Nailə Vəlixanlı



Yüklə 0.64 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/7
tarix13.06.2017
ölçüsü0.64 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası 

Azərbaycan Tarixi Muzeyi 



 

 

Nailə Vəlixanlı 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Naxçıvan – 

ərəblərdən monqollaradək 

(VII – XII əsrlər) 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Bakı – 2005 



 

 



 

 

Elmi redaktoru: 



Yaqub Mahmudov – 

əməkdar elm xadimi, tarix elmləri doktoru, professor. 

 

 

 



 

Nailə Vəlixanlı. Naxçıvan – ərəblərdən monqollaradək (VII – XII).  

Bakı, “Elm”, 152 s. 



 

 

 

 

 

AMEA Azərbaycan Tarixi Muzeyinin 

Elmi Şurasının qərarı ilə çap olunur 

 

 

 

 

ISBN 5-8066-1712-2 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

0503020907 Qrifli nəşr 

655(07)-2005  

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

© “Elm”, 2005 

 

 

MÜNDƏRİCAT



 

 

 



Ön söz............................................................................................................ 

 

s. 4  

§ 1. Naxçıvan Ərəb Xilafəti dövründə (VlI-IXəsrlər)............................... 

s. 5  

§ 2. Azərbaycan feodal dövlətləri dövründə Naxçıvanın siyasi durumu 

(IX əsrin II yarısı - XI əsr).......................................................................... 

 

s. 22 

§ 3. Naxçıvan Azərbaycan atabəyləri dövləti dövründə  (XII-XIII  

əsrin I rübü)   ............................................................................................. 

 

s. 33 

Adlar göstəricisi............................................................................................ s. 

49 

 

 

 

 



Oğul qalam - Elgünümün  

unudulmaz xatirəsinə 

 

On söz 

 

Əziz  oxucum! Vətən torpağımızın doğma guşələrindən biri, Azərbaycanımızın canparəsi Naxçıvan 

haqqında çox yazılıb, çox deyilib. Özü də onun haqqında elə özümüz qədər də özgələri yazıblar. Çox vaxt da 

haqqı, ədaləti, düzlüyü kənara ataraq ya özlərinin, ya da qulluq etdiklərinin mənafeyini güdüblər. 

Dəfələrlə  işğala məruz qalıb  Şərqi Qərblə,  Şimalı  Cənubla birləşdirən ucsuz-bucaqsız yolların 

qovşağında yerləşən bu qədim diyar. Zaman-zaman daşı-daş üstündə qalmayıb babalarımızın ağır zəhmət 

bahasına qurduğu, gələnin-görənin "Nəqşi cahan" adlandırdıqları bu gözəl  şəhərin. Lakin dövran keçib, 

xarabazara döndərilmiş Naxçıvan xarabalıqlar içindən dönə-dönə baş qaldırıb, yenidən dirçələrək,  əvvəlki 

görkəmini qaytarıb. Hətta əvvəlkindən də gözəl olub. Yad gözlərin ona zillənmiş kəc baxışları isə dünən olduğu 

kimi bu gün də üstündən çəkilməyib. 

Əziz oxucum! İlk səhifəsini açdığın bu kitab qədim tariximizin çox qəliz, keşməkeşli bir dövrü 

haqqındadır. Orta 

[5 - 6] 

əsrlər dünyasını köklü surətdə  dəyişdirən iki taleyüklü hadisənin - ərəb işğalı ilə 

monqol işğalının arasında qalan bu dövr bütöv Azərbaycan,  о cümlədən onun ayrılmaz hissəsi Naxçıvanın 

tarixində silinməz izlər qoymuşdur. VII əsrin ortalarında  ərəblərin Azərbaycana gəlməsi ilə özünün əlverişli 

geosiyasi və strateji mövqeyinə görə  ərəb ordusunun dayaq məntəqələrindən biri olan Naxçıvan sonrakı 

dövrlərdə siyasi-iqtisadi-mədəni mərkəz kimi əhəmiyyətini artırmış, yüzillərdən bəri fəaliyyət göstərən Böyük 

İpək Yolunun şaxələri vasitəsilə  о vaxtkı dünyanın məşhur ölkə  və  şəhərləri ilə  əlaqə saxlamış, Azərbaycan 

atabəyləri dövründə isə "Nəqşi cahana" çevrilərək regionun bənzərsiz şəhəri olmuşdur. Müxtəlifdilli neçə-neçə 

tarixi qaynağın müqayisəli-tənqidi araşdırılması, mövzuya dair onlarla tədqiqat işlərinin öyrənilməsi, elmi 

süzgəcdən keçirilməsi nəticəsində ərsəyə gəlmiş bu əsərdə siyasi tarixə daha çox üstünlük verilmişdir. Bu təkcə 

ona görə deyil ki, alimlərimiz istər Naxçıvanın arxeoloji tədqiqi, istər mədəni həyatı  və s. haqqında kifayət 

qədər yazmışlar. Bu həmçinin ona görədir ki, mədəniyyət tarixi ilə yanaşı  məhz siyasi tarixin addımbaaddım 

izlənilməsi bu gün blokadada olan Naxçıvan diyarının ümumazərbaycan tarixində tutduğu mövqeni daha aşkar 

aydınlaşdıra, onun adını ta qədimdən başlayaraq "erməni  şəhərləri" sırasında çəkən bədxah qonşularımız və 

onların havadarlarının əsassız iddialarını alt-üst edə bilir. 

Vətən tariximizin təqribən 600 illik dövrünü əhatə edən bu əsər oxucunu Naxçıvanın Ərəb Xilafəti və 

yerli feodal Şəddadilər dövləti tərkibində, Səlcuqilərin və Azərbaycan atabəylərinin hakimiyyətləri illərində olan 

tarixi ilə tanış edir. Bu zaman yerli və digər (ərəb, fars və s.) mənbələrin,  əsas etibarilə, böyük əhəmiyyət 

daşıyan məlumatında bəzən 

[6 - 7]


  tədqiqatçıların özlərini də dolaşdıran bir sıra ziddiyyətli məqam təhlil 

edilmiş, Naxçıvana hücumların (ərəb, gürcü və s.) dəqiq tarixi müəyyənləşdirilmiş, yerli feodal-mülk sahibləri 

olan Naxçıvanşahların və b.-nın mövqeyi açıqlanmışdır və s. 

Mövzu üzərində  işlərkən yazdıqları  əsərlərindən elmi baxımdan bəhrələndiyim bütün tədqiqatçıları, o 

cümlədən əvəzolunmaz alim, ustadım akademik Ziya müəllim Bünyadovu, istedadlı tarixçi Rauf Məmmədovu 

minnətdarlıq hissi ilə yad etməyi, Naxçıvan haqqında məlumat vermis orta əsr müəlliflərinə  rəhmət oxumağı 

özümə borc bilirəm. 

Əziz oxucum! Tarix yazmaq obyektivlik, düzlük, diqqət tələb edir. Düşmən gözü qalmış torpaqlarımızın 

tarixini yazarkən xüsusilə diqqətli olmaq, emosiyadan, sözçülükdən uzaq, elmi dəlillərə, ilkin mənbələrə 

söykənən obyektiv materialla çıxış etmək vacibdir. Sözün əsl mənasında həqiqət lazımdır. 

Mən də çalışmışam ki, yazdıqlarıma heç bir əlavə rəng qatılmasın. Bəzək vurulmasın. Bəlkə ona görə 

yazımın dili sənə bir qədər ağır gəlsin,  əziz oxucum. Qoy adların çoxluğu, hadisələrin mürəkkəbliyi də  səni 

çaşdırmasın. 

Bu - bizim tariximizdir. 

Biz bu tarixi bilməliyik. 

Bilməliyik ki, dostumuzu düşməndən ayıraq. 

Bilməliyik ki, hər bir iddiaya cavabımız hazır olsun. 

Bilməliyik ki, haqq səsimizi daha ürəklə, daha əminliklə ucaldaq, əzəli torpaqlarımıza, babalarımızın 

yurduna yiyə duraq. 

[7 - 8]


  

Nailə Vəlixanlı 

 

 



 

 

§ 1. Naxçıvan Ərəb Xilafəti dövründə 

(VII - IX əsrlər) 

 

Ərəb yürüşlərinin başlanması. VII

 əsrin əvvəllərində tarixi Azərbaycan ərazisinin də daxil olduğu 

Cənubi Qafqaz regionu Orta Şərqin çox hissəsi kimi Bizans imperiyası ilə İran Sasanilər dövlətinin tabeliyində 

və ya nüfiız dairəsində idi. Həmin  əsrin 30-cu illərində Yaxın  Şərqdə yeni bir qüvvənin - Ərəb dövlətinin 

yaranması və az sonra onun həyata keçirdiyi işğalçı yürüşlər Məğribdən Məşriqədək geniş bir ərazidə yaşayan 

onlarla xalqın, о cümlədən, azərbaycanlıların həyatında taleyüklü dəyişikliklərə səbəb oldu. Çox keçmədən, yeni 

dövlət qurumu dövrün ən iri imperiyalarından olan Sasanilər İranının bütün, Bizansın isə bir çox torpaqlarını ələ 

keçirdi. 

Ərəblərin ilkin hücumlarını  dəf etməyə  cəhd göstərən  İran  şahənşahı III  Yəzdigərd ona tabe ölkə  və 

vilayətlərin hakimlərinə müraciət edərək, köməkçi qoşun dəstələri göndərmələrini tələb etdi. Yerli hakim və ya 

qoşun başçılarının rəhbərlik etdiyi müxtəlif yerlərdən, о cümlədən, tarixi Azərbaycan torpaqlarından olan yüz 

minədək könüllü bu çağırışa cavab olaraq, döyüşlərin getdiyi İraq  ərazisinə yollandı (müxtəlif isnadlara 

əsaslanan mənbələr döyüşçülərin 

[8 - 9]

 sayını 60 min ilə 120 min arasında qeyd edirlər) (1). 634-cü ildə 



Yəzdigərd  İran ordusunun baş komandanı  vəzifəsinə  hərbi  şücaəti ilə ad çıxarmış, yerli qaynaqların Midiya, 

Azərbaycan (Atrpatakan) hakimi adlandırdıqları Fərruxzad oğlu Rüstəmi təyin edir (2). 

Ərəb hücumu ərəfəsində Albaniyanın (Arranın) Mihranilər sülaləsinə mənsub ilk hökmdarı olan Varaz 

Qriqorun kiçik oğlu Cavanşirin "mütləq olaraq əzəmətlə  İberiya hüdudlarından hunların qapısına və Araz 

çayınadək ağalıq etdiyi" ərazi bu dövrdə Naxçıvan torpaqlarını da əhatə edirdi. Moisey Kalankatuklunun 

məlumatına görə,  ərəblərlə ilk ciddi döyüşlərdə albanlardan ibarət qoşun hissəsinə başçılıq edən sərkərdə 

Cavanşir öz şücaəti ilə  fərqlənə bilmişdi (3). Artıq Sasanilərin paytaxt şəhəri Ktesifon (Mədain) uğrunda 

vuruşmada (637) baş komandan sərkərdə Rüstəmin bilavasitə özünün Azərbaycandan topladığı 80 minlik 

qoşunla birlikdə Cavanşirin üç minlik dəstəsindən başqa erməni sərkərdəsi Muşeq Mamikonianın da üç minlik, 

Sünik knyazı Qriqorun isə min nəfərlik dəstələri iştirak edirdi (4). Ərəblərin qələbəsi, Ktesifonun alınması və III 

Yəzdigərdin qaçması ilə  nəticələnən bu qanlı döyüşdə  sərkərdə Rüstəmlə  bərabər Cənubi Qafqazdan olan bir 

çox döyüşçülər, о cümlədən, Sünik knyazı Qriqor və oğlu həlak oldular (5). Ağır yaralanmış Albaniya knyazı 

Cavanşir isə yaraları sağaldıqdan sonra da hələ bir müddət  İran ordusu tərəfmdə  ərəblərlə vuruşur, lakin 

mübarizənin faydasız, imperiyanın ölümə məhkum olduğunu dərk edərək, 639-640-cı ildə vətəninə qayıdır (6). 

Yerli mənbə Cavanşirin elə bu illərdə Sisakan (Sünik) knyazının qızı ilə evlənməsi haqqında da məlumat verir 

[9 - 10]


Ərəblərin.Sasanilər imperiyasının  şimal  əyalətlərinə, eləcə  də, Cənubi Qafqaza doğru yürüşlərinin 

qarşısını keçilməz bir sədd kimi tutan Nihavəndin 642-ci ildə baş verən süqutu bu istiqamətdə hərəkət edən ərəb 

ordu hissələrinin yolunu açdı, ərəb tarixçisi ət-Təbərinin (IX əsr) sözləri ilə desək, о gündən iranlıların birliyi 

pozuldu; bundan belə hər vilayətin əhalisi düşmənlə yalnız öz ərazisi hüdudlarında döyüşdü (8). 

Azərbaycan  ərəblərin ilk yürüşlərində. Naxçıvana hücum.

  Tarixi Azərbaycan  ərazisinə  ərəb 

qoşunlarının real hücumları  həmin hadisədən bir il sonra - 643-cü ildə başladı (9). Dövrün mənbələrinin 

müqayisəli təhlilindən görünür ki, 643-644-cü illərdə, xəlifə Ömərin (632-644) dövründə, ərəblər ölkənin yalnız 

cənub və Dərbəndədək Xəzərsahili torpaqlarını tuta bilmişdilər (10). İşğalın bu mərhələsi yerli əhali ilə Xilafət 

üsul-idarəsi arasındakı münasibətləri tənzimləyən ilk sülh müqavilələrinin bağlanması ilə nəticələndi. Ərəblərə 

müqavimət göstərməyən "əhli-kitab", yəni vahid ilahi qüvvəni tanıyan və müqəddəs kitabı olan xristian, yəhudi 

əhalinin və eləcə  də  işğalın ilk dövründə atəşpərəstlərin həyatı,  əmlakı  və dini cizyə-can vergisi vermək 

müqabilində toxunulmaz elan edildi. İslamı qəbul edənlərə güzəştlər olundu, ərəblərlə birlikdə yürüşlərdə iştirak 

edən yerlilər xidmətləri əvəzində vergidən azad edildilər (11). 

Lakin, 644-645-ci illərdə, xəlifə Ömərin ölümündən sonra, mərkəzdə baş verən siyasi sabitsizlikdən 

istifadə edən azərbaycanlılar üsyan edərək,  ərəblərlə bağladıqları müqavilələrin  şərtlərini yerinə yetirməkdən 

imtina etdilər (12). 

[10 - 11]

 

Xilafətin yeni başçısı Osmanın (644-656) Azərbaycana göndərdiyi sərkərdə  əl-Valid ibn Ukbanın 



rəhbərlik etdiyi ordunun hücumu ilə ərəblərin Azərbaycana yeni - ikinci geniş yürüşü başlanır (13). Bir il əvvəl 

tutduqları Azərbaycan torpaqlarını bir daha işğal edə bilən və yeni sülh müqaviləsi bağlayan ərəblərin sərkərdə 

Səlman ibn Rəbiənin başçılığı ilə 12 minlik ön dəstəsi, mənbənin məlumatından göründüyü kimi, Arazı keçərək 

Albaniya  ərazisinə  də hücum edir, oranı talayıb çapır, zəngin qənimət və  əsirlərlə  əl-Validin qərargahına 



 

qayıdır. Ət-Təbərinin bu xəbəri (14) yerli mənbənin müəllifi Gevondun məlumatı ilə də təsdiq olunur. Həmin 



müəllifə görə  İran (Persiya) tərəfındən hücum edən  ərəblər Midiya (Cənubi Azərbaycan) kəndlərini, Qoğtən 

(Qoqtən, Gögtən) vilayətini və Naxçıvan obalarını viran qoydular; kişilərin bir çoxunu öldürdülər, qalanlarını 

isə arvad-uşaqları ilə əsir götürüb, Culfa keçidindən Arazın о tayına apardılar (15). 

Beləliklə, ərəblərin Naxçıvan ərazisinə ilkin hücumu ötərgi basqın xarakteri daşısa da, nəticə etibarilə 

ağır idi: kəndlər, obalar qarət edilmiş, əhalinin bir hissəsi öldürülmüş, bir hissəsi vətənindən didərgin salınaraq, 

uzaq Ərəbistana əsir aparılmışdı (16). 

Həmin dövr hadisələrinin yerli və  ərəb mənbələrində bir qədər dolaşıqlığa gətirib çıxaran ziddiyyətli 

təsviri ədəbiyyatda (müq. et: Z. Bünyadov, R. Məmmədov, A. Ter-Gevondyan, A. Kolesnikov, O. Bolşakov və 

başqalarının  əsərləri)  ərəb yürüşlərinin vaxtının və istiqamətinin fərqli verilməsinə  səbəb olmuşdur. Bu kimi 

fərqlərin meydana çıxmasına əsas səbəb bilavasitə işğal dövrünə (VII-VIII əsrlərə) dair mənbələrin (həm ərəb, 

həm yerli) yox dərəcəsində az olması, həmin dövrə aid, əsasən, IX əsrdə qeydə 

[11 - 12]

 alınmış məlumatların 

isnadlar (ötürmələr və soraqlaşmalar) vasitəsilə çatdırılması ilə yanaşı hadisələrin baş verdiyi dövrün gərginliyi, 

hücuma məruz yerli əhalinin, о cümlədən, azərbaycanlıların işğalçılara göstərdikləri ciddi müqaviməti üzündən 

eyni yerin bir neçə dəfəyə tutulması olmuşdu. 

Mənbələrin müqayisəli təhlili göstərir ki, Naxçıvanın  ərəblər tərəfindən işğalı da birdəfəyə mümkün 

olmamış, Xilafət qüvvələri bu əraziyə bir neçə dəfə hücumlar etmişlər. Yepiskop Sebeosun məlumatına görə, 

belə hücumlardan biri zamanı (mətnə  əsasən, Bizans hökmdarı Konstantinin (641-668) hakimiyyətinin ikinci 

ilində) ərəblər Naxçıvan qalasına hücum etsələr də, onu tuta bilməmiş, ətraf yerlərin işğalı ilə kifayətlənmişdilər 

(17). 

Ərəblərin və bizanslıların yeni hücumları. Naxçıvana hücumun ədəbiyyatda 

işıqlandırılması

644-cü ildə  xəlifə Osmanın göstərişilə bir qədər də güclənən yeni hücumlar bütün Cənubi 

Qafqaz, о cümlədən, Naxçıvan üçün daha ağır nəticələr verdi. Bu dəfə ərəb qoşımlarına Kiçik Asiya ərazisində 

bizanslılarla vuruşan sərkərdə Həbib ibn Məsləmə başçılıq edirdi. Xəlifə, iki Qafqaz yürüşünün iştirakçısı, bu 

yerlərə yaxşı  bələd olan, özünü mahir hərbiçi kimi tanıtdırmış  Səlman ibn Rəbiəni də  Həbibin köməyinə 

göndərir. Əl-Bəlazurinin bu yürüş haqqında məlumatı bir neçə isnada və varianta əsaslansa da, burada Nəşavə 

adlandırılan Naxçıvanın sülh müqaviləsi bağlanması ilə  nəticələnən işğalının Qaliqala-Xilat-Ərciş-Dəbil-

Naxçıvan-Sisəcan (Sünik), oradan isə Curzana (Gürcüstana) yönəldilən istiqamətdə, Həbib ibn Məsləmənin 

başçılığı ilə həyata keçirildiyi görünür (18). Ərəb tarixçisinin yazdığına görə, Həbibi bu yürüşə xəlifə Osmanın 

əmrilə onun Şam, əl-Cəzirə 

[12 - 13]

 və Suğurdakı (sərhəd vilayətindəki) valisi (amili) Müaviyə göndərmişdi 

(19). Əl-Bəlazurinin bu dedikləri cüzi fərqlərlə başqa ərəb mənbələri müəlliflərinin (əl-Yəqubi, ət-Təbəri, İbn 

əl-Əsir) məlumatı ilə də təsdiq olunur (20). VIII əsrin II yarısı - IX əsrin əvvəllərində (747-823) yaşamış, ərəb 

yürüşləri haqqında qiymətli kitabı dövrümüzədək gəlib çatmayan Ömər  əl-Vakidinin  əsərinə istinad edən  əl-

Bəlazuri (mətndə: "Məhəmməd ben Səd, əl-Vakidiyə, о isə Əbdülhəmid ben Cəfərə, о isə atasına əsaslanaraq 

mənə danışdı...") Həbibin ordusuna qarşı Bizans sərkərdəsi Mavrianın (mətndə:  əl-Mavriyan  ər-Rumi) 

qoşununun vuruşduğunu bildirir (21). Bu, Sebeosun məlumatı ilə də təsdiq olunur (22). Ərəb yürüşlərinin ilkin 

dövrünün bilavasitə müasiri olan bu müəllifin (onun əsərindəki son xəbər VII əsrin ortalarına aiddir) 

məlumatına  əsaslanan erməni tarixçisi A. N. Ter-Gevondyan Həbibin bu yürüşünün 652-653-cü ildə baş 

verdiyini irəli sürsə də, ərəb müəllifləri (əl-Bəlazuri, əl-Yəqubi, ət-Təbəri və b.), hadisənin 24 (644-45) və ya 25 

(645-646)-ci ildə olduğunu bildirirlər (23). Naxçıvanın ərəb ordusu tərəfındən işğalını akademik Ziya Bünyadov 

və onun ardınca Rauf Məmmədov dəqiq tarix göstərmədən "xəlifə Osmanın (644-656) dövrünə", Dağıstan 

tarixçisi Ə. Şıxsəidov isə 24/644-645-cü ilə aid edirlər (24). Hər iki Azərbaycan alimi Naxçıvana qarşı ancaq bir 

hücum haqqında məlumat verirlərsə, Ə. Şıxsəidov, haqlı olaraq, ərəblərin Cənubi Qafqaza 32/652-653-cü ildə 

baş verən yeni hücumundan da danışır (25). 

Onu da qeyd etməliyik ki, Həbibin 644-cü ildə baş verən yürüşünü inkar etməyən A. N. Ter-Gevondyan 

bizanslılara qarşı yönəldilmiş I yürüş zamanı  ərəb qoşunlarının yalnız  Şimşatadək irəlilədiklərini və onu 

tutduqlarını, 

[13 - 14]

 Cənubi Qafqazın içərilərinə girə bilmədiklərini, əsas, böyük yürüşün yalnız 10 il sonra 

baş verdiyini iddia edir (26). Mənbələrin təhlili göstərir ki, Həbibin Səlman ibn Rəbiənin köməyi ilə 

Qaliqaladan (Feodosiopol, Ərzurum) başladığı ilk hücum bu şəhərin alınması ilə nəticələnmişdi (27). Bundan 

sonra Mərbəlada (Mardali) möhkəmlənən  ərəb sərkərdəsi burada onun görüşünə  gələn Xilat batrikini qəbul 

etmiş, bu batrikin hələ 640-cı ildə baş verən ərəb hücumları dövründə Xilafət ordusu başçısı İyad ibn Ğənmlə 

bağladığı müqaviləni təsdiqləmiş, müəyyən olunan vergini qəbul etmişdi. Xilatdan sonra Həbib, tarixçi əl-

Bəlazurinin  əl-Busfurrucanın nahiyələrindən biri kimi təqdim etdiyi Moksun sahibi ilə görüşərək, onu hakim 

vəzifəsində  təsdiq etmiş, onunla sülh və  əmin-amanlıq müqaviləsi bağlamışdı.  Ərəb sərkərdəsinin  Ərciş  və 

Bacuneysin kəndlərinə göndərdiyi qoşun həmin yerləri tutmuş, adambaşına düşən cizyəni yığmış, onların 

sahiblərinə torpaq vergisi (xərac) ödəmək  şərtilə irsi mülklərində qalmağa icazə vermişdi (28). Əl-Vakidinin 


 

xəbərinə istinadlanan əl-Bəlazuri Həbibin buradan əl-Qırmız kəndi adlanan Əzdişata gəlməsi, sonra isə 



Kürdlərin çayını (Nəhr əl-əkrad) keçərək, Dəbil yanındakı çəməndə düşərgə salması, ilk dəfə hələ 640-cı ildə 

işğal edilmiş bu şəhəri yenidən tutması haqqında məlumat verir (29). Təslim olan və aman istəyən Dəbil əhalisi 

ilə sülh müqaviləsi bağlayan Həbib öz atlı  dəstəsini ölkənin içərilərinə (Curni, Aşuş, Zat al-Lucum və s.) 

göndərərək, Dəbilin bütün kəndlərini  ələ keçirir. Sirac Tayr və Bağravəndin batriki ərəblərə vergi ödəmək, 

müsəlmanlara qarşı dostcasına münasibətdə olmaq, onları azuqə ilə  təmin etmək, düşmənlərinə qarşı 

mübarizədə onlara arxa olmaq şərtlərilə sülh istəyir. Beləliklə, Qaliqaladan Dəbilədək 

[14 - 15]

 bütün torpaqları 

ələ keçirən ərəblər yalnız bundan sonra Naxçıvana hücum edirlər (30). 

Maraqlıdır ki, ərəblərin bu yürüşünün  əvvəlində onlara qarşı  sərkərdə Mavrianın başçılığı ilə 

bizanslıların vuruşduğunu qeyd edən əl-Bəlazuri tarixçi əl-Vakidiyə istinad edən Məhəmməd ibn Sədin xəbərinə 

əsaslanaraq, Dəbilin mühasirəsi zamanı Bizans sərkərdəsinin düşərgəsinə hücum edilməsi, onun öldürülməsi, 

düşərgədə bizanslılara məxsus hər  şeyin  ələ keçirilməsi haqqında məlumat verir (31). Tarixçi Sebeosun isə 

həmin hadisə haqqında məlumatı bir qədər fərqlidir. Onun yazdığına görə,  ərəblərə qarşı  sərkərdə Mavrianın 

başçılığı ilə vuruşan bizanslılar sərt qış günündə ərəblərin belə havada irəli gedə bilməyəcəyini güman edərək

onları sıxışdırmağa başlamış, Zarehavanda (Albak nahiyəsində) möhkəmlənmiş ərəblərə əhəmiyyət verməyərək, 

Dvin qalasını qarət etmiş, oradan Naxçıvana doğru irəliləyərək, onu da qarət etmək məqsədilə Naxçıvan qalası 

ilə döyüşə girmişlər. Yazın gəlməsi ilə ərəblərlə vuruşa hazırlaşan Mavrian Naxçıvanı tutmaq məqsədindən əl 

çəkməyərək, mühasirədə saxladığı bu şəhərə qarşı hücumları davam etdirmişdi. Bu zaman ərəblər Naxçıvan 

qalası ilə vuruşan bizanslılara hücum etmiş, onları  məğlubiyyətə  uğratmış, bir çoxunu qılıncdan keçirmiş, 

qalanlarını qaçmağa məcbur etmişdilər. Mavrianın özü isə  İberiyaya (Gürcüstana) qaçmaqla canını qurtara 

bilmişdi (32). Sebeosun məlumatından görünür ki, ərəblər Naxçıvana daxil olmamış, geri qayıdaraq Karini 

(Feodosiopol) mühasirəyə almış  və  nəhayət həmin  şəhəri  ələ keçirə bilmişlər. Yalnız bundan sonra onlar 

Ermənistanı, Ağvanı (Albaniyanı), Süniki də işğal etmişlər (33). 

[15 - 16]

 

Naxçıvanla müqavilə  və onun şərtləri.



  Beləlıklə,  ərəblərin Naxçıvana hücumu Dəbilin (Dvinin) 

yenidən tabe edilməsindən sonra baş vermişdi. Əl-Bəlazuri və başqa ərəb müəllifləri bu şəhərin işğalı prosesini 

geniş şərh etməsələr də, Həbibin mənbədə ən-Nəşavə adlandırılan Naxçıvanı tutması, şəhər əhalisi ilə Dəbillə 

bağlanılan müqaviləyə oxşar müqavilə bağlaması haqqında məlumat verirlər. Həmin müqavilələrin oxşarlığını 

nəzərə alaraq, ərəblərin Dəbil əhalisi ilə bağladığı müqaviləni təqdim edirik: 

"Mərhəmətli və rəhm edən Allahın adı ilə. Bu kağız Həbib ibn Məsləmədən Dəbilin həm [burada] olan, 

həm də olmayan xristian əhalisinə, onun atəşpərəstlərinə (məcus) və  yəhudilərinədir. Mən sizin özünüzün, 

malınızın, kilsələrinizin, sinaqoqlarınızın  (biyaikum),  şəhərlərinizin divarlarının [toxunmazlığına] təminat 

verirəm. Siz aman olunursunuz. Biz sizinlə [bağlanılan] müqaviləyə əməl edəcəyik, nə qədər ki, Siz ona riayət 

edəcək, cizyəni və  xəracı ödəyəcəksiniz. Allah şahiddir, Allahın  şahidliyi kifayətdir. Möhürlədi Həbib ibn 

Məsləmə" (34). 

Naxçıvanla bağlanılan müqavilənin mətninin dövrümüzə çatmadığına baxmayaraq, əl-Bəlazurinin Dəbil 

və Naxçıvan müqavilələrinin oxşarlığı (sözsüz ki, eyniliyi yox; belə ki, hər  şəhərin özünəməxsusluğu 

müqavilələrdə  nəzərə alınmaya bilməzdi) haqqında qeydi ərəblərə zor gücünə  təslim edilən bütün yerlərin 

əhalisi kimi naxçıvanlıların da Xilafətin siyasi tabeliyini qəbul etmək şərtilə razılaşdıqlarını  təsdiqləyir. Dəbil 

müqaviləsində  şəhərin xristian, atəşpərəst və  yəhudi etiqadlı sakinlərinə  və onların  əmlak və  məbədlərinə aid 

edilən güzəştlər, gərək ki, Naxçıvan müqaviləsində də olmuşdur. Belə ki, erkən orta 

[16 - 17] 

əsrlərə dair yerli 

mənbələrdə regionun başqa şəhərlərində (o cümlədən Moisey Kalankatukluya görə  Bərdədə-Partavda) olduğu 

kimi Naxçıvanda da xristian və atəşpərəst  əhali ilə yanaşı bu yerlərdə  hələ b.e.ə. məskunlaşan yəhudilərin də 

olması haqqında məlumat vardır (35). B.e. IV əsrində baş verən hadisələrdən yazan Favstos Buzand Naxçıvanı 

işğal edən sasani ordusunun buradan başqa əsirlərlə yanaşı on altı min yəhudi ailəsi apardığını da xəbər verir 

(36). Naxçıvanda  ərəb işğalı  ərəfəsində  yəhudi etiqadlı  əhalinin yaşamasına mənbələrin bu dövrdə "Arran, 

Curzan və Sisəcanın" milliyyətcə türk olsalar da dini etiqad baxımından  əksərən yəhudi olan xəzərlərin 

tabeliyində olması da təsir edə bilərdi (37).





Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə