinin olması xarakterikdir. Hüquq normaları münasibət iştirakçıları 
üçün qarşılıqlı hüquq və vəzifələr müəyyən edir. 
Ona  görə  də  hüquq  münasibətlərinə  şəxslər  arasında,  onların  qarşılıqlı  hüquq  və 
vəzifələrində  ifadə  olunan,  hüquqi  əlaqə  kimi  baxmaq  olar.  Qarşılıqlı  hüquq  və  vəzifə 
olmadan  hüquq  münasibətinin  özü  yoxdur.  Məsələn,  hər  bir  tələbə  ilə  ali  məktəb 
arasında hüquq münasibəti vardır. Tələbənin təhsil almaq hüququ vardır, ali məktəb isə, 
öz  növbəsində  təhsil  proqramına  uyğun  olaraq  ona  müvafiq  biliklər  əldə  etmək  üçün 
şərait yaratmağa borcludur. Hüquq münasibəti iştirakçılarının hüquq və vəzifələri hüquq 
münasibətlərinin hüquqi məzmununu təşkil edir. 
Hüquq elmində «hüquq  münasibətlərinin tərkibi» anlayışından istifadə olunur ki, 
onun da elementləri aşağıdakılardır: 


 
a) hüquq subyekti; 
b) hüquq münasibətlərinin məzmunu; 
c) hüquq münasibətlərinin obyekti; 
Hüquq  münasibətlərinin  maddi  məzmununu  onun  subyektlərinə  tərəf  kimi 
məxsus  olan  qarşılıqlı  hüquq  və  vəzifələrin  reallaşması  ilə  əlaqədar  davranış  və 
hərəkətlər təşkil edir. 
Bu  mənada  hüquqi  əlaqələrin  hüquqi  məzmunu  -  hüquq  münasibətinin 
subyektlərinin hüquq və vəzifələridir. Hüquq münasibətinin obyekti - hüquq münasibəti 
subyektlərinin fəaliyyətlərinin yönəldiyi maddi və qeyri-maddi nemətlərdir. 
Hüquq  münasibətinin  iştirakçıları,  əsasən  fiziki  və  hüquqi  şəxslərdir.  Fiziki 
şəxslər  konkret  dövlətin  ərazisində  və  ya  onun  ərazisindən  kənarda  olan  vətəndaşlar, 
əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslərdir. 
Hüquqi  şəxslərə  aiddir:  bütünlükdə  dövlət,  dövlət  orqanları,  ictimai  qurumlar, 
təsərrüfat  birlikləri  və  s.  Hüquq  münasibəti  iştirakçısı  olmaq  üçün  müəyyən  hüquqi 
keyfiyyətlərə malik olmaq vacibdir. Söhbət hüquq qabiliyyəti, yəni hüquqa malik olmaq 
və  müəyyən  hüquqi  vəzifələri  daşımaq  qabiliyyətindən  və  fəaliyyət  qabiliyyətindən, 
başqa  sözlə  öz  hərəkəti  ilə  hüquqlar  əldə  etmək,  həyata  keçirmək  və  hüquqi  vəzifələri 
icra etməkdən gedir. Hüquqi şəxslərdə hüquq qabiliyyəti və fəaliyyət qabiliyyəti onların 
yarandığı andan meydana gəlir. 
Fiziki şəxslərdə hüquq qabiliyyəti anadan olduğu andan  meydana  gəlir;  fəaliyyət 
qabiliyyəti  isə  müəyyən  yaş  həddinə  çatdıqdan  sonra  əmələ  gəlir.  Fəaliyyət  qabiliyyəti 
insanların  psixi  fəaliyyəti  ilə  də  bağlıdır.  Bunun  üçün  psixi  cəhətdən  sağlam  olmaq 
zəruridir. Qanunvericiliyə görə tam fəaliyyət qabiliyyəti əsasən 18 yaşdan başlayır. 
Məsələn, vətəndaş cinayət məsuliyyətinə 16 yaşdan, bəzi cinayət əməllərinə görə 
14 yaşdan cəlb oluna bilər. Yaxud başqa bir  misal: ayrı-ayrı  istisna  hallarda  nikah  yaşı 
kişilər üçün 18 yaşdan 17 yaşa endirilə bilər. Azərbaycan Respublikasında ailə və nikah 
məcəlləsinə görə, bu barədə qərarı müvafiq yerli icra hakimiyyəti orqanı qəbul edə bilər. 
Hüquq  münasibətlərinin əmələ  gəlməsi, dəyişdirilməsi  və  xitamı  yalnız  yuxarıda 
göstərilən hüquqi şərtlərlə yox, həm də hüquqi faktlarla əlaqədardır. 
Hüquqi  fakt  qanunda  nəzərdə  tutulan,  konkret  hüquq  münasibətlərinin  əmələ 
gəlməsi  (həmçinin,  dəyişməsi  və  xitam  edilməsi)  üçün  əsas  olan  həyati  hallar  -  hadisə 
və hərəkətlərdir. 
Hüquqi  faktları  insan  iradəsi  ilə  əlaqəsindən  asılı  olaraq  iki  qrupa  bölmək  olar: 
hadisələr və hərəkətlər, bunlarla qanun hüquqi nəticələrin əmələ gəlməsini əlaqələndirir. 
Hadisələr  -  bir  qayda  olaraq  insanın  iradəsindən  asılı  olmayaraq  baş  verən  hüquqi 
əhəmiyyətli  faktlardır.  Məsələn,  insanın  ölümü  vərəsəliklə  əlaqədar  hüquq 
münasibətlərinin əmələ  gəlməsinə səbəb olur. Hərəkətlər  insanın  iradəsindən bilavasitə 
asılı  olan  hüquqi  faktlardır.  Hərəkətlər  qanunauyğun,  yəni  hüquq  normalarını,  onların 
tələblərini  pozmayan  (məsələn,  alqı-satqı  müqaviləsi)  və  qanuna  zidd,  yəni  qanunu 
pozan,  qanunla  düz  gəlməyən  hərəkətlərə  bölünür  (məsələn,  inzibati,  cinayət 
hüquqpozmaları və s.). 

10 
 
6. HÜQUQ POZUNTUSUNUN ANLAYIŞI, TƏRKIBI VƏ NÖVLƏRI 
 
Ümumi  şəkildə  hüquq  pozuntusu  ictimai  təhlükəli  olan,  yəni  cəmiyyətə  ziyan 
vuran və qanunla cəzalandırılan əməl kimi səciyyələndirilə bilər. 
Qanunvericilikdə  hüquq  pozuntusunun  konkret  əlamətləri  müəyyən  edilir  ki,  bu 
da  onu  insanların  törətdiyi  digər  cəmiyyətə  zidd  əməllərdən  (məsələn,  qanunla 
cəzalandırılmayan  qeyri-əxlaqi  hərəkətlərdən)  fərqləndirməyə  imkan  verir.  Hüquq 
pozuntusunun aşağıdakı əlamətləri vardır: 
Birincisi, 
hüquq 
pozuntusu 
hüquq 
normasındakı 
göstərişlərin 
yerinə 
yetirilməməsi və ya lazımi qaydada yerinə yetirilməməsi ilə əlaqədar olan əməllər hesab 
edilir.  Ona  görə  də  hüquq  pozuntusunun  ən  vacib  əlaməti  onun  hüquqazidd  olmasıdır. 
Qanunun  tələblərindən  uzaqlaşmaq,  konkret  hüquqi  vəzifələri  yerinə  yetirməmək, 
hüquqdan  onun  təyinatına  zidd  olaraq  (hüquqdan  sui-istifadə)  istifadə  etmək  və  s. 
əməllər hüquqa-zidd əlamətləri əks etdirir. 
İkincisi,  hüquq  pozuntusunun  subyekti  qanunla  müəyyən  edilmiş  yaş  həddinə 
çatmış (bir qayda olaraq 14-16 yaş), hüquq qabiliyyətli, anlaqlı şəxslərdir ki, onlarda öz 
hərəkətlərinə  hesabat  vermək,  öz  davranışına  rəhbərlik  etmək  qabiliyyəti  vardır. 
Beləliklə,  hüquq  pozuntusu  ağılla  hərəkət  etməyə  qadir  olan  insanın  iradəsinin  ifadəsi 
kimi  xarakterizə  olunur.  Ona  görə  də  azyaşlıların  və  psixi  cəhətdən  anlaqsız  olan 
şəxslərin  törətdiyi  ictimai-təhlükəli  əməllər  hüquq  pozuntusu  hesab  olunmur. 
Azyaşlıların  törətdiyi  qanunvericilikdə  nəzərdə  tutulmuş  ictimai  təhlükəli  əmələ  görə 
müvafiq  tərbiyəni  və  nəzarəti  həyata  keçirməməkdə  təqsirkar  olan  şəxs  cavab 
verməlidir. 
Üçüncüsü, şəxsin hər hansı bir hüquqa zidd əməli hüquq pozuntusu sayıla bilməz. 
Müəyyən  yaş  həddinə  çatmış,  anlaqlı  şəxsin  yalnız  o  ictimai-təhlükəli,  hüquqazidd 
əməli  hüquq  pozuntusu  hesab  oluna  bilər  ki,  bu  əməl  şəxsin  təqsiri  ucbatından  baş 
vermiş  olsun.  Beləliklə,  hüquq  pozuntusunun  vacib  əlamətlərindən  biri  -  təqsirin 
olmasıdır.  Təqsir,  şəxsin  törətdiyi  əmələ  psixoloji  münasibəti  olub,  qəsd  və  ya 
ehtiyatsızlıq formasında təzahür edir. 
Yuxarıda ifadə olunanları nəzərə alaraq hüquq pozuntusuna belə bir tərif vermək 
olar:  hüquq  pozuntusu  dedikdə  -  şəxsin  ictimai-təhlükəli  xarakter  daşıyan,  təqsirli, 
hüquqazidd, qeyri-əxlaqi əməli başa düşülür. 
Hüquqazidd  əməl  hüquqla  qadağan  edilmiş  hərəkət  (məsələn,  xuliqanlıq)  və 
hərəkətsizlik  (məsələn,  vəzifəli  şəxsin  şüurlu  surətdə  məhkəmənin  qərarını,  hökmünü, 
qərardadını, yaxud qətnaməsini icra etməməsi) formasında ola bilər. 
Hüquq  elmində  hüquq  pozuntusunun  obyektiv  və  subyektiv  elementləri 
fərqləndirilir ki, bunların da məcmusu hüquq pozuntusunun tərkibini təşkil edir. 
Hüquq pozuntusunun tərkibinə daxildir: 
1.  Hüquq  pozuntusunun  obyektini  hüquqla  tənzimlənən  və  mühafizə  olunan 
ictimai münasibətlər təşkil edir (məsələn, mülkiyyət münasibətləri). 

11 
 
2.  Hüquq  pozuntusunun  obyektiv  cəhətini  hüquqla  tənzimlənən  və  mühafizə 
olunan  ictimai  münasibətlərə  ziyan  vuran,  hüquqazidd  əməl  (hərəkət  və  ya 
hərəkətsizlik),  habelə  hüquqazidd  əməllə  onun  ictimai-təhlükəli  nəticəsi  arasındakı 
səbəbli əlaqə təşkil edir. 
3.  Hüquq  pozuntusunun  subyekti  qanunla  müəyyən  olunmuş  yaş  həddinə  çatan, 
öz  əməlinə  görə  cavabdehlik  daşıya  bilən,  anlaqlı  fiziki  şəxslər  və  qanunvericilikdə 
nəzərdə tutulan hallarda hüquqi şəxslər ola bilərlər. Bu halda cinayət hüququnda hüquq 
pozuntusunun subyekti qismində yalnız anlaqlı, müəyyən yaş həddinə çatmış fiziki şəxs 
çıxış edə bilər. 
4.  Hüquq  pozuntusunun  subyektiv  cəhətini  şəxsin  törətdiyi  hüquqazidd  əmələ 
psixoloji münasibətini ifadə etməklə xarakterizə olunan təqsiri təşkil edir. 
Hüquq  pozuntusunun  tərkibini  təşkil  edən  elementlərdən  hər  hansı  birinin 
(məsələn,  təqsirin)  mövcud  olmaması  onun  hüquq  pozuntusu  hesab  edilməməsinə 
gətirib çıxarır və qanunla müəyyən edilmiş məsuliyyətə səbəb olmur. 
Bütün hüquq pozuntuları ictimai təhlükəlilik dərəcəsindən asılı olaraq cinayətlərə 
və xətalara bölünür. 
Cinayət  -  cinayət  qanunvericiliyi  (cinayət  hüquq  normaları)  ilə  qadağan  edilmiş 
ictimai təhlükəli hüquq pozuntusudur. Cinayətin ictimai təhlükəliliyi ondan ibarətdir ki, 
o  cəmiyyətin  mövcud  olmaq  şərtlərinin  özünə,  vətəndaşların  əsas  hüquq  və 
azadlıqlarına ziyan vurur. Cinayət məcəlləsində birbaşa nəzərdə tutulmayan hüquqazidd 
əməllər  cinayət  hesab  olunmur.  Belə  ictimai  təhlükəli  əməllər  başqa  növ  hüquq 
pozuntularına aiddir. 
Xətalar -  hüquq pozuntusunun subyektindən, vurulmuş ziyanın xarakterindən və 
həcmindən,  habelə  bunlara  müvafiq  olaraq  tətbiq  olunan  hüquqi  sanksiyaların 
xüsusiyyətlərindən  asılı  olaraq  inzibati,  intizam  və  mülki  hüquqpozmalara  bölünür  ki, 
bunlar da müəyyən hüquq sahələrinə aid olur. 
İnzibati  xətalar  -  ən  başlıcası  dövlət  idarəçiliyinə  qəsd  edən  hüquqpozmalardır 
(küçə  hərəkəti  qaydalarının,  yanğın  təhlükəsizliyi  qaydalarının,  sanitar  qaydalarının  və 
s. pozulması). 
İntizam  xətaları  -  əmək,  xidməti,  yaxud  təhsil  intizamına  qəsd  edən  hüquq 
pozuntusudur. 
Mülki  hüquq  pozuntuları  (xətalar)  öhdəliklərin  icra  olunmaması,  yaxud  lazımi 
qaydada  icra  olunmaması,  hər  hansı  şəxsə  bu  və  ya  digər  əmlak  ziyanının  vurulması 
(delikt), hüquqazidd əqdlərin bağlanmasından və s. ibarətdir. 
 
 
 
 
 
 
 

12 
 
7. HÜQUQI MƏSULIYYƏTIN ANLAYIŞI, ƏSAS ƏLAMƏTLƏRI VƏ 
NÖVLƏRI 
Hüquqi  məsuliyyət  hüquq  pozuntusu  törətmiş  şəxs  üçün  arzuolunmaz  nəticələrlə 
ifadə  olunur.  Hüquqi  məsuliyyətin  əmələ  gəlməsinə  əsas  hüquq  pozuntusunun 
törədilməsi faktıdır. Hüquqi məsuliyyət dövlətlə, hüquqla sıx əlaqədardır. Dövlət hüquq 
normalarını  (ümumməcburi  davranış  qaydaları)  müəyyən  edərək,  həm  də  hüquqazidd 
davranışa görə hüquqi məsuliyyəti də nəzərdə tutur. 
Hüquqi  məsuliyyətin  fərqli  əlaməti  -  hüququ  pozan  şəxsin  hüququn  tələblərini 
icra etməsinə dövlət məcburiyyətidir. Dövlət məcburiyyəti nədir? Əvvəla, bu vurulmuş 
ziyanın,  dəbbə  pulunun  məcburi  ödənilməsi,  başqa  şəxslərin  pozulmuş  hüququnun 
bərpası üzrə vəzifələrin qoyulmasıdır. 
Bu halda söhbət hüquq pozuntusuna qarşı, hər şeydən əvvəl, əmlak münasibətləri 
sahəsində tətbiq olunan hüququn bərpası tədbirlərindən gedir. 
İkincisi,  dövlət  məcburetməsi  cəza  tədbirlərində  ifadə  oluna  bilər,  yəni  hüquq 
pozuntusuna  qarşı  cinayət  (məsələn,  azadlıqdan  məhrumetmə)  cəzası,  inzibati  cərimə, 
inzibati tənbeh tətbiq edilə bilər. 
Beləliklə,  hüquqi  məsuliyyət  dövlət  məcburiyyəti  xarakteri  daşıyır.  Dövlət 
məcburetmə tədbirləri hüquq normalarında, onların sanksiyalarında müəyyən edilir. 
Sanksiya  -  müvafiq  hüquq  normalarında  nəzərdə  tutulan  hüquq  pozuntusunun 
arzuolunmaz  nəticəsi,  məhrumetmə  vasitəsidir.  Sanksiya  səlahiyyətli  dövlət  orqanları 
(məsələn, məhkəmələr) tərəfindən tətbiq edilir. 
Hüquq pozuntularının növlərinə uyğun gələn hüquqi məsuliyyətin dörd əsas növü 
fərqləndirilir.  Cinayət  -  cinayət  məsuliyyəti,  hüquq-pozmaların  başqa  növləri  isə  - 
müvafiq  olaraq  inzibati,  intizam  və  mülki-hüquq  məsuliyyəti  əmələ  gətirir.  Son  dövr 
hüquq ədəbiyyatında konstitusiya hüquqi məsuliyyət anlayışına da rast gəlinir. 
1.  Cinayət məsuliyyəti törədilmiş cinayətə görə yaranır. Cinayət məsuliyyətinə o 
şəxs  cəlb  olunur  ki,  o  konkret  cinayət  törətmiş  olsun  və  ya  cinayətin  törədilməsində 
iştirakçı  olsun.  Cinayət  məsuliyyətinə  cəlbetmə  səlahiyyəti  olan  yeganə  dövlət  orqanı 
məhkəmədir ki, hansı ki, öz hökmü ilə cəza növünü təyin edir. 
2.  Konkret şəxsin inzibati məsuliyyəti üçün əsas onun inzibati hüquq pozuntusu 
törətməsidir.İnzibati  məsuliyyət  səlahiyyətli  dövlət  orqanlarının  qoyduğu  inzibati 
tənbehlərin  (xəbərdarlıq,  cərimə,  müsadirə,  xüsusi  hüquqlardan  məhrumetmə  və  s.) 
tətbiqində ifadə olunur. 
3.  İntizam  məsuliyyəti  intizam  qaydalarının  pozulması  nəticəsində  baş  verir. 
İntizam  xətaları  məzəmmət,  töhmət,  şiddətli  töhmət,  işdən  azadetmə  və  s.  kimi 
sanksiyaların verilməsinə gətirir. 
4.  Mülki-hüquqi  məsuliyyət  mülkiyyət,  əmlak  xarakteri  daşıyır.  Belə  ki,  mülki-
hüquqi mülkiyyət münasibətlərini nizamlayır. O əvəzetmə xarakteri daşıyır, ona görə ki, 
məqsədi  -  pozulmuş  mülkiyyət  hüququnun  bərpasıdır.  Mülkiyyətin  ölçüsü,  adətən 
vurulmuş ziyanın ölçüsünə uyğun gəlməlidir. 

13 
 
MÖVZU 2: HÜQUQ SİSTEMİNİN KONSTİTUSİYA ƏSASLARI 
 
P L A N 
1. Dövlətin anlayışı.  Dövlətin formaları. 
2. Dövlət və dövlət hakimiyyəti. Dövlət və vətəndaş cəmiyyəti. 
3. Hakimiyyətin cəmiyyətdə rolu və mahiyyəti.  
4. Dövlətin əsas qanunu kimi konstitusiyanın anlayışı və sosial-iqtisadi 
mahiyyəti. 
5. Azərbaycan Konstitusiyasının inkişaf mərhələləri.  
6. Azərbaycan dövlətinin konstitusiya statusu. 
7. İnsan və vətəndaşın hüquqi statusunun anlayışı və prinsipləri.   İnsan 
və  vətəndaşın  əsas  hüquq  və  azadlıqları:      sosial-iqtisadi  və 
hüquqlar.  
8. Azərbaycan Respublikası vətəndaşlığı . 
9.Qeyri-hökumət  təşkilatlarının  (İctimai  birliklərin)  hüquqi  statusunun 
əsasları. 
 
1. Dövlətin anlayışı. Dövlətin formaları. 
Dövlət,  cəmiyyətin  daxili  təkamülünün  məhsulu  olub,  obyektiv  olaraq, 
təşkilati  yetkinliyə  məruz  qalmışdır.  Müxtəlif  zamanlarda  və  müxtəlif  şəraitdə 
dövlət  cəmiyyəti  idarə  edən  təşkilati,  hökmranlıq  mexanizmi  kimi  çıxış  edir. 
Dövlətin  daimi  mahiyyəti  yoxdur,  o,  deyildiyi  kimi  ibtidai  icma  cəmiyyətində 
olmamış,  yalnız  ibtidai  icma  cəmiyyətinin  final  mərhələsində  müxtəlif 
səbəblərdən,  hər  şeydən  əvvəl  yaşamağın  yeni  təşkilati-əmək  formaları  və 
insanların təkrar istehsalı ilə əlaqədar  yaranmışdır. Söhbət təsərrüfat  həyatının 
təşkilinin  yeni  formasına  keçiddən  gedir  ki,  bu  da  cəmiyyətin  sosial 
təbəqələşməsinə,  siniflərin  meydana  gəlməsinə,  dövlətin  cəmiyyət  həyatının 
yeni təşkilati forması kimi təşəkkül tapmasına gətirib çıxarır. 
Dövlət, cəmiyyətin təşkilati forması kimi bir sıra əlamətlərə malikdir. 
Bu əlamətlər aşağıdakılardır: 
Dövlət  orqanlarında  təmsil  olunan,  dövlət  hakimiyyəti  kimi  çıxış  edən 
ictimai hakimiyyətin  xüsusi olaraq mövcudluğu. Onu idarəetmə və məcburetmə 
vəzifələrini yerinə yetirən insanların xüsusi təbəqəsi həyata keçirir. İnsanların bu 
xüsusi  təbəqəsi  dövlət  hakimiyyətinin  səlahiyyətləri  verilmiş  dövlət  aparatını 
təşkil  edirlər,  yəni  icra  üçün  məcburi  olan  aktları  yaratmaq,  zəruri  hallarda 
insanların  davranışlarını  dövlət  orqanlarının  qəbul  etdiyi  qərarlarda  öz  ifadəsini 
tapan tələblərə tabe etdirmək üçün dövlət təsirinə əl atmaq imkanları olur. 
2. 
Əhalinin  ərazi  üzrə  bölünməsi.  Dövlət  hakimiyyəti  müəyyən  ərazi 
çərçivəsində həyata keçirilir və bu ərazidə yaşayan bütün insanlara şamil edilir. 
İbtidai  icma  cəmiyyətində  insanların  hakimiyyətə  tabeliyi  onların  müəyyən 
qəbiləyə  məxsusluğu,  yəni  qan  qohumluğu  əlaqələrindən  asılı  olmuşdur. 
Dövlətin  əlaməti  həmin  dövlətin  ərazisində  olan  bütün  insanlara  onun 
hakimiyyətinin təsirilə xarakterizə olunur. 

14 
 
3.  Dövlətin suverenliyi, yəni dövlət hakimiyyətinin daxildə və xaricdə hər 
hansı digər hakimiyyətdən asılı olmaması. Dövlət suverenliyi dövlətə öz işlərini 
sərbəst və  azad surətdə həll etmək hüququ verməklə onu  başqa əlamətləri ilə 
bərabər  cəmiyyətin  digər  təşkilatlarından  (məsələn,  siyasi  partiyalar) 
fərqləndirir. 
4.  Bütün  dövlət  orqanlarının  fəaliyyəti  hüquq  normalarına  əsaslanır. 
Dövlət  cəmiyyətdə  yeganə  təşkilatdır  ki,  qanunvericiliyi  həyata  keçirir,  yəni, 
bütün əhali üçün məcburi olan qanunlar və digər normativ aktlar qəbul edir. 
Dövlətə  -  sosial  qrupun,  xalqın  iradə  və  maraqlarını  ifadə  edən  xüsusi 
dövlət aparatına malik olan cəmiyyətin siyasi hakimiyyətinin xüsusi təşkilatı kimi 
tərif vermək olar. 
Dövlət,  onun  mexanizmi  (dövlət  orqanları  sistemi)  birdəfəlik  və  həmişəlik 
olaraq dəyişməz şəkildə qalmır. 
Dövlət  onun  təşkilatının  siyasi  forması  kimi  cəmiyyətin  dəyişməsi  ilə 
bərabər  dəyişir.  Biz  quldarlıq,  feodalizm,  burjua  cəmiyyətlərinin  və  s.  dövlət 
mexanizminin  xüsusiyyətlərindən  danışa  bilərik.  Bu  dövlətlərin  təsnifatına  bir 
növ  yanaşmadır,  bunlarla  yanaşı  başqaları  da  mövcuddur.  Məsələn,  avtoritar, 
totalitar,  hüquqi  dövlətləri  də  dövlət  rejiminə  görə  təsnifləşdirmək  olar.  Əgər 
hüquqi  dövlət  mənən  azad,  səlahiyyətli  insan  şəxsiyyətini  tanımağa 
əsaslanırsa, totalitar dövlətdə insanların şəxsi təşəbbüsü nəzərə alınmır. 
Totalitar  dövlət  hədd  qoyulmadan  vətəndaşların  şəxsi  həyatına  öz 
müdaxiləsini  genişləndirərək,  onların  bütün  fəaliyyətini  öz  hakimiyyətinin 
əhatəsinə və məcburi  qaydada  tənzimləməyə  düçar  edir. «Totus» sözü latınca 
«tam,  bütöv»  deməkdir.  Totalitar  dövlət  vətəndaş  cəmiyyətini  udan  hər  cür 
rəzalətə  qadir  dövlətdir.  Belə  idarəetmə,  bir  qayda  olaraq,  hakimiyyət  bölgüsü 
mexanizminin  olmamasına,  sahibkarların  inhisarına,  təkpartiyalılığa  və  s. 
əsaslanan diktaturada mövcud ola bilər. 
Avtoritar  dövlət  onunla  xarakterizə  olunur  ki,  o,  cəmiyyətin  bütün 
sferalarına  nüfuz  etmir,  onun  güclü  mərkəzləşdirilmiş  hakimiyyəti  totalitar 
rejimdə olduğu kimi hər şeyə qadir deyil. Lakin avtoritar dövlət cəmiyyətin həyat 
fəaliyyətinin  elə  sahələrinə  müdaxilə  edir  ki,  demokratik  rejim  şəraitində  dövlət 
bu işlərə qarışmır. Avtoritarizm adətən, şəxsi diktatura elementləri ilə birləşir. 
Əgər  hüquqi  dövlət  tipi  haqqında  danışılsa,  onun  meydana  gəlməsi  və 
inkişafı  Avropa  ölkələrində  XVIII  əsr  və  XIX  əsrin  sonlarına  aid  edilir.  Hüquqi 
dövlət  quruculuğuna  bu  gün  respublikamızda  da  başlanılmışdır.  Azərbaycan 
Respublikasının  demokratik,  hüquqi,  dünyəvi  və  unitar  dövlət  kimi  inkişafı 
aşağıdakıları nəzərdə tutur: 
Azərbaycan 
Respublikasında 
suverenliyin 
daşıyıcısı 
və 
dövlət 
hakimiyyətinin yeganə mənbəyi Azərbaycan xalqıdır; 
demokratiya  (xalq  hakimiyyəti)  siyasi  və  iqtisadi  cəhətdən  müxtəliflik, 
çoxpartiyalılıq əsasında həyata keçirilir; 
dövlət,  onun  orqanları,  idarələri,  vəzifəli  şəxslər  bütün  cəmiyyətə  xidmət 
edirlər,  onun  hər  hansı  bir  hissəsinə  yox,  insan  və  vətəndaş  qarşısında 
məsuliyyət daşıyırlar. 
insan, onun hüquq və azadlıqları - ali dəyərdir. 

15 
 
dövlət 
hakimiyyəti 
sistemi 
qanunverici, 
icraedici 
və 
məhkəmə 
hakimiyyətinin bölgüsü ilə səciyyələnir. 
Dövlətin sosial təyinatı, onun fəaliyyətinin xarakter v məzmunu öz ifadəsini 
dövlətin  funksiyasında  tapır  ki,  bu  da  onun  fəaliyyətinin  əsas  istiqamətləri  ilə 
əlaqədardır. 
Funksiyanın  təsnifatının  əsasında  dövlətin  fəaliyyət  sahəsi  durur,  yəni 
ictimai  münasibətlərin  o  sahəsi  ki,  dövlət  ona  təsir  edir.  Bundan  asılı  olaraq 
dövlətin funksiyaları daxili və xarici funksiyalara ayrılır. 
1.  Daxili funksiya - bu ölkə daxilində dövlət fəaliyyətinin başlıca istiqaməti 
olub, dövlətin daxili siyasətini xarakterizə edir. Bunlara aiddir: qoruyucu 
və nizamlayıcı funksiya. 
Qoruyucu  funksiyaların  həyata  keçirilməsi  bütün  maddiləşmiş  və  hüquqla 
nizamlanan  ictimai  münasibətlərin  müdafiəsi  və  təmini  üzrə  dövlət  fəaliyyətini 
nəzərdə tutur: 
a) vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi, qanunçuluğa və hüquq 
qaydalarına riayət etməsi; 
b) bütün mülkiyyət formalarını bərabər şəkildə müdafiə etmək; 
c) ətraf mühitin mühafizəsi və s. 
Azərbaycan  Respublikası  Konstitusiyasına  uyğun  olaraq  insan  və 
vətəndaşların  hüququnun  tanınması,  onlara  riayət  olunması  və  müdafiəsi  - 
dövlətin ali məqsədidir. İnsan doğulduğu andan ona məxsus, ayrılmaz olan təbii 
hüquq  və  azadlıqlara  malikdir.  Dövlət  hər  kəsin  hüquq  və  azadlığının 
məhkəmədə 
müdafiəsini 
təmin 
edir. 
Cinayətdən 
və 
hakimiyyətin 
özbaşınalığından  zərər  çəkən  vətəndaşın  hüququ  qanunla  qorunur.  Hər  bir 
şəxsin  dövlət  hakimiyyəti  orqanları  və  ya  onun  vəzifəli  şəxslərinin  qanunsuz 
hərəkətləri (yaxud hərəkətsizliyi) nəticəsində ona vurulmuş ziyanın ödənilməsini 
tələb etmək hüququ var. 
Azərbaycan  Respublikasında  xüsusi,  dövlət  və  bələdiyyə  mülkiyyət 
formaları eyni cür tanınır və müdafiə olunur. 
Dövlət hər bir şəxsə ətraf mühitdən faydalanmaq, ekoloji hüquqpozmalar 
nəticəsində  onların  əmlakına  və  səhhətinə  dəyən  ziyanın  ödənilməsinə  hüquq 
verir. 
Nizamlayıcı  funksiya  ictimai  istehsalın  təşkilində,  ölkə  iqtisadiyyatının 
inkişafında,  şəxsiyyətin  formalaşması  üçün  zəruri  şəraitin  yaradılmasında 
dövlətin rolunu xarakterizə edir. Bu məqsədlə dövlət insanların maddi rifahının 
və  mənəvi  inkişafının  qayğısına  qalaraq,  insanların  və  cəmiyyətin  maraqları 
naminə təsərrüfat həyatını nizamlayır. 
Nizamlayıcı  funksiyalara  iqtisadi,  sosial  funksiyaları,  vergiqoyma 
funksiyasını və vergilərin yığılmasını və s. aid etmək olar. 
Dövlətin iqtisadi funksiyası aşağıdakı müddəalarla xarakterizə olunur: 
a)  iqtisadi siyasətin işlənib hazırlanmasına; 
b)  dövlət müəssisə və təşkilatlarının idarə edilməsi; 
c)  qiymət 
siyasətinin 
və 
bazarın 
hüquqi 
əsaslarının 
müəyyən 
edilməsi; 
ç)  dövlətin xarici iqtisadi münasibətlərinin nizamlanması. 

16 
 
Azərbaycan  Respublikası  demokratik  dövlət  kimi  iqtisadi  məkanın 
vahidliyinə  uyğun  olaraq  maliyyə  vəsaitlərinin,  malların  və  xidmətlərin  sərbəst 
hərəkətinə,  rəqabətin  həvəsləndirilməsinə,  iqtisadi  fəaliyyətin  sərbəstliyinə 
təminat verir. 
Dövlətin sosial funksiyası insanın layiqli həyat şəraitinin inkişafını və onun 
təmin  edilməsini  nəzərdə  tutur.  Azərbaycan  Respublikası  Konstitusiyasına 
uyğun  olaraq  Azərbaycan  Respublikasında  insanların  əmək  və  sağlamlığı 
mühafizə  olunur,  təminatlı  minimum  əmək  haqqı  müəyyən  olunur,  ailələrə 
(analara,  atalara  və  uşaqlara),  əlil  və  ahıl  vətəndaşlara  dövlət  himayəsi 
göstərilir,  sosial  xidmət  sistemləri  inkişaf  edir,  dövlət  müavinət  və  pensiyaları 
müəyyən edilir. 
Vergiqoyma  və  vergilərin  yığılması  -  dövlətin  mühüm  funksiyası  hesab 
olunur.  Bu  onunla  əlaqədardır  ki,  dövlət  büdcəsi  müxtəlif  növ  vergilərdən, 
rüsumlardan,  yığımlardan  və  başqa  məcburi  ödəmələrdən  təşkil  olunur. 
Azərbaycan  Respublikasında  vergi  xidməti  yaradılmış  və  fəaliyyət  göstərir. 
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 73-cü maddəsinə uyğun olaraq hər 
kəs qanunla müəyyən olunmuş həddə vergi və rüsumlar ödəməlidir. 
2.      Xarici  funksiya  dövlətin  xarici  fəaliyyətində,  onun  başqa  dövlətlərlə 
qarşılıqlı münasibətində təzahür edir. Xarici funksiyalara aiddir: qarşılıqlı faydalı 
beynəlxalq  əməkdaşlıq,  xarici  hücumlardan  dövlətin  müdafiəsinin  təminatı  və 
başqaları. 
          Beynəlxalq əməkdaşlıq iki əsas istiqamətdə həyata keçirilir: 
a)  xarici siyasi fəaliyyət; 
b) humanitar  sahədə,  təbiətin  mühafizəsi  və  digər  sahələrdə  beynəlxalq 
iqtisadi fəaliyyət və əməkdaşlıq. 
Azərbaycan  Respublikasının  xarici  siyasi  fəaliyyəti  bütün  ölkələrin  dövlət 
suverenliyinin,  suveren  bərabərliyinin  tanınması  və  bunlara  hörmət  edilməsinə; 
bərabərhüquqluluq və onların daxili işlərinə qarışmamağa; ərazi bütövlüyünə və 
mövcud  sərhədlərin  pozulmazlığına  hörmətə;  zor  tətbiq  etmək  və  zorla 
hədələməkdən,  iqtisadi  və  başqa  metodlarla  təzyiq  tətbiq  etməkdən  imtinaya; 
azlıq  təşkil  edən  xalqlar  da  daxil  olmaqla  insanların  hüquq  və  azadlıqlarına 
hörmətə; götürdüyü öhdəliklərə və hamılıqla qəbul edilmiş beynəlxalq hüququn 
prinsip və normalarının vicdanla yerinə yetirilməsinə əsaslanır. 
Azərbaycan  Respublikası  -  1991-ci  ildən  BMT-nin,  2001-ci  ildən  etibarən 
Avropa  Şurasının  üzvüdür.  O,  bir  çox  digər  beynəlxalq  təşkilatlarla  qarşılıqlı 
fəaliyyət göstərir. 
Azərbaycan  Respublikasının  müdafiə  funksiyası  Azərbaycanın  milli 
təhlükəsizlik  tələblərinə  cavab  verən  ölkənin  müdafiə  qabiliyyətinin  lazımi 
səviyyədə 
saxlanılması 
prinsipinə, 
onun 
ərazisinin 
tamlığının 
və 
toxunulmazlığının təminatı prinsipinə əsaslanır. 
Dövlətin  daxili  və  xarici  funksiyaları  qarşılıqlı  əlaqələndirilir  və  bir-birini 
şərtləndirir. 
         Dövlətin  formaları.  Dövlətin  forması  onun  xarici  əlamətlərinin  məcmusu 
kimi  bu  dövlətdə  hakimiyyətin  təşkilinin  necəliyini,  hakimiyyətin  necə,  hansı 
orqan  və  metodlarla  həyata  keçirildiyini  göstərir.  Dövlətin  forması  onun  ibarət 

17 
 
olduğu  üç  elementlə  xarakterizə  olunur:  idarəetmə  forması,  dövlət  quruluşu 
forması və siyasi rejim, yaxud dövlət rejimi. 
1.  İdarəetmə  forması  dedikdə,  dövlətin  dövlət  başçısının  hüquqi  statusu 
və  ya  ali  dövlət  hakimiyyəti  orqanları  arasında  hakimiyyət  səlahiyyətlərinin 
bölgüsü ilə xarakterizə olunan təşkili forması başa düşülür. Bu baxımdan bütün 
dövlətlər monarxiya və respublikaya bölünür. 
Monarxiyada  ali  hakimiyyət  tam  şəkildə  və  ya  qismən  təkhakimiyyətli 
dövlət  başçısının  (kral,  çar,  şah  və  s.)  əlində  birləşir.  Bu  ali  hakimiyyət  adətən 
irsi  olur.  Monarxiya,  bir  qayda  olaraq  orta  əsrlərin  son  dövrləri  üçün  xarakterik 
olan  mütləq  monarxiyaya  (belə  dövlətdə  monolit  hakimiyyət  heç  nə  ilə 
məhdudlaşmır) və məhdud monarxiyaya (burada isə dövlət başçısı (monarx) ilə 
bərabər  başqa  bir  ali  orqan  məsələn,  parlament  olur)  bölünür.  Məhdud 
monarxiyanın  müasir  forması  parlamentli  monarxiyadır.  Burada  monarxın  rolu 
ancaq formal xarakter daşıyır, dövlətin idarə olunmasında aparıcı rol parlament 
tərəfindən  formalaşan  hökumətə  məxsusdur.  Parlamentli  monarxiyaya  tipik 
misal olaraq müasir Böyük Britaniyam göstərmək olar. 
Respublikada  hakimiyyətin  bütün  ali  orqanları  müəyyən  müddət  üçün 
seçilir və ya təşkil olunur. Respublikalar parlamentli və ya prezidentli ola bilər. 
Parlamentli respublikada dövlət başçısı - prezident seçkili vəzifəli şəxsdir. 
Hökumətin təşkilində də ölkənin idarə edilməsi kimi onun rolu nominal xarakter 
daşıyır. Baş nazirin başçılıq etdiyi hökumət parlament tərəfindən formalaşdırılır 
və  onun  qarşısında  siyasi  məsuliyyət  daşıyır  (məsələn,  parlament  hökumətə 
etimadsızlıq göstərə bilər ki, bu da hökumətin istefasına gətirib çıxarır). Bununla 
bərabər  parlamentli  respublikada  dövlət  başçısı  parlamenti  vaxtından  əvvəl 
buraxa  bilər.  Lakin  bu  bir  qayda  olaraq  prezidentin  şəxsi  təşəbbüsü  ilə  deyil, 
hökumətin tələbi ilə baş verir. Belə ki, Italiya prezidenti (parlamentli respublika) 
ölkənin  Konstitusiyasına  müvafiq  olaraq  iki  müxtəlif  pilləli  parlamentlərin 
sədrlərini  dinləyərək  hər  iki,  yaxud  bir  palatam  buraxa  bilər.  Bu  hal  onların 
mövqelərində  qarşısıalınmaz  ziddiyyətlərin  mövcud  olduğu  halda  mümkündür. 
Hal-hazırda  parlamentli  respublika,  artıq  adı  çəkilən  İtaliyadan  başqa,  Türkiyə, 
Almaniya, Avstriya və s. bu kimi ölkələr hesab olunur. 
Prezidentli respublika ilk növbədə onunla səciyyələnir ki, prezident dövlət 
başçısı  və  hökumət  başçısı  səlahiyyətlərini  daşıyan  ali  vəzifəli  şəxsdir.  Dövlət 
başçısı  xalq  tərəfindən  birbaşa  seçilir  və  odur  ki,  onun  mandatının  hüquqi 
qüvvəsi  parlamentin  mandatının  hüquqi  qüvvəsinə  bərabər  olur.  Belə 
respublikada  hökumət  prezidentin  özü  tərəfindən  təşkil  olunur  və  parlament 
qarşısında siyasi məsuliyyət daşımır. Hökumət prezident qarşısında məsuliyyət 
daşıyır  və  ona  hesabat  verir,  yalnız  prezident  qarşısında  istefa  verir.  Xalq 
tərəfindən  seçilən  prezidentin,  bununla  bərabər  parlamenti  buraxmaq  hüququ 
yoxdur.  Prezidentli  respublika  kimi,  məsələn,  Amerika  Birləşmiş  Ştatlarını, 
Azərbaycan Respublikasını göstərmək olar. 
Bəzi  ölkələrdə  qarışıq  xarakter  daşıyan  respublika  idarə  forması 
mövcuddur,  yəni  prezidentli  respublikanın  əlamətləri  ilə  yanaşı  (dövlət  başçısı 
əhali tərəfindən seçilir, icra hakimiyyətinin başçısıdır, hökuməti təşkil edir və s.) 
parlamentli  respublikanın  (hökumət  parlament  qarşısında  cavabdehlik  daşıyır, 

18 
 
prezident tərəfindən parlamentin vaxtından əvvəl buraxılması mümkündür və s.) 
əlamətlərinin mövcud olduğu ölkələrdir. Qarışıq idarəetmə forması olan ölkələrə 
Fransanı, Rusiya Federasiyasını aid etmək olar. 
Bir sıra Latın Amerikası ölkələri, Tropik Afrika dövlətləri üçün idarəetmənin 
başqa  forması  -  super  prezidentli  respublika  xarakterikdir.  Onun  əsas  əlaməti 
həddən  artıq  böyüdülmüş  və  mahiyyət  etibarilə  nəzarət  edilməyən  prezident 
hakimiyyətidir  (prezident  əhali  tərəfindən  seçilir,  parlamenti  buraxmaq, 
referendum keçirmək və s. hüququ var). 
2.  Dövlət  quruluşunun  forması  dedikdə,  dövlətin  ərazi  və  ya  milli-ərazi 
təşkili  başa  düşülür,  yəni  bu  dövlətin  ərazisi  necə  qurulub,  hansı  hissələrdən 
ibarətdir və onların hüquqi vəziyyəti necədir. 
Dövlət  öz quruluş formasına  görə unitar və  federativ ola bilər. Dövlətlərin 
birləşmə forması, onların arasında ittifaq konfederasiya hesab olunur. 
Unitar  dövlət  (latın  dilində  «unus»  -  «vahid»,  «tək»  deməkdir)  –  sadə, 
bəsit,  vahid  dövlətdir  ki,  onun  tərkibi  bir  qayda  olaraq  inzibati  -  ərazi 
vahidlərindən (vilayət, mahal, rayon, departament və s.) ibarətdir. Unitar dövlətə 
Azərbaycan, Yaponiya, Fransa, İtaliya, Efiopiya misal ola bilər. Belə dövlətlərdə 
federasiyadan  fərqli  olaraq  vahid  konstitusiya,  dövlət  hakimiyyətinin  vahid  ali 
nümayəndəli  orqanları,  vahid  hökuməti,  vahid  vətəndaşlığı,  vahid  maliyyə  - 
kredit  və  pul  sistemi  və  s.  olur.  Ayrı-ayrı  hallarda  milli  azlıqlar  olduqda  unitar 
dövlətin  tərkibinə  muxtar  dövlət  quruluşunun  xüsusi  statusundan  istifadə  edən 
bir  və  ya  bir  neçə  siyasi  ərazi  vahidi  də  daxil  ola  bilər.  Muxtar  qurumların 
mövcudluğu belə dövlətlərin unitarizminə heç bir xələl gətirmir. 
Federativ  dövlət  (latın  dilində  «fedus»  -  «ittifaq»  deməkdir)  -  mürəkkəb 
ittifaq dövləti olub, bir sıra dövlətlərin və dövlət qurumlarının - 
federasiya 
subyektlərinin birliyinin nəticəsidir. 
Federasiya  subyektləri  (ştat,  torpaq,  dövlət)  öz  xüsusi  inzibati-ərazi 
bölgüsünə malikdirlər. 
Unitar  dövlətdən  fərqli  olaraq  federasiya  ali  hakimiyyət  orqanının  iki 
sisteminə  -  federal  orqanlar  və  federasiya  subyektlərinin  müvafiq  hakimiyyət 
orqanlarına,  iki  növ  hüquqi  aktlara  -  federasiya  və  federasiya  subyektlərinin 
hüquqi aktlarına, həmçinin federasiyanın subyektlərinin vətəndaşlığına malikdir. 
Federativ dövlətlərə Rusiya Federasiyası, ABŞ, Almaniya və s. aiddir. 
Konfederasiya  (latın  dilində  «konfederasio»  -  «birlik»  deməkdir)  - 
federasiya  ilə  müqayisədə  dövlətlərin  bu  və  ya  digər  məqsədlərlə      müvəqqəti 
olaraq  birləşdiyi,  çox  da  möhkəm  olmayan  birliyidir  ki,  burada  dövlətlər  tam 
şəkildə  müstəqilliklərini  saxlayırlar.  Federasiya  ittifaq  dövləti,  konfederasiya  isə 
dövlətlər ittifaqıdır. Federasiyanın hüquqi statusu milli qanunvericiliklə müəyyən 
olunduğu  halda,  konfederasiyanın  hüquqi  statusu  bir  qayda  olaraq  beynəlxalq 
hüquqla  müəyyən  olunur,  lakin  burada  milli  qanunvericiliyin,  xüsusilə 
konstitusiya  hüquqi  müddəalarında  əhəmiyyəti  az  deyildir.  Konfederasiyanın 
tərkibinə 
daxil 
olan  dövlətlər  beynəlxalq  hüququn  müstəqil  subyekti  olaraq  qalır  və  öz 
dövlət suverenliyini saxlayır. Konfederasiyada federasiyadan fərqli olaraq vahid 
ərazi  yoxdur,  onun  ərazisi  konfederasiya  üzvlərinin  -  ayrı-ayrı  dövlətlərin 

19 
 
ərazilərindən  ibarətdir.  Konfederasiyada  vahid  vətəndaşlıq  da  yoxdur.  İttifaqa 
daxil  olan  hər  bir  ayrıca  dövlətin  öz  vətəndaşlığı  var.  Konfederasiya 
subyektlərinin  ittifaqdan  sərbəst  çıxmaq,  habelə  ittifaq  hakimiyyətinin  qəbul 
etdiyi aktları qəbul etməkdən imtina etmək və ya tanımaq hüququ var. Odur ki, 
konfederasiyanın 
dövlət 
quruluş 
forması 
hesab edilməsi məqsədə müvafiq deyil. 
Konfederasiya  müəyyən  məsələlərlə  bağlı  formalaşdırıldığına  görə  onun 
həll  etdiyi  işlərin  predmeti  çox  da  genişsahəli  məsələləri  əhatə  etmir  (xarici 
siyasət,  müharibə  və  sülh  məsələləri,  vahid  ordunun  formalaşdırılması,  vahid 
iqtisadi  məkanın  yaradılması  və  s.).  Konfederasiyanın  büdcəsi  üçün  məcburi 
surətdə  üzvlük  haqlarının  yığılması  imkanı  kimi,  konfederasiyanın  bilavasitə 
vergi  qoymaq  hüququ  da  yoxdur.  Onun  büdcəsi  konfederasiya  subyektlərinin 
könüllü  ödəmələri  əsasında  təşkil  olunur.  Bir  qayda  olaraq  konfederasiyada 
vahid pul dövriyyəsi mövcud deyil. 
Başqa  sözlə,  bir  neçə  dövlətin  konfederasiyada  (federasiyadan  fərqli 
olaraq)  birləşməsi  bir  qayda  olaraq  yeni  dövlətin  yaranmasına  gətirib  çıxarmır. 
Konfederasiyada dövlətlər, adətən müəyyən məqsədə çatmaq üçün birləşir. Bu 
zaman  onlar  öz  fəaliyyətlərini  əlaqələndirmək  üçün  xüsusi  birgə  orqanlar 
yaradırlar.  Bir  qayda  olaraq  onların  qərarları  konfederasiyaya  daxil  olan  ayrı-
ayrı  ölkələrin  vətəndaşları  üçün  bu  dövlətlərin  orqanları  tərəfindən  təsdiq 
edildikdən  sonra  məcburi  xarakter  daşıyır.  Məsələn,  1848-ci  ilədək  İsveçrə 
konfederasiya  olmuşdur.  1982-ci  ildə  konfederativ  ittifaqda  Qambiya  və 
Seneqal  birləşmiş,  bununla  da  Seneqambiya  konfederasiyası  meydana 
gəlmişdi  ki,  o  da  bir  neçə  ildən  sonra  süqut  etdi.  Azərbaycan  Respublikası  bu 
gün  MDB-yə  daxildir  ki,  bu  birliyə  konfederasiyanın  bir  sıra  əlamətləri 
məxsusdur. 
Yuxarıda deyilənlərlə bərabər dövlətin idarə olunmasının demokratikliyi və 
ya  antidemokratikliyi  nöqteyi-nəzərindən  dövlətin  formasını  xarakterizə  etmək 
olar. Belə dövlət formasının mahiyyəti «siyasi rejim» adlanır. 
Siyasi  rejim  cəmiyyətdə  siyasi  azadlıqların  səviyyəsi,  şəxsiyyətin  hüquqi 
vəziyyəti, dövlət hakimiyyətini həyata keçirmək vasitəsi olan metod və üsullarla 
(demokratik, antidemokratik) xarakterizə olunur. 
Demokratik  rejim  vətəndaşlara  məxsus  geniş  hüquq  və  azadlıqların 
tanınmasını,  müxalifət  partiyalarının  leqal  fəaliyyətini,  hökumətin  müvafiq 
seçkilərdə qələbə çalmış partiyalardan təşkil olunmasını və s. nəzərdə tutur. 
Antidemokratik  rejim  şəraitində  insanların  hüquq  və  azadlıqlarının 
boğulması,  dövlətin  vətəndaş  cəmiyyətinin  bütün  sferalarına  müdaxilə  etməsi, 
hakimiyyətin ali nümayəndəli orqanının (parlamentin) ləğv edilməsi və ya onun 
oyuncaq  idarəyə  çevrilməsi,  hökumətin  hakimiyyəti  ələ  alan  ordu  tərəfindən 
təşkil olunması və s. istisna edilmir. 
Dövlət  formasını,  onun  siyasi  rejimini  xarakterizə  etmək  üçün 
«demokratiya»  (xalq  hakimiyyəti)  anlayışı  mühüm  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Bu 
anlayışla dövlət quruluşu məlum olur, buna görə idarəetmə əksəriyyətin iradəsi 
ilə  həyata  keçirilir,  hakimiyyətin  yeganə  mənbəyi  xalq  sayılır.  Demokratik 
dövlətdə  qanunvericilik  hakimiyyəti  əhalinin  seçdiyi  nümayəndəli  orqan  (xalq 

20 
 
məclisi,  parlament)  tərəfindən  həyata  keçirilir.  Nümayəndəli  orqanlara  seçkilər 
ümumi, bərabər, birbaşa seçki hüququ ilə gizli səsvermə yolu ilə həyata keçirilir. 
Demokratik dövlətdə insanların hüququ beynəlxalq hüquqla müəyyənləşdirilmiş 
prinsip  və  normalara,  həmçinin  həmin  ölkənin  konstitusiyasına  uyğun  olaraq 
həyata keçirilir. 
Xalq 
hakimiyyətinin 
təzahür 
forması 
kimi 
«bilavasitə 
(birbaşa) 
demokratiya»  və  «nümayəndəli  demokratiya»  anlayışlarını  fərqləndirmək 
lazımdır.  Bilavasitə  demokratiya  o  deməkdir  ki,  xalq  dövlət  işlərində  birbaşa 
iştirak edir, məsələn, referendum yolu ilə - qanun layihəsi, yaxud başqa mühüm 
əhəmiyyətli problemlər üzrə  öz iradəsini ifadə  edir. Nümayəndəli  demokratiya - 
xalqın,  dövlətin  idarə  olunmasında  iştirakının  elə  formasıdır  ki,  bu  zaman  o, 
özünə məxsus olan hakimiyyəti, seçkili orqanlarda təmsil olunan nümayəndələri 
vasitəsilə həyata keçirir. 
 
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə