Mövzu İdxal-ixrac əMƏLİyyatlari və beynəlxalq ticarət söVDƏLƏŞMƏLƏRİNƏ hazirliqpla n 1



Yüklə 89.16 Kb.
tarix16.07.2017
ölçüsü89.16 Kb.
Mövzu 4. İDXAL-İXRAC ƏMƏLİYYATLARI VƏ BEYNƏLXALQ TİCARƏT SÖVDƏLƏŞMƏLƏRİNƏ HAZIRLIQ

P L A N

1.Idxalat –ixracat əməliyyatları tənziminin ticarət-siyasi vasitələri

2.İdxalat-ixracat əməliyyatlarının uçotu və onun unifikasiyası

3.Birbaşa əlaqələr şəraitində beynəlxalq ticarət sövdələşmələrinə hazırlıq məsələləri

4.Alqı-satqı kontraktlarının (müqavilələrin ) bağlanması

1.Idxalat –ixracat əməliyyatları tənziminin ticarət-siyasi vasitələri

Beynəlxalq idxal-ixrac münasibətləri əsasən beynəlxalq ticarət əməliyyatları vasitəsilə həyata keçirilir.Zira, beynəlxalq təcrübədə idxalat və ixracat əməliyyatları dedikdə ancaq ticarət fəaliyyəti əsasında həyata kecirilən əməliyyatları başa düşülür .Bu da beynəxlq ticarət razilaşmalarının alqı-satqı kontraktları vasitəsilə realizə oluna bilər.İdxalat-ixracat əməliyyatları yerinə yetirilməsi anı malların (məhsulların)qarşılıqlı mübadiləsi üzrə münasibətdə olan iki kontragentin məmləkətin sərhədlərinin qovuşduğu xətti ,əlbəttə, ancaq gömrük xidmətinin icazəsilə keçdiyi vaxtdan tamamlanır.Bu halda nəzərə alınmalıdır ki, dövlət , özəl , yaxud da ictimai təşkilatlar tərəfindən yardım ənam (bəxşiş, hədiyyə , mükafat və bu kimi s.)formasında əvəzsiz göndərilən əşyalar (mallar) idxalat və ixracat dəyərlərinə daxil edilmir. Fəqət , onların hökmən ayrica uçotu aparılmalıdır . Həm də nəzərə alinmalıdır ki, bunların ticarət əməliyyatları heç bir aidiyyatı yoxdur .

Yuxarıdakı deyimlərlə bağlı beynəlxalq ticarət praktikasında istifadə olunan bir sıra təriflər və müəyyənliklə nəzərdən keçirək .

1.İxracat. İxracat dedikdə mal, yaxud mallar kütləsinin satış qaydası ilə xaricə çıxarılması (göndərilməsi) başa düşülür . İxracat hökmən statistikada qeydə götürülür.Bir qayda olaraq ixracata aşağıdakılar aid edilir:

a)məmləkətdən ancaq vətəndə istehsal olunan, yaxud da əvəllər xaricdən gətirilmiş və yenidən işlənib hazirlanmiş malların xarici alıcılara (ölkələrə) satışı ;

b)əvəllər xaricdən gətirilmiş və yenidən emal olunmadan xaricə mal satışı .Bu növ ixracat reeksport (təkrar ixrac ) adlanır .

2.İdxalat. İdxalat dedikdə malların (məhsulun)bir ölkədən başqa bir ölkəyə ,başqa sözlə , xarici ölkələrdən idxalatçının ölkəsinə gətirilməsi başa düşülür. İdxal da statistik uçota alınır.İdxalata aşağıdakı növ daxilolmalar aiddir:

a)xarici mənsubiyyətli mallaın bilavasitə istehsalçı ölkələrdən yaxud vasitəçi ölkədən satınalma qaydasıyla öz ölkəsinə gətirilməsi;

b) əvvəllər xaricə göndərilmiş, lakin hec bir istehsal emaldan keçməyən vətən mallarının yenidən öz məmləktinə satış qaydasıyla qaytarilması .Bu isə reimport (təkrar idxalat) adlanir;

v)gömrük nəzarəti altında yenidən emal olunması üçün məmləkətə gətirilən mal (məhsul) .Buraya əsasən yenidən hazır məhsul kimi ixrac olunması nəzərdə tutulmuş idxal olunan mallar aiddir.

3.Gömrük ərazisi. Bu, idxal –ixrac əməliyyatları üzərində qoyulan vahid nəzarət idarəsinin (təşkilatının)ərazisidir .Adətən, sərhəd keçidlərində (dəmiryolu xətləri boyu, limanlarda, körpülərdə, avtoyolların həndəvərində) yerləşdirilir.Gömrük ərazisinin hüdudları hər bir məmləkətin höküməti tərəfindən müəyyənləşdirilir .

4.Əlavə olaraq artirma anbar . Artırma anbar dedikdə müəyyən bir gömrükxananın idarəsinə gömrük nəzarəti altında saxlanılan mallar üçün ayrılmış sahə və binalar (otaqlar) nəzərdə tutulur. Belə anbarlarda mallar gömrük müfəttişinin nəzarəti altında çeşidləndirilir, sortlaşdırılır və yenidən qablaşdırılır .Burada olan mallar hələ gömrük əməliyyatından keçirilməmiş hesab alınır .

5.Azad zona ərazisi. Bu ərazi eyni zamanda “azad ticarət” zonası , “azad iqtisadi”zona kimi adlanır . Azad zona həmin ölkə limanının (körpüsünün) gömrük ərazisinin ətrafında yerləşən ərazidir .Bu zonanın ərazisinə gətirilən mallara gömrük vergisi qoyulmur və mallar hər cür gömrük vergisindən, rüsumlarından , idxal üzrə vergilərdən və s. azad olunur .Azad zonada bir çox əməliyyatlar da aparıla bilər .Məsələn, maların təmizlənməsi, qurudulması, etiketlərin yapışdırılması, malın qablaşdırılması , şüşə taraların (butulkaların ) doldurulması, malların çeşidləndirilib yüklənməsi və s.

1995-ci ildə inkişaf emiş bazar iqtisadiyyatı ölkələrində 235 azad zona var idi :.ABŞ –da 145, Qərbi Avropa ölkələrində -90, İsveçrədə -26, İspaniyada -22, İtaliyada 11, Fransada -10 və i.a

Azad zonadan istifadə olunmasında firmaların çoxu maraqlıdır .Belə ki dənizə çıxış yolu olmayan ölkələrin firmaları beynəlxalq sazişlər əsasında yaxınlıqda yerləşən digər ölkə limanlarının azad zonasından istifadə edə bilərlər.

6.Tranzit əməliyyatlar. Bu növ əməliyyatlar iki cür olur : a) bilavasitə tranzit əməliyyatları(bu halda mallar bir ölkədən digərinə üçüncünün ərazisindən, yaxud hava zolağından keçməklə daşınır ) ; b) bilavasitə (dolayı yolla) tranzit əməliyyatlar (malların gömrük anbarlarında, onların yenidən işlənmiş formada digər ölkəyə göndərilməsi məqsədilə anbarlaşdırılması) kimi başa düşülməlidir .

Beynəlxalq ticarət əməliyyatlarının yerinə yetirilməsi metodları. Beynəlxalq təcrübədə ticarət əməliyyatlarının yerinə yetirilməsində iki əsas metoddan istifadə olunur : bilavasitə metod və bivasitə (dolayısıyla) metod. Birinci metod istehsalçı (malgöndərən ) ilə son istehlakçı arasında birbaşa əlaqələri nəzərdə tutur.İkinci, yəni bilvasitə metod isə malların ticarət –vasitəçi həlqəsi vasitəsilə alqı-satqı kimi başa düşülür .

Firmalar tərəfindən bilavasitə metod daha geniş istifadə olunur. Buraya aşağıdakı ticarət əməliyyatları aiddir:



  • xarici bazarlarda uzunmüddətli kontraktlar əsasında sənaye xammalının

alqı –satqısı ;

  • iriqabaritli və bahalı avadanlığın ixrac edilməsi ;

  • özünün pərakəndə satış şəbəkəsi olan xarici filialları və qız şirkətləri vasitəsilə standart çoxseriyalı avadanlığın ixracı ;

  • inkişafda olan ölkələrin fermer-istehsalçılarından kənd təsərrüfatı məhsullarının satın alınması.

Bilavasitə ixracat və idxalat həm sənaye cəhətdən inkişaf etmiş, həm də inkişafda olan ölkələrin dövlət müəssisələrinin və idarələrinin yerinə yetirdikləri ticarət əməliyyatlarının əsas hissəsini təşkil edir. Bilavasitə əlaqələrin inkişafında və genişlənməsində transmilli korporasiyanın (TMK) özünün yaratdığı və kontragentlər sifətində çıxış edən xarici qız şirkətlərinin böyük rolu oldu .Bu şirkətlər son istehlakçılarla əlaqəyə girərək həm özünün mənsub olduğu ölkədə , həm də digər ölkələrdə satış və istehsal vahidlərilə bilavasitə ticarət əlaqələrini genişləndirməyə səy göstərirlər.

Bilvasitə (dolayı yolla) beynəlxalq ticarət əməliyyatları metodu. Bu metod bilavasitə beynəlxalq ticarət əlaqələrinin güclü inkişafı ilə bağlı xeyli səngidi. Buna baxmayaraq bilvasitə ixrac-idxal əməliyyatları öz əhəmiyyətini tamamilə itirməmişdir .Belə ki, beynəlxalq ticarət əməliyyatlarının yerinə yetirilməsindı ticarət vasitəçi həlqənin rolu və yeri hələ də xeyli yüksəkdir .Beynəlxalq mal dövriyyəsinə cəlb olunan malların yarıdan çoxu onun köməyilə realizə olunur .İri sənaye şirkətləri özlərinin ikinci dərəcəli məhsullarını xüsusən çox çətin və az öyrənilmiş bazarlarda realizə etmək üçün onun xidmətinə çox ehtiyac duyurlar .Sənaye ixracatçılarının ticarət- vasitəçi xidmətindən istifadəsi bazarlarda onlar üçün müəyyən üstünlük təşkil edir.Əsasən də malların satışından sınra xüsusi texniki xidmətlərin göstərilməsini tələb edən standart növlü maşın və avadanlığın realizə edilməsi prosesində .Bunlarla bahəm ticarət-vasitəçi həlqə(firmalar) yerli bazarı yaxşı bilir, onların daim səbat işgüzar əlaqələri olur.Onlar satışla bağlı bütün ticarət fəaliyyətlərini, o cümlədən sənədlərin rəsmiyyətə salınmasını, reklamın təşkilini ,yarmarka və sərgilərdə iştirakçı kimi çıxış etməyi və s əməliyyatları bacarıqlı həyata keçirirlər .

Mühüm cəhətlərdən biri də ticarət – vasitəçilərlə istehsalçı –ixracatçılar arasında qarşılıqlı münasibətlərin xarakterini təkmilləşdirməkdir.

İdxal-ixrac əməliyyatları sistemində gömrük- tarif tənzimi.Gömrük tarifi dünyanın bütün ölkələrində istifadə olunur.Milli tariflərlə yanaşı, regional (məhəlli ) ticarət –iqtisadi ölkələr birliyi deyilən gömrük ittifaqları çərçivəsində vahid gömrük tarifləri sistemi vardır .Bu ittifaqın (birliyin) iştirakçı dövlətləri qarşılıqlı ticarətdə öz milli gömrük tariflərini ləğv edib üçüncü dövlətlə (ölkəylə) ticarətdə ümumi gömrük tarifi müəyyən edirlər. Həmin birliklərdən biri Qərbi Avropa birliklərinin Avropa İttifaqı (Aİ) adı altında yaratdıqları birlikdir .Avropa İttifaqı 15 ölkəni, o cümlədən Almaniyanı Fransanı İngiltərəni İspaniyanı Finlandiyanı və s ölkələri əhatə edir. Bu gömrük sistemi (Aİ) milli gömrük qanunçuluğu əvəzinə ittifaqa daxil olan ölkələr üçün vahid tarif normaları və qaydaları işləyib hazırlamağı və onları işə salmağı nəzərdə tutur.

İttifaq qəbul etdiyi vahid gömrük tariflərinin çox hissəsi qeyri-ərzaq mallarına şamil edilir və gətirilən malın dəyərinə nisbətən faizlə müəyyən olunur .Digər az hissəsi isə malın çəkisinə , həcminə və s nisbətən dəyər ifadəsilə müəyyənləşdirilir. Avropa İttifaqı ölkələrinə gətirilən və sonradan təkrar ixrac, yaxud həmin ölkələrin sənaye müəssisələrində yenidən işlənilməsi üçün nəzərdə tutulan mallar gömrük vergilərindən, rüsumlarından azad olunurlar.

Gömrük –tarif sistemi tənziminin mühüm vasitələrindən biri də antidempinq rüsumlarının tətbiq edilməsidir .Bu cür gömrük vergiləri(rüsumları ) ixracat malları aşağı qiymətlərlə satıldıqda tətbiq olunur .

Avropa İttifaqı daxilində dempinqə ümumiyyətlə yol verilmir. Belə ki ,ucuzlaşdırılmış mallar həmin aşağı qiymətlərlə öz vətəninə (istehsal olunduğu ölkəyə) qaytarılır .Avropa İttifaqının xüsusi komissiyası antidempinq siyasətini həyata keçirmək üçün aşağıdakı iki cəhəti əsas (rəhbər ) tutur:


  • “normal dəyər “ və “mala normal qiymət “ qoyulmasını;

  • Avropa İttifaqı ölkələrində analoji malın istehsalına dəyən faktiki zərərin müəyyənləşdirilməsi.

Avropa İttifaqının əsasnaməsinə uyğun olaraq antidempinqin tətbiqi işinə (üsuluna, qaydasına ) baxılması, onun yoxlanılması başlandığı vaxtdan etibarən bir il ərzində tamamlanmalıdır .Əgər fakt təsdiq olunarsa, məsələn aşağıdakı qaydada yoluna qoyula bilər : ya ixracatçı öhdəçilik götürəcək ki ,qiymətləri qaldırsın və göndərilən malın miqdarını azaltsın, yaxud da antidempin vergisi rüsumu müəyyən edilsin .

İdxal –ixrac əməliyyatlarının lisenziyalaşdırılması.İdxal –ixrac əməliyyatlarının lisenziyalaşdırılması da milli firmaların beynəlxalq ticarət razılaşmalarının həyata keçirilməsinə nəzarət edilməsinin və dövlət tənziminin bir vasitəsidir . Məsələn, idxalın lisenziyalaşdırılmasının əsasını kontingentləşdirmə təşkil edir.Yəni müəyyən bir dövr ərzində bir qayda olaraq bir ildə ölkəyə konkret malın gətirilməsinə miqdar məhdudiyyətini –kontingent, yaxud kvota müəyyən edilməsini nəzərdə tutur. Kvotadan istifadəetmə üzərində nəzarət verilən idxal lisenziyalarının qeydiyyat vərəqəsi vasitəsilə həyata keçirilir. İxracın lisenziyalaşdırılması da əsasən eyni qaydada müəyyənləşdirilir.

Növlərinə görə lisenziyalar əsas(firmaya verilən və müəyyən dövr ərzində daim qüvvədə qalan ) və fərdi (konkret beynəlxalq ticarət razılaşması üzrə birdəfəlik verilən )lisenziyalar kimi fərqləndirilir.Lisenziyaların verilməsi (alınması )qaydası milli qanunçuluq normaları ilə nnizama salınır.Lisenziyalaşdırma müvəqqəti tədbir kimi sayılsa da ,o xarici ticarət əməliyyatlarının beynəlxalq tənziminin təsirli alətidir.

Dünya ticarəti təcrübəsi göstərir ki, lisenziyalaşdırma xarici valyutanın xərclənməsinə nəzarət məqsədilə istifadə olunur.O həm də daxili bazarın tələbinin ödənilməsini təmin edən məhsul ixarcını məhdudlaşdırma məqsədini güdür, əks təqdirdə daxili bazarda həmin məhsulun qiyməti qalxa bilər

Gömrük vergiləri və rüsumları Vergi və rüsumlar beynəlxalq ticarət əməliyyatlarının tənzim edilməsi üçün mühüm vasitədir .Müasir şəraitdə onların rolu durmadan artmaqdadir .Gömrük vergiləri və rüsumları bir qayda olaraq sərhəd boyu və daxili vergilərə (rüsumlara) ayrılır.

Sərhədboyu vergi və rüsumlara öz təyinatına görə bilavasitə yerli mallardan tutulan vergilərə uyğun gələn bərabərləşdirici vergidir.Bu vergilər idxal mallarından tutulan gömrük vergiləri və bəzi rüsumlar da daxil olmaqla qiymətdən hesablanır .

Daxili vergilərə aksiz rüsumlar, qeydiyyat üçün vergilər ,yol rüsumları və s aidddir.

Gömrük rüsumları və vergilərin ödənişləri və kodları aşağıdakı kimi təsnifləşdirilmişdir(1-ci əlavə).



2.İdxalat-ixracat əməliyyatlarının uçotu və onun unifikasiyası

Beynəlxalq ticarət təcrübəsində gömrük-tarif əməliyyatları çoxcəhətli olur.Buna görə də onun tənzimi və uçotunun, xüsusən statistik uçotunun aparılmasına ticarət-tarif əməliyyatlarının unifikasiyasının böyük əhəmiyyəti vardır.Bu məqsədlə Gömrük Əməkdaşlıq Şurası adı altında çoxcəhətli gömrük-tarif praktikasını tənzimləyən və gömrük nəzarəti sahəsində əlaqələndirmə və metodik mərkəz olan hökümətlərarası təşkilat yaradılır .Gömrük Əməkdaşlığı Şurası fəaliyyətinin əsas istiqaməti gömrük tarifləri sistemində malları təsnifləşdirmək üçün vahid unifikasiya olunmuş nomenklatur (siyahı)yaratmaqdan ibarətdir .1961-ci ildə onun işində həmin şuranın tərkib üzvləri olan 29, 1971-ci ildə 66, 1981-ci ildə 93, 1987-ci ildə isə 103 ölkə iştirak edirdi .

Belə hesab edirlər ki, gömrük uçotunun unifikasiyasının birinci mərhələsi Gömrük Əməkdaşlığı tərəfindən 1959-cu ildən etibarən qüvvəyə minmiş Brüssel Gömrük Nomenklaturu olmuşdur .Artiq 1987 –ci ildə o, dünya ticarətinin 8%-ni əhatə edir və 150 ölkədə tətbiq olunurdu.1973 –cü ildən başlayaraq Gömrük Əməkdaşlıq Şurasının himayəsi altında 60-dan çox ölkənin mütəxəssisləri və 20 beynəlxalq təşkilat yeni Brüssel Nomenklaturunun yaradılması üzrə iş aparmağa başladı.Yeni nomenklatur həm gömrük tarifləri üçün, həm statistikada malların təsnifatı üçün, həm də nəqliyyat tarifləri üçün tətbiq oluna bilər .Bu nomenklatura artıq 1978-ci ildə dərc olunub 10 üzv ölkə arasında yayılmışdır.

Gömrük Əməkdaşlığı Şurasının fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərinin bir sahəsi də texniki əməkdaşlıq və təhsildir.1984-cü ildə Şuranın “Gömrük qanunlarının və texniki əməkdaşlığın uyğunlaşdırılması və standartlaşdırılması üzrə konvesiyanın və digər beynəlxalq vasitələrin işlənib hazırlanmasına dair “ bəyannaməsi qəbul edildi .1988 –ci ildə isə həmin Şura 1990-cı illər üçün aşağıdakı əsas istiqamətləri əhatə edən proqram qəbul etdi:

1.Gömrük əməkdaçlığı şurasının iş vasitələri kimi ,beynəlxalq gömrük standartları işlənib hazırlansın və onların eyniliklə tətbiqi təmin olunsun .

2.Unifikasiyalaşdırılmış və sadələşdirilmiş idxal-ixrac üzrə gömrük qaydaları və üsulları işlənib hazırlansın .

3. Gömrük qaydalarının hər cür pozulmasına və qaçaqmalçılığa qarşı nəzarət və mübarizənin təcrübi tədbirləri işlənib hazırlansın

4.Kadrların hazirlanmasında şuranın üzv dövlətlərinə kömək göstərilsin .

5.Gömrük xidmətləri və beynəlxalq ticarətin digər iştirakçıları arasında məlumatların elektron mübadiləsi sistemi inkişaf etdirilməsi

Malların təsviri və kodlaşdırılmasının harmonik sistemi və onun nomenklatur strukturu Malların təsvirinin və kodlaşdırılmasının harmonik sistemi 1988-ci ilin başlanğıcında qüvvəyə minmişdir.Bu sistem beynəlxalq ticarətin predmeti tədavüldə olan mallar üçün yeni çoxməqsədli təsnifçi sistemdir .Harmonik sistem xarici ticarət tədavülündə olan bütün malları

əhatə edir .Onun tətbiqi ilə bir sıra problemlər müəyyənləşdirilmişdir, o cümlədən :

-ticarət və gömrük sənədlərinin tərtibi sadədir, onların avtomatik işlənməsi yüngülləşir ;

-bütün parametrlər (həcm, dəyər, təyinat ölkəsi və i.a)üzrə yazışmalara təsnifata və beynəlxalq ticarət yüklərinin uçotuna sərf edilən məsrəflərin qənaət olunmasına əlverişli imkan yaranır ;

- beynəlxalq ticarət və iqtisadi təhlilin aparılması üzrə məlumatların toplanması, uçotu və miqyası işləri sadələşir ;

- dünya ticarət təşkilatlarında tarif güzəştləri mübadiləsi asanlaşır ;

Harmonik sistemin nomenklaturunun əsas ünsürlərini iki sistemi vardır təsnifatlar sistemi və kodlaşdırma sistemi .

1.Təsnifatlar sistemində əsasən mallar mənşəyinə, təyinatına, işlənib hazırlanması nişanələrinə görə qruplaşdırılır .Məsələn ,təyinatına görə onlar ərzaq malları və içkilər ,qeyri-ərzaq malları, sənaye xammalı ,yanacaq və sürtgü malları materialları ,alətlər də daxil olmaqla maşınlar və avadanlıqlar nəqliyyat vasitələri (istehsal və şəxsi istehlak təyinatlı)kimi ,işlənib hazırlanmasına görə isə xammal malları ,yarımfabrikatlar hazır məhsul kimi fərqləndirilir .

2.Kodlaşdırma sistemi imkan verir ki, topanan informasiyalar EHM –də işlənilməsi üçün rahat və münasib formada kodlaşdırılsın, müəyyən məlumatların axtarışı, sortlaşdırılması və cəmləşdirilməsi üzrə müəyyən metolardan istifadə edilməsi mümkün olsun .

Harmonik sistemin nomenklaturu aşağıdakı formada tərtib edilir (1-ci cədvəl)

1-ci cədvəl

Harmonik sistemin nomenklaturu

Bölmələrin kodu

Bölmələrin adı

1999-cu ildə həmin bölməyə aid olan malların dünya ixracında xüsusi çəkisi (%)



Diri mal-qara və mal –qara mənşəli məhsullar

2, 5



Bitki mənşəli məhsullar

4,0

...




...

15

Qaravə əlvan metallar və onlardan alınan məmulat

7 ,9

...




...

21

İncəsənət əsərləri, kolleksiya yığma və antikvar (əntiq)

0 2

Gömrük məqsədlərilə malların dəyərləndirilməsi üzrə razılaşmalar Gömrük tarifləri malların qiymətlərilə sıx surətdə bağlıdır.Bu ,hər şeydən əvvəl gömrük vergilərinin hüdudlarını müəyyən etmək üçün mühüm şərtdir .

1970-ci illərin sonunadək olan dövrdə malların gömrük qiymətləndirilməsində milli metodikalar çox fərqli idi .Bu, neqativ hallara gətirib çixarırdı .Belə ki, vergi idxal olunan malın dəyərindən, yaxud da miqdarından tutulurdu .1981-ci ildən gömrük qiyməti üzrə yeni razılaşma (saziş ) qüvvəyə mindi.Bu razılaşmalra əsasən idxal olunan malların gömrük qiyməti bazasının hesab- faktura təşkil edir ki, bu da ümumdünya ticarət təşkilatları olan bütün ölkələr üçün məcburidir.Vergi malın miqdarından deyil, həmin qiymətdən tutulur.

Əgər partnyorlar arasındakı razılaşma əsasında malın qiyməti onun real qiymətinə uyğun gəlmirsə, aşağıdakı metodlardan istifadə olunur :

-həmin ölkəyə ixrac olan analoji malın qiymətini xarici ticarət qiyməti ilə müqayisəetmə metodu;

- malın dəyərini ilk dəfə idxal olunan eyni malın qiyməti əsasında müəyyənetmə metodu;

- tədavül xərclərini və əlavə dəyərin digər məsrəf hissəciklərini cixmaq şərtilə ;

- dəyərin hesablanması metodu.Bu metod istehsal xərclərinə ,yeni xammal və materialların əldə olunmasına, onların işlənib hazırlanmasına orta mənfəətə və istehsalla əlaqədar digər məsrəflərin yekununa (cəmləşdirilməsinə )əsaslanır ;

- idxalat malı dəyərinin hesablanması yuxarıda göstərilən 1-ci 3 hesablama metodu ilə mümükün olmadıqda, razılaşma (saziş )prinsipinə uyğun gələn digər metodlarda tətbiq oluna bilər.Beynəlxalq ticarət təcrübəsində gömrük dəyərləndirilməsi üçün razılaşmada (sazişdə)iştirakçı ölkələrin çox hissəsi əsasən kotntrakt qiymətlərini tətbiq edirlər .

Ümumi prefensiya sistemi(ÜPS) Bu sistem çərçivəsində inkişaf etmiş ölkələr birtərəfli inkişaf etməkdə olan ölkələrə, onlar, yəni həmin ölkələr aviatexnika malları (məhsulları) idxal etdikdə, gömrük –tarif
güzəştləri (imtiyazları) verilər.Bu sistem beynəlxalq ticarət təcrübəsində 1970-ci ildən tətbiq edilir .

Ümumi imtiyazlar sistemi (ÜİS) 1971-ci ildən Avropa İqtisadi Birliyində (AİB) və Yaponiyada ,1972-ci ildən Avstriya, Norveç ,İsveç, İsveçrə ,Yeni Zellandiya və Fillandiyada ,974-cü ildən Kanadada ,1976-cı ildən isə ABŞ-da və i a mövcuddur.

Çoxcəhətli gömrük tarif sisteminin tənzimində həmin sistem (ÜİS) xüsusi əhəmiyyət kəsb edir .Bu sistem çərcivəsində preferensiya(imtiyaz ), ya gömrük vergiləri tamamilə ləğv edilir və (güzəştə gedilir)ya da cərimələr xeyli aşağı salınır.

Fəqət, tarif güzəştləri inkişaf etmiş ölkələrin bir sıra müasir sənaye mallar ixracına ,məsələn ,parça, gön-dəri və ondan istehsal olunan məmulata ,neft məhsullarına, işlənib hazırlanmış kənd təsərrüfat məhsullarının böyük bir hissəsi və bu kimi mallara şamil edilmir.

İmtiyazların (preferensiyaların)həddi müxtəlif olur.

3.Birbaşa əlaqələr şəraitində beynəlxalq ticarət sövdələşmələrinə hazırlıq məsələləri

Beynəlxalq idxal –ixrac sövdələşmələri təcrübəsi müəyyən ticarət fəaliyyətinin bir sıra növlərini nəzərdə tutur ki, bu da aşağıdakı müxtəlif mərhələlərdən və pillələrdən ibarətdir: alqı-satqı kontraktlarının bağlanmasına hazırlıq; kontraktların bağlanması; kontraktların icrası .Bunların hər birində konkret vəzifələr (sazişlər) yerinə yetirilir.İlkin vəzifə hər iki tərəf üçün, istər idxalatçı olsun, istərsə də ixracatçı, kontragent seçməkdir .Bu isə çox mürəkkəb və mühüm məsələdir .

Əldə olunacaq nailiyyət onun, yəni kontragentin (ölkənin )xarakterindən, razılaşmanın predmetindən asılıdır .Ancaq bundan sonra ixracatçı, yaxud idxalatçı kontrakt bağlamaq üçün razılaşmalara qoşulur.

İxracat sövdələşmələrinə hazırlıq üsulları Birbaşa əlaqələr əsasında satıcının (ixracatçı )potensial alıcı (idxalatçı ) ilə əlaqə yaratması üçün aşağıdakı üsullardan istifadə edilir:

-bir yaxud bir neçə alıcıya təklif (ofert) göndərilir ;

-alıcının sifarişi qəbul edilir və bu barədə ona razılıq bildirilir ;

-alıcının xahişinə (tələbinə) rəsmi cavab göndərilir ;

-torqun təşkilatçılarına tender təklif etməklə torqda (sövdələşmədə)iştirak etmək;

-ticarət- sənaye sərgilərində və yarmarkalarında iştirak etmək ;

-mümkün alıcıya (seçdiyi kontragentə) konkret saziş (kontrakt)bağlamaq üçün məktub göndərmək;

-telefon, teletayp, yaxud telefaks vasitəsilə kontrakt şərtlərinə razılığın nəticəsi kimi kontraktın proformasını(zahiri rəsmiyyətini) göndərmək ;

-reklam elanları yerləşdirmək, alıcıya (idxalatçıya )kataloqlar ,preyskurantlar, prospektlər (mal haqqında )göndərmək və idxalatçının milli bazarında reklam kompaniyası təşkil etmək və həyata keçirmək

Təşəbbüs satıcı (ixracatçı) tərəfindən olduğu halda, təklifi(oferti) birinci o, göndərir.Ofert ,yuxarıda deyildiyi kimi, yazılı təklifdir .Bu təklifi göndərən ölkə(firma) isə bu halda “oferent “adlanır.Əgər təklif eyni vaxtda bir neçə qeyri-müəyyən hüquqi şəxsə göndərilirsə, bu halda ticarət təcrübəsində o, ofert sayılmır ,ancaq ofert eləmək üçün dəvətdir.

Beynəlxalq ticarət təcrübəsində iki cür ofert fərqləndirilir : möhkəm (səbatlı) ofert və sərbəst ofert .

Möhkəm (səbatlı)ofert oferent tərəfindən konkret bir alıcıya (idxalatçıya )müəyyən partiya (dəst)malın satışı üçün göndərilən yazılı təklifdir .Bu halda salıcı öz təklifi ilə bağlı olduğu üçün başqasına eyni təklifi edə bilməz.Buna görə də yazılı təklifdə icra müddətini də göstərmək lazım gəlir.Əgər kontrofert satıcıya (ixracatçıya) özünün bəzi narazılıq şərtlərini bildirərsə bə satıcı onları qəbul edirsə ,bu halda o, yəni oferent yazılı formada razılığa gəlir .Əks təqdirdə oferent ya həmin ofert üzrə öhdəçiliyindən azad olduğunu bildirməli, yaxud da idxalatçıya yeni ofert (idaxalçının bəzi şərtləri nəzərə alınmaqla)göndərməlidir.

Sərbəst ofert.Bu növ ofertlə bir qayda olaraq eyni partiya mal bir neçə mümkün alıcıya təklif edili,.həm də buna cavab üçün müddət qoymur.Kontrofert yazılı razılığını bildirənədək sövdələşmə bitmiş hesab olunur .Müasir şəraitdə sərbəst ofertdən nadir hallarda istifadə edilir.Satıcılar (ixracatçı istehsalçılar )sərbəst bazara bel bağlaya bilmirlər ,konkret tələbə əsaslanırlar.

İxracat sövdələşmələrinə hazırlıq üsullarından biri də təcrübədə çox geniş yayılmış sifariş şərtlərinin öyrənilməsidir.Bu cür sifariş satıcı (ixracatçı) tərəfindən öyrənilir və aşağıdakı iki formadan biri kimi cavab verilir :


  1. “Sizin ...saylı -70 tornaçı dəzgahı haqqında sifarişinizi aldığımızı təsdiqləyirik .Sifariş yerinə yetirələcəkdir.”

Yaxud da sadəcə olaraq :

  1. “Sizin 70 dəzgah haqqında sifarişinizi qəbul etdik və onu icra edəcəyik .

Əgər danışıq üçün təşəbbüs alıcı tərəfindəndirsə, bu halda o, satıcıya müraciət edir ki ,təklifinizi (oferti )göndərin .Buna adətən “sorğu” deyilir.

İxracat üzrə ticarət sazişlərinin ümumi modelini aşağıdakı kimi əks etdirmək olar (1-ci şəkil)

Beləliklə ,ixracat sövdələşmələrinin hazırlanması üçün öncədən aşağıdakı sənədlər zəruridir: a) təklif (oferta ); b) kotrakt (alıcı və satıcı arasında razılaşmaya şəhadətlik edən sənəd ); v) sifarişin təsdiq edilməsi (sifarişin yerinə yetirilməsi öhdəçiliyini təsdiq edən sənəd );q) hesab- proforma (ilkin sənəd ,yəni hazırlıq üçün azım olan “hesab “kimi bəyənilmiş sənəd); d) mal göndərmə üzrə təlimat üçün sifariş ( alıcının sifariş etdiyi malın göndərilməsinə təlimatın həmin alıcı tərəfindən bildirilməsini xahiş edən satıcının verdiyi sənəd ); ğ) tender(oferentin təklif etdiyi malın texniki şərtlərində qeyd olunan konkret tələblərlə sifarişçinin razılaşdığını bildirən sənəd)

İdxalat sövdələşmələrinə hazırlaşma üsulları Kontragentlərlə əlaqə yaratmaq üçün idxalatçı (alıcı )aşağıdakı üsullardan istifadə edir :

-məlum satıcıya (ixracatçıya )sifariş vermək ;

-idxalatçını maraqlandıran mallar barədə istehsalçıya (ixracatçıya)sorğu göndərmək;

-sövdələşmək üçün bu sövdədə iştirak etmək istəyənləri həvəsləndirmək məqsədilə torq (ticarət)elan etmək ;

-mümkün istehsalçıya onun reklamı ,yaxud informasiyası barədə arzu və məramına cavab olaraq işguzar məktub göndərməklə öz arzu və məqsədlərini bildirmək ;

-potensial ixracatçıya özünün danışıqlarda iştirak etmək niyyəti arzusu barəsində cavab göndərmək ;

-ixaracatçının təklifinə (ofertinə )mübaliğəsiz aksept (pul sənədinin ödənilməsinə razıklıq haqqında qeyd )göndərmək ;

-yuxarıda qeyd edildiyi kimi, cox yayılmış üsullardan biri istehsalçıya sifarişlərin verilməsidir .Sifarişdə malların adı ,miqdarı, göndərilmə vaxtı və s göstərilir .Əgər ixracatçı sifariş və ona əlavə edilən spesifika ilə razıdırsa, bu halda o, (istehsalçı )sifarişi təsdiq edir və bununla da razılaşma tamamlanmış hesab olunur.Sifariş aşağıdakı formada verilir .

Beləcə, idxalat sövdələşmələrinin aparılmasına hazırlıq üçün aşağıdakı sənədlərin hazırlanması lazım gəlir :

a)Sorğu .Müəyyən malın satın alınmasında marağı olan tərəfin lazımi şərtləri dəqiqiləşdirməklə həmin malı əks etdirən sənəd ;

b)Niyyət və arzu barədə məktub .Bu məktub vasitəsilə alıcı malı satın almaq barədə öz niyyətini bildirir.

v)Sifariş.Alıcının öncədən malı satın almaq üçün satıcıya göndərdiyi sənəd ;

q)Tender sənədi.Bu sənəd isə sifarişçinin gözlədiyi təklifə (ofertə )dair texnika informasiyalı tələbləri müəyyən edir.



4.Alqı-satqı kontraktlarının (müqavilələrin ) bağlanması

Müqavilə münasibətləri müqavilə qabağı dövr keçirir .Bu dövrdə ilkin danışıqlar gedir .Qarşıda duran sövdələşmənin (sazişin ) əsas şərtləri müəyyənləşdirilir .Bu danışıqlar yazışmalar (poçta ,teleqraf ,teletayp , faks )şəxsi görüşlər və telefon danışıqları yolu ilə həyata keçirilir .Bunlardan ən geniş yayılanı yazışmadır .

Xarici ticarət sazişlərin (razılaşmaların ) əsas üstünlükləri onların operativliyi, cəldliyi, praktikliyi (sifarişlərin teleqraf, faks ,yaxud teletayp vasitəsilə aparılması )və qənaətcil olmasıdır.Yazışmanı azaltmaq, şəxsi danışıqlara geniş yollar açmaq müasir dövrün tələblərindən biridir .

Şəxsi danışıqlar sərgilərdə və yarmarkalarda üstünlük təşkil edir ,daha əlverişli olur.Burada eyni zamanda kontraktlar da bağlamaq mümkündür .

Alqı-satqı kontraktlarının bağlaması üsulları Beynəlxalq ticarət təcrübəsində ixrac –idxal sazişləri bağlanmasının müxtəlif üsulları , qaydaları tətbiq olunur .

Bunlar aşağıdakılardan ibarətdir.:

1.İştirakı olan kontragentlər kontraktı hökmən imzalamalıdır.Alqı –satqı kontraktı o zaman bağlanılmış hesab edilir ki, hüquqi ünvanlar göstərilməklə tərəflər ciddi müzakirədən sonra ona imza atsınlar .İmza atanlar buna hüquqi şəxslər ola bilər .Həm də müqavilə münasibətləri o zaman rəsmi xarakter(rəsmi sənəd forması ) alır ki ,onu iştirakçıların hamısı imzalamış olsun .Əgər tərəflər ikidirsə, müqavilə iki nüsxədə, əgər üç və daha çoxdursa, həmin müqavilələri onların hamısı imzalamalıdırlar .

Əgər satıcı və alıcı eyni yerdədirsə (məkandadırsa) ,onlar kontraktı birgə imzalayırlar .Müxtəlif coğrafi məkanda olduqda onlardan biri müqavilənin bütün nüsxələrini imzalayır və imzalanması üçün digərlərinə göndərilir.

2.Satıcının möhkəm ofertinin alıcı tərəfindən aksept olunması Əgər alıcı ofertin bütün şərtləri ilə razıdırsa, o, satıcıya rəsmi (yazılı )razılıq məktubu göndərir və məktubda qeyd- şərtsiz olaraq aksept olunduğu, yəni satıcının möhkəm ofertinin qəbul edildiyi bildirilir.Əks təqdirdə, aydınlıq gətirmək üçün alıcı öz şərtlərini əlavə edə bilər .

3.Alıcının kontrofertinə satıcının aksepti . Alıcı, yuxarıda göstərildiyi kimi, bir və bir neçə şərtlərlə razı olmadıqda, o ,özünün əlavə şərtlərini bildirməklə kontrofert göndərir .Satıcı həmin yeni şərtlərlə razı olduqda, onu aksept edir ,əks təqdirdə, onun satıcısınin təklifi ilə yeni razılaşmalar prosesi başlayır .

4.Alıcı tərəfindən verilən yeni sifarişin( əlavə şərtlər verildikdən sonra) satıcı tərəfindən aksept edilməsi (bəyənilməsi ). Bu halda saziş (razılaşma ) iki sənədlə rəsmiləşdirilir: alıcının sifarişi və satıcının (malgöndərənin )təsdiqi .Sazişi bağlanmasının bu üsulu kontragentlərin uzun müddət işguzar münasibətlərdə olduğu halda istifadə edilir.Belə sifarişlər cox hallarda işlənib hazırlanacaq və yaradılacaq mürəkkəb strukturlu avadanlığa şamil edilir .Bu halda bir qayda olaraq, alıcı satıcını öncədən maliyyələşdirir (iri məbləğdə avans verir).Adətən belə məhsulun (təyyarə ,elektrovoz və s. ) yaradılması əsasən alıcı hesabına həyata keçirilir.

5.Kontragentlər arasında öncədən razılaşdırılmış danışıqların təsdiqlənməsi barədə məktublaşma. Bütün şərtlər konkret formada bəyənildikdə razılaşmanın əsas şərtləri yazılı qaydada hökmən təsdiqlənməlidir .Bu halda yeni alqı- satqı kontraktları müxtəlif formada ola bilər .Məsələn , yazılı ,şifahi , qismən yazılı və qismən şifahi .

Bir çox məmləkətlərin milli qanunvericiliyi müqavilənin (kontraktın )hökmən yazılı formasını tələb edir , həm də bu müqavilə (kontrakt )öncədən ofert, aksept və s formada yazılı şəkildə başa çatdırıldıqdan sonra rəsmiləşdirilir və qüvvəyə minir .

Kontrakt (müqavilə) üzrə tərəflərin hüququ və vəzifələri bütün kontragentlərin məsuliyyətli nümayəndələri tərəfindən imzalandığı andan qüvvəyə minir.

Beynəlxalq təcrübədə bəzi hallarda razılaşmalar (sazişlər ) şifahi qaydada da bağlanıla bilər .Bunula belə, şifahi razılaşmalar sonralar hökmən yazılı kontraktlarla (müqavilələrlə ) təsbit olunmalıdır .

Təkrar üçün suallar

1.Beynəlxal ticarət əməliyyatlarının yerinə yetirilməsi metodalarını göstərin.

2.İdxalat-ixracat əməliyyatları sistemində gömrük –tarif məsələləri necə tənzimlənir ?

3.İdxalat –ixarcat əməliyyatlarının uçotu, onun unifikasiyası və malların kodlaşdırılmasının yeri və rolu.

4.İxracat və idxalat sövdələşmələrinə hazırlıq üsullarını xarakterizə edin .



5.Alqı – satqı kontraktlarının bağlanması üsulları və qaydalarını müəyyənləşdirin .




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə