Mövzu Turizm resurslarının öyrənilməsinin elmi-nəzəri əsasları Plan: 1



Yüklə 1.06 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/15
tarix10.07.2017
ölçüsü1.06 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


 
Mövzu:1. Turizm resurslarının öyrənilməsinin elmi-nəzəri əsasları 
Plan: 
1. 
Turizm resursları anlayışı və onun tədqiqat obyekti 
2. 
Turizm resurslarının öyrənilməsinin nəzəri-praktiki əsasları 
3. 
Turizm resurslarının təsnifatı və bölgü prinsipi 
 
1.  Turizm  resursları  anlayışı  və  onun  tədqiqat  obyekti
.  Rekreasiya-turizm 
potensialı  tükənməyən  təbii,  anropogen,  sosial-iqtisadi  resurslara  əsaslanır. 
Turizm resursları – təbii, iqlim, tarixi-arxitektur, dini, sosial-mədəni, mənəvi-irsi 
nümunələri özündə birləşdirir. Funksional xüsusiyyətlərinə görə turizm ehtiyatları 
sağlamlıq-müalicə, dərketmə,  idman,  istirahət  məqsədilə  istifadə  olunur.  Turizm 
ehtiyatı dedikdə: təbii, iqtisadi, tarixi, mədəni, irsi, milli, etnoqrafik kompanentlər 
nəzərdə  tutulur.  Turizm  ehtiyatlarına  landşaft  ekzotikliyi,  iqlim  komfortluluğu, 
təbiət abidələri, milli parklar da daxildir. Turizm ehtiyatlarının təsnifatında təbii 
və antropogen resurslarla yanaşı, onun ərazi təşkili üçün vacib olan sosial-iqtisadi 
amillər  də  əsas  götürülür.  Bu  baxımdan  turizm  ehtiyatlarının  kompanentlərinə 
ə
razinin  infrastruktur  səviyyəsi,  mənimsənilmə  xüsusiyyəti,  bölgələr  üzrə 
paylanması, müəyyən olunmaqla daxil edilir. 
  Turizm  fəaliyyətində  mövcud  ehtiyatlardan  istifadə  fənnin  əsas  məqsədi 
sayılır. Bu baxımdan turizm ehtiyatlarının məqsədinə görə qruplaşdırılması onun 
istifadə  dərəcəsində  asılıdır.  Belə  ki,  təbii  rekreasion  ehtiyatlarının  istifadəsi  3 
qrupda aparılır. 
  1.  İntensiv  mənimsənilmə.  Buraya  təbii  komplekslərin  atraktivliyi,  istifadə 
səviyyəsi yüksək olan turizm baxımdan daha çox mənimsənilən ərazilər aid edilir. 
Bu  növ  mənimsənilmə  turizm  ehtiyatlarından  istifadənin  yüksək  dərəcədə 
yüklənməsinə səbəb olur. Turizm ehtiyatlarından bu növ intensiv mənimsənilmə 
dəniz  sahili  bölgələr  və  ondan  50-100  km  daxilə  doğru  olan  ərazilər  üçün 
səciyyəvidir. Intensiv mənimsənilən  bölgələrdə turizm – istirahətin əksər sahələri 


 
inkişaf  etdiyinə  görə  bəzi  tədqiqatçılar  belə  yaşayış  məntəqələrini  turizm 
aqlomerasiyaları adlandırırlar. 
  2.  Ekstensiv  mənimsənilmə.  Belə  ərazilər  turizmin  istifadəsinə  zəif  cəlb 
olunmuş  təbii  ekzotikliyin  turizmin  inkişafına  az  təsir  göstərən  və  ya  müxtəlif 
təbii  antropogen  komponentlərdən  birgə  istifadənin  mümkün  olmadığı  ərazilər 
üçün səciyyəvidir. Bununla yanaşı müxtəlif növ turizm hərəkatında istifadə edilən 
ekstremal ərazilər də turizm ehtiyatlarının mənimsənildiyi bölgələrə aid ola bilər. 
  3. Az mənimsənilən ərazilər. Turizm baxımdan az mənimsənilən bölgələrə 
daha çox ekstremal şəraitə malik olan ərazilər daxildir. Belə bölgələrə yarımsəhra 
və  səhralar,  komfort  şəraiti  az  olan  regionlar  daxildir.  Bununla  yanaşı  turizm 
baxımdan  mənmsənilməyən  regionlardə  əlavə  abadlaşdırıcı  işlər  aparmaqla 
perspektiv  bölgə  kimi  mənimsəmək  mümkündür.  Bu  növ  mənimsənilmədə 
ehtiyatlarının  azlığı  və  ya  bir  turizm  komponentinin  üstün  olması  turist 
marşurutlarının təşkilinə və turizm sənayesinin yaradılmasına imkan vermir. 
  Turizm  ehtiyatlarının  qruplaşdırılmasında  antropogen  amillər  iqtisadi, 
sosial  şəraitlə  yanaşı  tarixi-mədəni  abidələrin,  milli  irsi  nümunələrinin 
istifadəsindən  ibarət  olur.  Belə  ki,  tirizm  ehtiyatlarına  daxil  olan  milli  irsi 
nümunələri  və  etnoqrafik  abidələr,  antropogen  ehtiyatlara  aid  olub  cəlbediciliyi 
ilə seçilir. 
  Turizm  ehtiyatlarının  öyrənilməsinin  əsas  vəzifəsi  mvcud  resursları 
təfərrüatın  dövriyyəsinə  cəlb  etmək,  onların  qiymətləndirilməsini  aparmaqdan 
ibarətdir. Hər bir təbii və antropogen komponentlərdən istifadənin məqsədi turisti 
cəlb  etmək  imkanlarını  öyrənməkdən  ibarətdir.  Turizm  ehtiyatlarının 
öyrənilməsində  Azərbaycan  alimlərindən  Əyyubov,  Budaqov,  Sultanovun, 
Salmanovun və s. xidmətləri olmuşdur. 
  Turizm  ehtiyatlarının  təsnifatında  təbii  resursdan  istifadənin  aşağıdakı 
xüsusiyyətləri vardır: 


 
  1.  Təbii  resurslar  və onun  ayrı  –  ayrı  komponentləri  turizm  istehlakçısına 
yönəldilmiş əsas ehtiyat olduğuna görə onun təbii mühitlə əlaqəsini birbaşa təmin 
etmiş olur. 
  2.  Turizm  bir  çox  hallarda  təbii  resurslardan  istifadənin  təşəbbüsçü  kimi 
çıxış  edir.  Yəni  onun  elementlərinin  mənimsənilməsi  fəaliyyətində  üstün 
istiqaməti təşkil edir. Belə ki, təbii turizm ehtiyatları turizm və istirahətin bütün 
növlərinin təşkili üçün baza rolunu oynayır. 
  3.  Turizm  təbiətdən  şox  məqsədli  istifadə  etdiyinə  görə  turizmin  ərazi 
təşkilində  mövsümlük  problemi  yaratmır.  Belə  ki,  komfort  və  ya  diskomfort 
şə
rait,ekstermal ərazilər turizm resursuna çevrilir və istifadəni məqsədindən asılı 
olaraq dəyişir. Bu baxımdan təbii turizm resursları turizm və istirahətin təşkilində 
məqsədindən  asılı  olaraq  mövsümlük  yaradır.  Yəni  turizmdə  intensiv  dövürlər 
olan qış və yay mövsümü istirahətin təşkili və nəqsədilə bağlı olur. 
  4.  Turizm  təbiətdən  istifadə  edən  bir  çox  sahələrlə  qarşılıqlı  təsirə  və 
marağa  malikdir.  Bunlara  misal  olaraq  kənd  təsərrüfatı  və  aqro  turizmi,  milli 
parklar və ekoturizm, hətta filiz mədənlənlərinə də ekskursiya təşkil olunduğuna 
görə  turizm  ehtiyatı  sayıla  bilir.  Turizmin  təbiətdən  çox  tərəfli  istifadə  etdiyinə 
görə  insanlar  asudə  vaxtlrının  əsas  hissəsini  ətraf  mühitlə  bağlı  olan  turizm 
sahəsinə ayırır. 
  5.  Turizmdə  təbiətdən  istifadənin  əsas  xüsusiyyətlərindən  biri  də  ətraf 
mühitin qorunması turizm yükünün müəyyən olunması və onun istehsal sahələri 
ilə  əlaqələndirilməsidir.  Turizm  sənayesi  birbaşa  ətraf  mühitlə  əlaqəli  olduğuna 
görə  onun  təsiri  və  ərazi  yüklənməsi  müəyyən  edilməlidir.  Turizmin  ərazi 
təşkilinin  reallaşmasında  təbii komöonentlərə  dəyən  ziyan  onun  deqradasiyasına 
səbəb  olur  ki,  bu  da  gələcəkdə  ərazirekreasiya  komplekslərinin  təşkilinə  mənfi 
təsir edir. Bu baxımdan ətraf mühitin qorunması turizm üçün daha çox əhəmiyyət 
kəsb  edir.  Turizm  vasitəsilə  ətraf  mühitin  qorunmasına  ekoturizm,  ekoloji 
maarifləndirmə,  təmizliyə  əməl  olunması  və  s.  xidmət  edən  əsas  amillərdən 
sayılır.  Beynəlxalq  təcrübədə  turizm  vasitəsilə  ətraf  mühitin  qorunmasında  əsas 


 
vasitə-ekskursiya 
və 
turist 
yürüşlərinin 
sayını 
artırmaqla 
ekoloji 
maarifləndirmənin effektiv üsulla həyata keçirilməsindən ibarət olur. 
  Turizm  ehtiyatlarının  qruplaşdırılmasında  sosial  amillər  aşağıdakı  təsirə 
malikdir: 
  1.  Ərazidə  əhalinin  məskunlaşma  səviyyəsi  –  urbanizasiya,  demoqrafik 
xüsusiyyətlər,  milli-etnik  tərkibi  və  etnoqrafik  amillər.  Əhalinin  sıxlığı  və 
urbanizasiya  səviyyəsinin  yüksəkliyi  turizm-istirahətə  olan  tələbatı  artırır  ki,  bu 
da rekreasiya – turizm ehtiyatlarının mənimsənilməsinə təkan vermiş olur. Digər 
tərəfdən  ərazidə  yaşayan  əhalinin  milli  –  etnoqrafik  xüsusiyyətlərinin  özünə 
məxsusluluğu turizm ehtiyatı kimi istifadə etməyə imkan verir. 
  2. Ərazidə sosial infrastrukturun inkişaf səviyyəsi və digər xidmət sahələri 
ilə təmin olunması.
 Qeyd olunan amillər turizmin turizmin maddi bazasını təşkil 
edir  sosial  infrastrukturun  inkişafı  turizm  sənayesinin  formalaşmasında 
ə
həmiyyətli  rol  oynamaqla  yanaşı  turizm  ehtiyatlarından  səmərəli  istifadəyə, 
tələbatın artmasına, ərazi mənimsənilməsinin genişlənməsinə imkan vermiş olur. 
Bununla  yanaşı  turizm  sənayesində  sosial-iqtisadi  ehtiyatlarda  ayrılır.  Sosial-
iqtisadi turizm ehtiyatları turizm sənayesinin inkişafı üçün vasitə kimi çıxış edir. 
  Sosial  turizm  ehtiyatlarının  qruplaşdırılması  onların  istifadə  dərəcəsinə  və 
ə
razidə yayılmasına görə aparılır. Belə ki, etnoqrafik ehtiyatlardan istifadə coğrafi 
amillə  bağlıdırsa  xalq  sənətkarlığı,  suvenir  istehsalı  birbaşa  turizm  sənayesinin 
inkişafı  ilə  bağlı  olur.  Turizm  sənayesində  istehlakçı  amili  onun  ehtiyatlarından 
istifadənin özəyi sayıla 
  2.  Turizm  resurslarıının  öyrənilməsinin  nəzəri-praktiki  əsasları.  Turizm 
resurslarının öyrənilməsi və ərazi rekreasiya ehtiyatlarına uyğun tədqiqatın daha 
çox  iqtisadi-coğrafi  xarakter  daşıdığına  görə  onun  təsnifatında  olan  təbii 
elementlər  iqtisadi  nöqteyi  nəzərdən  qiymətləndirilir.  Rekreasiya-turizm 
ehtiyatlarının  öyrənilməsində  Rusiya,  Türkiyə,  Polşa,  ABŞ  və  başqa  xarici  ölkə 
alimləri  ilə  yanaşı,  bu  sahədə  xüsusi  xidmətləri  olmuş  Azərbaycan  alimlərinin-
H.Ə.Əliyev,  B.Ə.Budaqov,  A.H.Salmanov,  Ə.C.Əyyubov,  E.B.Mehrəliyev, 


 
A.N.Nadirov,  N.H.Əyyubov,  H.B.Soltanov,  C.Məmmədov,  R.Kasumov  və  s. 
Mütəxəssislərin əsərlərini qeyd etmək olar. Qeyd olunan müəlliflərin əsərlərində 
rekreasiya ehtiyatlarının öyrənilməsi üstünlük təşkil etmişdir.digər tərəfdən xarici 
ölkə  mütəxəssislərinin  tədqiqatlarında  rekreasiya  resurslarının  öyrənilməsi  daha 
çox turizm təsərrüfatının formalaşmasının nəzəri əsaslarına xidmət etmişdir. 
  Apardığımız  tədqiqatlar  göstərir  ki,  turizm  ehtiyatlarının  öyrənilməsi  ən 
çox ətraf mühitlə bağlı olmuşdur. Antropogen turizm ehtiyatların öyrənilməsində 
ölkələrin tarixi – memarlıq abidələrinin milli irsi nümunəsi kimi tədqiq olunması 
üstünlük təşkil etmişdir. 
  Azərbaycanda  təbii  rekreasiya  turizm  ehtiyatlarının  öyrənilməsi  aprılan 
tədqiqatlarda  üstünlük  təşkil  etmişdir.  Belə  ki,  iqlim,  təbii  landşaftların  turizm 
ehtiyatları  baxımından  öyrənilməsi  azərbaycan  MEA  Coğrafi  İnstitutunun 
alimləri  tərəfindən  öyrənilmişdir.  Turizm  ehtiyatlarının  iqtisadi  kateqoriya 
baxımından öyrənilməsi bəzi tədqiqatlarda öz əksini tapmışdır. 
  Turizm resurslarının öyrənilməsinin təhlili göstərir ki, ehtiyatların yayılma 
arealı,  turizm  məqsədilə  istifadə  imkanları,  mənimsənilmə  səviyyəsi  əsas 
götürülmüşdür.  Turizm  ehtiyatlarının  istismar  göstəriciləri  onun  yayıldığı 
ə
razidən və kapital tutumundan asılıdır. 
  Turizm  ehtiyatlarının  ərazi  amilləri  əsas  olduğuna  görə  mövcud  resurs 
potensialı,  turist  cəlb  olunma  imkanı  və  bölgələr  üzrə  yayılmasının  da 
öyrənilməsi vacibdir. Turizm ehtiyatlarının istismar müddəti aşağıdakı amillərdən 
asılıdır: 
 Rekreasiya 
turizm  ehtiyatlarının  qiymətləndirilməsindən  və  onun 
turistlərin cəlb olunma imkanlarından; 
 Bəzi  turizm  ehtiyatlarının  toxunulmazlığı  və  ərazi  üzrə  yayılma 
səviyyəsindən; 
 Turizm  ehtiyyatlarının  yğcam  yerləşməsindən,  həmçinin  müəyyən  ərazi 
vahidi çərçivəsində miqdarından; 


 
 Turizm  ehtiyyatlarına  olan  tələbat  və  mövcud  infrastrukturun  inkişaf 
səviyyəsindən. 
Turizm  ehtiyyatlarının  uzunmüddətli  istifadəsi  onun  yerləşdiyi  ərazinin 
coğrafi  xüsusiyyətlərindən  asılıdır.  Belə  ki,  turizm  ehtiyyatları  müəyyən  bir 
ə
razidə yığcam cəmlənirsə bunlar rekreasiya təsərrüfatın inkişafı ilə yanaşı onun 
uzunmüddətli istifadəsinin də təmin olunmasına xidmət edir. Ərazinin rerkreasion 
dinamikliyi,  ətraf  mühitin  antropogen  təsirə  az  məruz  qalması  turizm 
ehtiyatlarından  istifadənin  səmərəliliyini  artırmış  olur.  Bununla  yanaşı  turizm 
ehtiyatlarından  istifadənin  uzunmüddətliyi  onun  orjinallığından,  yerləşdiyi 
ə
razinin coğrafi mühitindən və ona yönəldilən kapitala birbaşa əlaqəli olur. 
Ə
ksər  tədqiqatçılar  turizm  ehtiyyatlarının  kapital  tutumun  oraya  cəlb 
ediləcək  turistlərin  sayı  ilə  müəyyən  etməklə  yanaşı,  ərazinin  infrastruktur 
baxımdan mənimsənilməsini də əsas götürürlər. Turizm ehtiyyatlarına yönəldilən 
kapital  individual  xarakter  daşıyır.  Yəni  hər  bir  turizm  ehtiyyatı  üçün  kapital 
qoyuluşu  imkanları  öyrənilir.  Bu  baxımdan  kapital  qoyuluşunun  həcmi  turizm 
ehtiyyatlarını  ayrı-ayrı  komponentləri  üzrə  yığcamlığından  və  digər  resurslarla 
birgə istifadə imkanlarından asılıdır. 
Ə
ksər  mütəxəssislər  turizm  ehtiyyatlarının  qiymətləndirilməsində  əsas 
üstünlüyü  investisiyaların  cəlb  olunmasına,  onun  qaytarılması  imkanlarına  və 
müddətinə  əsasən  qısamüddətli  olduğuna  görə,  mövcud  ehtiyyatların  iqtisadi 
qiymətləndirilməsi onun maliyyə dəyəri ilə müəyyənləşir. 
Turizm  ehtiyyatlarının  öyrənilməsində  təbii  mühitin  müxtəlifliyi,  onlardan 
birgə  istrifadə  imkanları  daha  çox  nızırı  çarpır.  Burada  əsas  göstərici  təbii 
müxtəlifliyin turistlər üçün cəlbedici olmasına və estetik komfortluğuna üstünlük 
verilir. 
Burada təbii və antropogen landşaftlar və onun xüsusiyyətlərində mənzərəli 
təbiət abidələri, estetik zövqü oxşayan mühit, binaların memarlıq üslubu ilə ətraf 
landşaftın uyğunlaşması əsas götürülür. 


 
Sahilyanı  rekreasiya  –  turizm  ehtiyyatlarına  isə  abrazion  relyef  formaları, 
dəniz  sahili  meşə  və  cəmənlik  landşaftları,  narın  qumlu  cimərlikləri,  dəniz 
suyunun mövsüm dövründə temperaturu, su hövzələrinin fauna, flora zənginliyi, 
iqlim komfortluğu aid edilir. 
Dağ ekosistemlərinə daxil olan əsas komponentlərə təbiət abidələri, ekzotik 
landşaft, meşəlik əraziləri və s. aiddir. 
Avropa  ölkələridə  turizm  ehtiyyatlarının  öyrənilməsində  ümumiləşdirilmiş 
meyar  resurs  potensialından  turizm  –  istirahət  məqsədilə  maksimum  istifadə 
olunması və ərazi mənisənilməsi ilə bağlıdır. 
Turizm sənayesinin yüksək inkişaf etdiyi cənubi Avropa ölkələrində turizm 
ehtiyyatlarının  tədqiqatı  ərazi  üzrə  təminat  səviyyəsindən,  turizm  mərkəzlərinə 
yaxınlığından, cimərləklərdən istifadə imkanlarından və s. üzrə aparılır. 
3.Turizm  ehtiyyatlarının  təsnifatı  və  bölgü  prinsipi
Turizm  ehtiyyatlarının 
öyrənilməsi  ölkəşünaslığın  tərkib  hissəsi  olduğu  üçün  onun  yayılması,  təsnifatı, 
dinamikliyi və istifadə xüsusiyyətləri əsas tədqiqat mövzularından sayılır. Turizm 
ehtiyyatlarının  öyrənilməsinin  nəzəri  və  metedologi  əsasları  konstruktiv 
coğrafiyanın tərkib hissəsindən sayılır. Turizm ehtiyyatlarının nəzəri, metedoloji 
xüsusiyyətlərinin  öyrənilməsi  Avropa,  Amerika  alimləri  ilə  yanaşı,  Rusiya  və 
Polşa  alimlərinin  də  rolu  olmuşdur.  Turizm  ehtiyyatlarının  nəzəri  əsaslarının 
öyrənilməsi aşağidakı xüsusiyyətləri önə çıxarır: 
1. Ehtiyyatın təsnifatı və ərazi üzrə bölgü prinsipi; 
2. Ehtiyyatın  sosial  –  iqtisadi  baxımından  qiymətləndirilməsi  və  ərazi 
rekreasiya sistemlərinin formalaşmasında rolu; 
3. Ərazinin  təbii  turizm  resursları ilə təminat  səviyyəsi  və  ondan  istifadəni 
xüsusiyyətləri; 
4. Regional  inkişafda  təbii  ehtiyyatlardan  istifadənin  rolu,  həmçinin  ərazi 
mənimsənilməsi üzrə bu ehtiyyatın qiymətləndirilməsi; 
Turizm ehtiyyatlarının təsnifat prinsipində aşağıdakılar əks olunur: 
1. Ehtiyyatın yayıldığı ərzinin coğrafi şəraiti; 


 
2. Ehtiyyatın turizm sənayesində olunması; 
3. Ehtiyyatdan istifadənin iqtisadi qiymətinin müəyyən olunması. 
Turizm  ehtiyyatlarının  yayılması  və  ərazi  üzrə  təminat  səviyyəsi  sosial  - 
iqtisadi  xarakter  daşıdığı  üçün  təbii  antropogen  amillərin  təsirindən  asılıdır. 
Turizm  ehtiyyatlarının  ərazi  üzrə  yayılması  ehtiyyatların  təxmini  hesablanmış 
miqdarı  ilə  müəyyənləşir.  Turizmdə  ehtiyyatlar  inteqral  qiymətləndirmənin  əsas 
göstəricisi sayildığına görə burada riyazi hesablamalar ehtiyyatlardan istifadənin 
müddətinə  görə  aparılır.  Hər  bir  ehtiyyatın  yayıldığı  ərazinin  coğrafi  şəraiti, 
iqtisadiyyatın  digər  sahələri  ilə  birgə  istifadənin  sosial  xarakteri  buraya  daxil 
edilir.  Yəni  hər  bir  təbii,antropogen  komponentin  miqdarı,  dəyəri  onun  digər 
istehsal  sahələrində  istifadə  olunduqdan  sonra  qiymətləndirilməsi  əsasında 
aparılır. 
Ə
gər  turizm  ehtiyatların  da  ərazi  üzrə  təminat  səviyyəsi  onun  digər 
resurslarla  birgə  istifadəsi  ilə  bağlıdırsa,  antropogen  turizm  ehtiyatında  bölgü 
prinsipi  və  təminat  səviyyəsi  ayrı-ayrı  kompanentin  xüsusiyyətlərindən  asılı 
olaraq dəyişir. Turizm ehtiyatının təminat səviyyəsində sosial-iqtisadi göstəricilər 
xidmətlərin  təşkili  ilə  bağlı  olduğuna  görə  istehsalat  və  sosial  obyektlərdən 
turizmdə istifadə olunması mümkündür. 
Kommunal,  məişət,  iaşə  xudmətlərindən  istifadə  birbaşa  turizm 
ehtiyyatlarindan  istifadə  ilə  bağlıdırsa,  turizmdə  təminat  sahələri  maddi  – 
istehsalın  müxtəlif  növləri  ilə  birgə  aparılır.  Iqtisadi  təminant  səviyyəsi 
infrastrukturla  yanaşı  kənd  təsərrüfatı,  tikinti,  yüngül,  yeyinti  sənayesinin 
inkişafına da təsir etmiş olur. 
Turizm  ehtiyyatlarının  öyrənilməsində  digər  xüsusiyyətlərdən  biri  də 
cəmiyyətlə  təbiət  arasındakı  qarşılıqlı  əlaqədən  yaranan  müxtəliflikdir.  Bu  da 
ekoturizmin  inkişafını  təmin  etmiş  olur.  Bu  baxımdan  insanların  təbii  mühitlə 
bağlı olan əlaqəsi aşağıdakı kimi qruplaşdırılır: 
 Turizmin  ətraf  mühitlə  təsiri  müsbət  və  mənfi  mənada  ola  bilər.  Yəni 
ekoloji mühitdə yüklənmə səviyyəsi çox olarsa ətraf mühitə mənfi təsir güclənir. 


 
Bu  da  mövcud  turizm  ehtiyyatlarının  azalmasına  səbəb  olur.  Turizm  sənayesi 
ə
traf  mühitlə  birbaşa  bağlı  olduğuna  görə  onun  dəyişdirilməsi  turizm  tılıbatına 
mənfi təsir göstərir. 
 Xarici  mühitin  insanların  sağlamlığına,  psixoloji  və  fiziki  yorğunluğun 
bərpasına  əsas  təsir  vasitələrindən  olduğuna  görə  ətraf  mühitin  qorunması 
turizmdə mühüm yer tutur. Bütün hallarda ətraf mühütin saflığı turizm tələbatında 
ə
sas yer tutur. 
 Texnoloji inkişaf insanların sağlam ətraf mühütə tələbatını artırır ki, bu da 
turizm vasitəsilə təmin olduğuna görə onun təbiiliyinin qorunması turizmin əsas 
məqsədlərindən  sayılır.  Elmi  –  texniki  inkişafın  sürətlənməsi  insanların  sağlam 
ə
traf mühitə tələbatın artırır. 
  Turizm ehtiyyatlarının öyrənilməsində sosial – iqtisadi xarakter daşıdığına 
görə  ərazinin  mənimsənilmə  səviyyəsi,  infrastruktur  sahələrin  inkişafı 
ehtiyyatlardan istifadənin bazasını təşkil edir. Buna görə də turizm ehtiyyatlarının 
yayıldığı  ərazilərin  infrastruktur,  kommunukasiya,  nəqliyyat  sahələri  inkişaf 
etdikdən sonra mənimsənilməsi aparılır. 
  Turizm  sisteminin  formalaşmasında  mövcud  ehtiyyatlardan  istifadənin 
aşağıdakı xüsusiyyətləri də vardır: 
  1.  Mövcud  ehtiyyatların  turizm  sənayesinin  maddi  bazasını  təşkil  etməsi. 
Burada estetik qavrama və rahatlıq baxımından turistlərin istirahəti üçün mövcud 
təbii  iqlim  elementləri,  memarlıq  abidələrindən  istifadə  olunması  daxildir. 
Rekreasiya  ehtiyyatları  turizm  sənayesinin  maddi  bazasını  təşkil  etdiyinə  görə 
ondan  istifadə  mövcud  tələbatların  təmin  olunmasına  imkan  verir.  Buna  görə 
dəturizm  ehtiyyatlarının  müəyyən  bir  bölgədə  cəmlənməsi  istirahət  və  turizmin 
inkişafında əsas vasitə sayılır. 
  2.  Turizm  ehtiyyatlarının  keyfiyyəti,  qiymətləndirilməsi  və  mövsümi 
differensiyası  tirizm  sistemlərinin  formalaşmasında  əsas  rol  oynayır.  Burada 
keyfiyyət  ətraf  mühitin  sağlamlığı  ilə  yanaşı  turizm  məhsuluna  qatıla  biləcək 
tarixi  mədəniyyət,  etnoqrafik  və  təbiət  abidələri  daxil  edilir.  Burada 

10 
 
qiymətləndirilmənin  əsas  kriteriyası  mövcud  resursların  turizm  sənayesinə  cəlb 
olunma imkanları ilə ölçülür. Həmcinin qiymətləndirilmənin inandırıcı olması və 
turizm  ehtiyyatlarının  differensiyası  nəzərə  alınır.  Turizm  sistemlərinin 
formalaşmasında istehlakçı seqmenti mövcud ehtiyyatlara olan tələbata əsaslanır. 
  Turizm  sənayesində  ayrı  –  ayrı  istehlakçı  qruplarının  tələbatı  müxtəlif 
olduğuna  görə  ehtiyyatların  da  vahid  məhsul  şəklinə  salınması  mümkün  deyil. 
Hər  bir  turizm  ehtiyyatlarından  istifadə  istehlakçı  seqmentinə  uyğun  olaraq 
individual  və  qrup  halında  cəmləşdirilir.  Burada  turizm  ehtiyyatinin  birgə 
istifadəsi  də  mümkündür.  Əksər  hallarda  turməhsulun  hazırlanmasında 
ehtiyyatlardan  kompleks  istifadə  olunması  nəzərə  alınır.  Bu  xüsusilə  turist 
marşurutlarının təşkilində istifadə olunur. 
  Təbii  turizm  ehtiyatlarına  –  təbiət  abidələri,  ekzotik  landşaft,  ərazinin 
yaşıllıq  (meşəlik)  dərəcəsi,  Milli  Parklar,  dağ  ekosistemləri,  baleneloji  və 
mikroiqlim  resursları  aiddir.  Antropogen  turizm  ehtiyatlarına  tarixi-memarlıq 
abidələri, mədəni-maarif müəssisələri, milli-irs nümunələri və s. aiddir. 
  Sosial  –  iqtisadi  turizm  resurslarına  ərazinin  iqtisadi  inkişafı,  əmək 
ehtiyatları, nəqliyyat imkanları, xidmət sahələrinin inkişafı və s. daxildir. 
  Turizm  ehtiyatlarının  yayılması  və  ərazi  üzrə  təminat  səviyyəsi  onun 
növündən asılı olaraq müxtəlifləşir. Təbii turizm resurslarınınyayılma xüsusiyyəti 
ə
razinin  coğrafi  xüsusiyyətindən,  dağ  ekosistemlərindən  və  təbiətdən  turizm 
məqsədilə istifadənin növündən asılıdır. Bu baxımdan təbii turizm ehtiyatlarının 
yayılması və ərazi üzrə təminat səviyyəsiaşağıdakı amillərdən asılıdır: 

  Təbii komponentlərdən sağlamlıq və istirahət məqsədilə istifadə olunması. 
burada  əsas  göstərici  ərazinin  ekzotik  landşaftı,  dağ  ekosistemlərində  istifadə 
imkanları,  yaşıllıq  normasının  istirahət  təşkili  üçün  əlverişli  olmasıdır.  Məsələn 
istirahət mərkəzlərində qeud olunan yaşıllıq norması 10-15 m

təşkil edir.  

  Təbiətdən  dərketmə  və  ekskursiya  məqsədilə  istifadə  olunması.  Burada 
ekzotik  landşaftın  olması,  Milli  Parkların  mövcudluğu,  təbiət  abidələrinin  bir-

11 
 
birinə  yaxın  yerləşməsi  daxildir.  Təbiətdə  sakit  istirahət  imkanları  ekskursiya 
məqsədindən asılı ola bilər. 

  Ekoturizm  məqsədilə  istifadə  də  ərazinin  meşəlik  dərcəsi,  ətraf  mühitin 
sağlamlığı,  Milli  Parklardan  istifadə  imkanları  daxil  edilir.  Bununla  yanaşı  dağ 
ekosistemləridən istifadə olunması da aiddir. 

  Təbii  turizm  ehtiyatlarından  idman  və  kənd  turizm  məqsədilə  istifadə.  Bu 
məqsədlə  təbii  turizm  ehtiyatlarının  daha  çox  cəməndiyi  dağ  kəndlərində  qeyd 
olunan turizm növünün inkişafı mümkündür. 
Təbii  turizm  ehtiyatlarının  ərazi  üzrə  təminat  səviyyəsində  ayrı-ayrı 
komponentlər üzrə qrşılıqlı əlaqəsi: 
 Ekzotik landşaft – təbiət abidələri – Milli Parklar; 
 Meşəlik dərəcəsi – təbiət abidələri – ekzotik landşaft; 
 Çımərlik – meşə - dağ ekosistemləri; 
Bu  əlaqələnirmə  mövcud  turizm  ehtiyatlarının  cəlbediciliyi,  mənzərə 
müxtəlifliyi  əsasında  müəyyənləşir.  Təbii  turizm  ehtiyatlarında  cəlbedicilik 
landşaftın  müxtəlifliyinin  zəngin  olmasına  görə  müəyyən  olunur  ki,  bu  da  qeyd 
ounan  komponentlərin  qarşılıqlı  əlaqələndirilməsi  turizm  tələbatına  təsir  etmiş 
olur. 
Antropogen  ehtiyatların  ərazi  üzrə  yayılması  və  təminatı  onun  istifadə 
xüsusiyyətindən  asılı  olaraq  dəyişir.  Ərazi  üzrə  təminat  səviyyəsində  nəzərə 
alınan amillər aşağıdakılardır: 
 Tarixi-memarlıq 
abidəsinin  orjinallığı,  bərpa  olunarkən  əvvəlki 
görkəminin saxlanılması; 
 Tarixi-memarlıq  abidələrinin  müəyyən  bir  ərazidə  yığcam  yerləşməsi  və 
digər turizm ehtiyatları ilə birgə istifadə imkanları; 
 Ərazidə olan antropogen ehtiyatlarının davamlığı və istifadə müddəti; 
 Milli  irsi  nümunələrin  və  etnoqrafik  abidələrin  müəyyən  bir  ərazidə 
yığcam yerləşməsi, beynəlxalq turizmdə istifadə imkanları. 

12 
 
Antropogen  turizm  ehtiyatları  ekskursiya  məqsədilə  daha  çox  istifadə 
olunduğuna  görə  onun  yayılma  xüsusiyyəti  turist  marşurutlarının  təşkilinə  təsir 
etmiş  olur.  Bu  baxımdan  antropogen  ehtiyatlarla  zəngin  olan  ərazilərdə  səyahət 
və  ekskursiyaların  təşkili  daha  effektiv  sayılır.  Antropogen  ehtiyatlarla  zəngin 
olan  qədim  mədəniyyətə  malik  ölkələrdə  turizm  sənayesindaə  əldə  olunan 
gəlirlərin əsas hissəsi bu sahədən gəlir. 
Antropogen  ehtiyatların  müxtəlifliyi  turizm  baxımdan  mənimsənilmə 
imkanların artırmış olur. Tarixi-arxitektur abidələrin zənginliyi turizm ekskursiya 
işinin  səmərəli  təşkili  ilə  yanaşı,  digər  sosial-iqtisadi  resurslardan  istifadəyə 
imkan verir. Bu da ərazi mənimsəniləsi ilə birbaşa bağlıdır. Belə ki, antropogen 
ehtiyatlarının  zənginliyi  və  onun  daha  qabarıq  təqdim  olunması  turizm 
sənayesinin inkişafına təkan vermiş olur. 

13 
 
 

Каталог: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı


Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə