NAĠLƏ VƏLĠxanli



Yüklə 2.84 Kb.

səhifə1/11
tarix13.06.2017
ölçüsü2.84 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


 
NAĠLƏ VƏLĠXANLI 
 
 
 
 
ƏRƏB XĠLAFƏTĠ VƏ 
AZƏRBAYCAN  
 
 
 
 
 
Azərbaycan dövlət nəĢriyyatı 
Bakı - 1993 


 
BBK  9 (S 42) 
 
 
B 50 
 
 
 
 
 
 
 
 
Elmi redaktoru akademik  Ziya Bünyadov 
 
 
Redaktoru   Məlahət Əsədova 
 
 
Rəssamı   Zaur Abbasov 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
©AzərnəĢr, 1993 
 
 


 
 
 


 
 
ÖN SÖZ 
Azərbaycan  alimləri  xalqımızın  uzaq  “dünənini”  daha  yaxĢı  görmək  üçün 
geniĢ tədqiqatlar aparır, düzü əyridən, yaxĢını yamandan, haqqı nahaqdan ayırmağa 
çalıĢır,  ulu  babalarımızın  günün-güzəranını  açıqlaya  bilən  əsl  həqiqəti  onların  bu 
gün  yaĢayan  nəvə-nəticələrinə  çatdırmaq  istəyirlər.  Bu  araĢdırmalar  prosesində 
müasir  Azərbaycanın  mövcud  simasında  tariximizin  ayrı-ayrı  mərhələlərinin  öz 
əksini necə tapması məsələsi ətrafında hələ də mübahisələr yaranır, hələ də dilimiz, 
etnik  mənsubiyyətimiz,  soy  kökümüz,  sərhədlərimiz,  tarixin  ayrı-ayrı  dövrlərində 
beynəlxalq  mövqeyimiz,  babalarımızı  bir  əsarətdən  “qurtarıb”  baĢqasına  salan 
“xilaskar”  iĢğalçıya  münasibətimiz  və  s.  haqqında  ixtilaflı  düĢüncələrimiz  var. 
Bizim məqsədimiz heç də bu mübahisələrə giriĢmək və ya onları saf-çürük etmək 
deyil,  dilimizin,  dinimizin,  mədəniyyətimizin,  hətta  özlüyümüzün  bugünkü 
simasının  müəyyənləĢməsində  mühüm  yer  tutan  “ərəb  dövrü”  mərhələsinə  dair 
əsas məlum və qeyri-məlum faktları və məsələləri bir də gözdən keçirmək, onları 
geniĢ  oxucu  kütləsinə  çatdırmaqdır.  Tarixi  yolumuzun  xeyli  hissəsini    tutmuĢ  bu 
dövr  VIII  əsrin  əvvəllərində  Ərəbistan  yarımadasında  yaranmıĢ  müsəlman 
dövlətinin – Xilafətin tarixi ilə sıx bağlıdır. 
QarĢınızdakı  kitabı  vərəqlərkən,  Siz,  o  dövrdən  baĢlayaraq  müsəlman 
dünyasının  daimi  sakininə  çevrilmiĢ  Azərbaycan  xalqının  tarixi  ilə  yanaĢı  qılınc 
gücünə torpaqlarımızı öz böyük məmləkəti tərkibinə qatmıĢ ərəblərin tarixi ilə də 
tanıĢ  olacaqsınız.  Doğrudan  da,  o  dövr  dünyasının  Azərbaycan  qarıĢıq  az  qala 
yarısını  fəth  etmiĢ  ərəblər  kim  idi,  islamdan  əvvəl  onlar  necə  yaĢayırdılar,  necə 
oldu ki, Ərəbistan yarımadasını demək olar heç vaxt tərk etməyən ərəblər birdən-
birə  öz  doğma  hüdudlarını  aĢıb  dünyanı  almaq  fikrinə  düĢdülər,  necə  oldu  ki,  o 
dövrün  iki  qüdrətli  imperiyası  tarixin  səhifələrində  elə  bir  iz  buraxmamıĢ  cənub 
xalqının  əlində  əsir-yesir  oldu,  niyə  Sasanilərin  tabeliyində  olan  müxtəlif  dinli 
Azərbaycan  əhalisi  çox  keçmədən,  demək  olar  müsəlmanlaĢdı.  Ərəb  iĢğalı 
dairəsinə daxil edilmiĢ bəzi qonĢu xalqlar isə öz əvvəlki dinlərində qaldılar? Ərəb 
fütuhatı Azərbaycanın dilinə, dininə, mədəniyyətinə, adət-ənənəsinə, təsərrüfatına, 
Ģəhər və kənd həyatına necə təsir etdi və s. və i.a. 
Bu  və  digər  suallara  cavab  vermək  üçün  biz  orta  əsr  ərəb  mənbələrindən, 
eləcə  də  müxtəlif  dillərdə  yazılmıĢ  elmi  ədəbiyyatdan  istifadə  etmiĢ  (bu  əsərlərin 
siyahısı  kitabın  axırında  təqdim  edilir),  bir  sıra  məsələlərə  isə,  obyektivlikdən 
uzaqlaĢmamaq  Ģərtilə,  yeni  gözlə  baxmağa  çalıĢmıĢıq.  Dediklərimizin  əyaniliyi 
üçün biz, orta əsr ərəb mənbələrindən, o cümlədən hadisələri bilavasitə öz gözləri 
ilə  izləmiĢ  müəlliflərin  əsərlərindən  etdiyimiz  tərcümələri  də  kitaba  salmağı 
məqsədəuyğun hesab etdik.  
“... Ġnsanlar ata-babalarından çox 
öz zəmanələrinə oxĢayırlar” 


 
Əli ibn Əbu Talib 
 
ƏRƏBLƏR, ĠSLAM, ĠLK YÜRÜġLƏR... 
 
VII əsrin ortalarına yaxın qədim Azərbaycan torpağında ağır faciə baĢ verdi; 
Ərəbistan  çöllərindən  əsən  acı  səmum  küləyinin  alovsaçan  nəfəsi  dağları-dərələri 
aĢdı, yandırdığını yandırdı, viran qoyduğunu viran qoydu. ġəhərlər, kəndlər, obalar 
yerlə-yeksan  oldu.  Bol  məhsul  verən  bərəkətli  qara  torpaq  –  al  oldu,  qocalar, 
qadınlar, uĢaqlar qolu bağlı qul oldu. Anaların ahı,  naləsi göylərə  ucaldı.  Səmum 
hər  Ģeyi  külə  döndərmək  istədi,  dini  aldı,  dili  aldı,  əməllərə  qandal  vurdu, 
mənəviyyatı  alçaltdı,  lakin  torpağa,  Vətənə  bağlılıq  hissini  buxovlaya  bilmədi; 
növratımızı pozdusa da, varlığımıza xələl gətirə bilmədi. 
Qoca  dünya  çox  zülmlərin  Ģahidi  olub,  çox  kəsilmiĢ  baĢlar,  çıxarılmıĢ 
gözlər  görüb.  Doğma  müqəddəs  torpağımız  çox  yağıların  izlərini  sinəsində 
saxlayıb,  çoxlarının  gözü  onda  qalıb.  Lakin  azərbaycanlılar  həmiĢə  torpağını 
tapdalayan ayaqları kəsmiĢ, onda qalan gözləri çıxarmıĢlar. 
Bu  dəfəki  bəla  da  qəfildən  gəldisə  də  taleyin  hökmü  ilə  çox  keĢməkeĢlərə 
sinə gərmiĢ ulu babalarımıza qeyri-adi görünmədi: axı qədim yurddaĢlarımız Vətən 
torpağının dəfələrlə ayaqlandığının Ģahidi olmuĢ, uzağın-yaxının qılıncının zərbini 
dadmıĢ,  zülm  və  əsarətin  ağrısını  çəkmiĢdilər.  Dünya  fatehi  Makedoniyalı 
Ġsgəndərin  iĢğalından  daha  geniĢ  torpaqları  əhatə  edən,  təsir  gücü  ilə  onu  arxada  
qoyan  bu  dəfəki  fütuhat  təkcə  azərbaycanlıların  deyil,  məğribdən  məĢriqədək 
ucsuz-bucaqsız  ərazidə  yaĢayan  onlarla  xalqın  tarixi  taleyində  köklü  çevriliĢ  etdi, 
onların  bir  çoxunu,  xüsusilə  Ərəbistan  hüdudlarından  uzaqda  yaĢayanları  bu 
vaxtadək  tanımadıqları,  haqqında  heç  bir  Ģey  eĢitmədikləri  naməlum  cənub  xalqı 
ilə  üz-üzə  qoydu.  Tarixə  VII  əsr  dünyasının  qoluzor  fatehi  kimi  daxil  olmuĢ  bu 
cənub xalqı, o dövrdə Ərəbistan yarımadasının oturaq və “əhl əl-bədv” – “bədəvi” 
adlanan  köçəri  sakinləri  olan  ərəblər  idi.  Bugünkü  və  dünənki  tariximizin 
gediĢatında həlledici rol oynamıĢ bu xalq haqqında biz nə bilirik? 
Fütuhatdan sonrakı dövrlərdə ərəbləĢmiĢ müasir ərəb ölkələri  xalqlarından 
fərqli  olaraq  həmin  ərəblər  o  zaman  yalnız  Ərəbistan  yarımadası  ərazisində 
yaĢayırdılar.  Tədqiqatçıların  hesablamalarına  görə  VI  –  VII  əsrlərdə  o  yerlərdə 
təqribən 4 milyon oturaq, üç milyon köçəri ərəb həyat sürürdü. Ta qədimdən onlar 
iki  böyük  etnik  qrupa  ayrılırdılar  –  erkən  orta  əsrlərdə  himyərilər  adlandırılan 
cənublular və yarımadanın qala hissələrində yaĢayan, qonĢu xalqların təqribən b. e. 
ə.  VII  əsrdən  ərəb  adlandırdıqları  köçərilər.  Müsəlman  rəvayətinə  görə 
yarımadanın  Ģimalında  yaĢayanların  soy  kökü  Ġbrahimin  oğlu  Ġsmayıl  vasitəsilə 
Ədnandan  cənubda  yaĢayanların  soy  kökü  isə  Qəhtandan  baĢlayırdı.  Bu  bölgüyə 
uyğun olaraq ərəblər nizarilər və maadilər adlanan Ģimal qəbilələrinə və yəmənilər 
adlanan  cənub  qəbilələrinə  ayrılırdılar.  ġimal  ərəbləri  bir  çox  tayfa  və  qəbilələrə 


 
bölünmüĢ  rəbia  və  mudar,  cənub  ərəbləri  isə  himyər  və  qəhlan  qollarına 
parçalanırdılar. 
Hər  iki  etnik  qrup  sami-hami  dilləri  ailəsinə  daxil  olan  eyni  köklü  dillərdə 
danıĢsalar da, bir-birlərini çətinliklə baĢa düĢür, buna görə də özlərini müxtəlif xalq 
sayırdılar..  Həyat  tərzlərindəki  fərq  isə  cənub  və  Ģimal  ərəbləri  arsındakı  təzadı 
daha  da  dərinləĢdirirdi.  Onu  da  qeyd  etməliyik  ki,  cahiliyyə,  yəni  nadanlıq  dövrü 
adlandırılan islamaqədərki dövr ərəblərinin həyat və məiĢəti haqqında əsas mənbə 
kimi  qiymətləndirilən  qədim  ərəb  poeziyası  nümunələrində  də  Ərəbistan 
sakinlərinin  özlərini  ərəb  adlandırması  barədə  heç  bir  məlumat  yoxdur.  Alimlərin 
fikrincə  müxtəlif  tayfa  və  qəbilələrə  mənsub  bu  eynidilli,  oxĢay  həyat  tərzli 
adamlara ərəb demək mümkün olsa da “söhbətin vahid xalqdan deyil, ümumi tarixi 
tale  ilə  bağlı  qohum  qəbilələr  qrupundan  getdiyini”  unutmamalıyıq.  Ümumi  rəyə 
görə,  qonĢuların  çoxdan  bəri  “ərəb”  adlandırdıqları  Ərəbistan  sakinləri  bir  xalq 
kimi yalnız VII əsrin birinci yarısında islam bayrağı altında birləĢə bildilər. 
Mütəxəssislər  onu  da  qeyd  edirlər  ki,  “ərəb”  sözü  əvvəllər  heç  də  etnik 
mənsubiyyəti bildirmir, sadəcə olaraq “quraqlıq, xam torpağı” və onun sakinlərini 
nəzərdə tuturdu, sonralar bu sözün məna dairəsi geniĢlənmiĢ, “ərəb”, “Ərəbistan”, 
“ərəb dili” terminləri yaranmıĢ və nəhayət “ərəb” məfhumu böyük bir xalqın adını 
ifadə  etmiĢdir.  Əlbəttə,  dilimizin,  dinimizin,  mədəniyyətimizin  bugünkü  Ģəkildə 
formalaĢmasına  səbəb  olmuĢ  ərəblərin  həyat  tərzi  də  alimlərimizi  az  
araqlandırmır. 
Deməliyik ki, Ərəbistanın geniĢ ərazisinə səpələnmiĢ ərəb qəbilələri əsasən 
maldarlıq  və  vadi  əkinçiliyi  ilə  məĢğul  olur,  arada  ovçuluq  da  edirdilər. 
Yarımadanın sahil bölgələrində məskən salmıĢ qəbilə sakinləri balıq tutur, mirvari 
ovuna  çıxırdılar.  Təbii  Ģəraitin  kasıb  olduğu  bu  yerlərdə  yaĢamaq  uğrunda  ara 
verməyən mübarizəni davam etdirməyə məcbur olan həmin qəbilələr biri digəri ilə 
kəskin  rəqabət  edir,  tez-tez  ayrı-ayrı  otlaqlardan,  vadilərdən,  su  mənbələrindən 
istifadə  üstündə  savaĢa  çıxırdılar.  Bu  kiçik  savaĢlar,  mübahisələr  çox  vaxt  ağır 
nəticəli böyük döyüĢlərə çevrilirdi; lakin həyat istəyi biri-birilərinin axırına çıxmaq 
təhlükəsinə üst gəlir, onlar barıĢıq yolları arayır və nəhayət barıĢırdılar. 
Ġslamaqədərki bədəvi ərəb tayfaları ibtidai icma quruluĢu Ģəraitində yaĢayır, 
öz  baĢçıları  olan  Ģeyx  və  ağsaqqallar  Ģurası  tərəfindən  idarə  olunurdular.  Qan 
qohumluğu  ilə  bağlı  olan  adamları  özündə  birləĢdirən  bu  ayrı-ayrı  tayfa  və 
qəbilələr arasındakı münasibətlər ortadakı ziddiyyət və hərc-mərcliyə baxmayaraq, 
xeyirxahlıq, insanpərvərlik, namus, qeyrət, qəbilə ənənələrinə sədaqət prinsiplərini 
qoruyan  və  nəsildən-nəslə  ötürən  yazılmamıĢ  qayda-qanunlarla  tənzim  edilirdi. 
Ərəblərin  ləyaqət  və  məziyyətləri  bircə  kəlmə  muruvva  –  “mürüvvət”  sözü  ilə 
ifadə  olunurdu;  əsl  bədəvi  öz  ailəsinə  və  qəbiləsinə  sadiq  qalmalı,  qan  intiqamını 
yerdə qoymamalı, qonaqpərvərlik qaydalarını unutmamalı, basılmıĢ düĢmənə qarĢı 
alicənab olmalı idi. 


 
Bəs  vahid  ilahi  qüvvəyə  -  allaha  olan  inamları  yaranadək  ərəblər  nəyə 
etiqad edirdilər? Tədqiqatçıların fikrincə, qədim ərəblərin əksəriyyəti bütpərəst idi. 
Onların  dini  təsəvvürünə  görə  hər  bir  tayfa  öz  allahına  –  himayədarına  inanırdı. 
Ayrı-ayrı  qəbilələr  ilahi  qüvvəni  təcəssüm  etdirən  maddi  əĢyalara  –  bütlərə 
(müqəddəs daĢlara, təsvirlərə, göy cisimlərinə, ağaclara, heyvanlara və hətta ölmüĢ 
əcdadlarına)  sitayiĢ  edirdilər.  Bəzi  bütlər  bütün  Ərəbistan  qəbilələri  üçün  ümumi 
idi, bəzilərinə isə yalnız ayrı-ayrı tayfa və qəbilələr sitayiĢ edirdilər. 
Bütpərəst  ərəblər  hələ  islamaqədərki  dövrdə  sonralar  müsəlmanların 
inandığı  ilahi  qüvvə  -  Allah  haqqında  dumanlı  təsəvvürə  malik  idilər.  Onların 
etiqadına görə, El (Ġl, əl-Ġlah, əl Lah – Allah) ərəb qureyĢ qəbiləsinin məbədi olan 
Kəbənin hakimi, bütün bütlərin baĢı idi; yerdə qalan qəbilə bütləri (əl-Lat, əl-Uzza, 
Manat  və  b.)  də  Məkkənin  əsas  ilahi  qüvvəsinin  rəmzi  hesab  edilən  “Qara  daĢın” 
yanına yığılırdı. Mənbələrin məlumatına görə, burada ayrı-ayrı qəbilələrin 360-dək 
bütü  saxlanırdı.  Buna  görə  də  bütpərəstlər  Məkkə  Ģəhərindəki  Kəbə  məbədini 
ziyarət  etməyi  vacib  bilirdilər.  Bütlərə  sitayiĢ  və  ziyarət  zamanı  ənənəvi  ayin  və 
mərasimlər icra edilir, qurbanlar kəsilirdi. 
Bəs  necə  olub  ki,  ərəblər  bütlərə  sitayiĢ  ediblər?  Bu  sual  təkcə 
müasirlərimizi  deyil,  bütlərə  pərəstiĢin  nədən  baĢlandığını  müəyyənləĢdirməyə 
çalıĢan  erkən  orta  əsr  alimlərini  də  düĢündürüb.  Onlardan  “Kitab  əl-əsnam” 
(“Bütlər  haqqında  kitab”)  əsərinin  müəllifi  Ġbn  əl-HiĢam  özündən  yaĢlıların,  o 
cümlədən atasının bu barədə dediklərinə istinad edərək yazırdı: “... Ġbrahimin oğlu 
Ġsmayıldan... törənmiĢ nəsil Məkkədə məskən saldıqdan bir müddət sonra o qədər 
artır ki, onların keçmiĢ sakinləri əmalikləri  qovmalı olurlar. Lakin getdikcə Məkkə 
onlara da darısqallıq edir, aralarında münaqiĢə və ədavət baĢlayır. Nəticədə Ġsmayıl 
nəslindən  olanların  da  bir  hissəsi  Məkkədən  qovulur.  QovulmuĢlar  ruzu  axtara-
axtara ölkəyə yayılırlar. 
Bütlərə və daĢlara ona görə sitayiĢ edirdilər ki, həmin adamlar Məkkəni tərk 
edərkən müqəddəs ocağa (yəni Kəbəyə) və Məkkəyə bağlı olduqlarından hərəsi nir 
daĢ  götürmüĢdü;  harada  məskən  salırdılarsa,  daĢı  qoyub  Kəbədəki  kimi  baĢına 
dolanırdılar.  Bununla  ondan  mərhəmət  gözləyir,  müqədəs  ocağa  sədaqət  və 
məhəbbətlərini göstərirdilər... 
BaĢqa rəvayətə görə, bütlərə sitayiĢ belə baĢlayıb: Adəm öləndə oğlu ġisin 
övladları  onu  Hinddəki  bir  dağın  mağarasında  dəfn  edirlər.  Dağın  adı  Nauzdur. 
Bura  yer  üzündə  ən  bərəkətli  torpağı  olan  yerdir...  ġisin  övladları  Adəmin 
mağaradakı  qəbrinin  yanına  gəlib  ona  səcdə  edər,  mərhəmət  diləyərdilər.  [Bir 
qədər  sonra]  Adəmin  oğlu  Qabilin  (Kain)  nəslindən  olan  biri  deyir:  “Ey  Qabilin 
övladları!  ġisin  övladlarının  elə  bir  Ģeyi  var  ki,  onlar  onun  baĢına  dolanır,  ona 
səcdə edirlər, sizin isə bir elə Ģeyiniz yoxdur”. [Bundan sonra] o, Qabilin övladları 
üçün büt düzəldir; [beləliklə] ilk bütü düzəldən də o olur. 
                                                           
 Əmaliklər – Hicazda məskən salmıĢ ilk ərəbdilli qəbilələrdən biri. 


 
BaĢqa bir rəvayətə görə Vadd, Suva, Yaqus, Yauk və Nasr mömün adamlar 
idi,  hamısı  da  eyni  ayda  vəfat  etmiĢdi.  Qohum-əqrəba  qəm-qüssəyə  batır.  Onda 
Qabilin nəslindən olan bir adam deyir: “Ey camaat, istəyirsinizsə,  mən sizin  üçün 
onlara  bənzəyən  beĢ  büt  düzəldim,  ancaq  mən  onlara  can  verə  bilməyəcəyəm”. 
“Ġstəyirik”,  -  deyə  camaat cavab verir. O  da  onlar üçün həmin adamlara  oxĢayan 
bütlər  düzəldir...  [Onların  sonrakı  nəsilləri  də]  bu  bütlərə  sitayiĢ  edir,  inamları 
günü-gündən artır, allahsızlıq möhkəmlənir... Nəhayət Allah Nuhu öz rəsulu kimi 
onların  yanına  göndərir.  O  vaxt  Nuhun  480  yaĢı  vardı.  O,  120  il  peyğəmbərlik 
edərək,  adamları  Allaha  inama  çağırır.  Ancaq  adamlar  Nuha  qulaq  asmayıb,  onu 
yalançılıqda günahlandırırlar. Onda Allah Nuha gəmi düzəltmək əmrini verir. Nuh 
gəmini düzəldib ona oturanda 600 yaĢı vardı. [Aramsız sel nəticəsində] batan batır. 
Nuh  isə  bundan  sonra  daha  350  il  yaĢayır.  Selin  suları  getdikcə  artaraq bütün  yer 
üzünü  bürüyür.  Adəmdən  Nuhadək  2200  il  keçir.  Sular  Hauz  dağındakı  bütləri 
aĢırır, güclü dalğalar onları ölkədən-ölkəyə ataraq, nəhayət, Cudda sahilinə gətirir. 
Əsən küləklər isə bütləri torpaq ilə örtür. Sonradan bu yerin sakinləri olan hamilər 
bütlərdən  birini  torpaqdan  çıxarıb,  Vadd  adı  ilə  ona  sitayiĢ  etməyə  baĢlayırlar... 
Məkkədəki hər evin sakinlərinin sitayiĢ etdikləri bütlər vardı. Kim səfərə çıxsaydı, 
yola  düĢməmiĢdən  əvvəl,  evində  icra  etdiyi  son  hərəkət  həmin  bütə  toxunmaq 
olurdu.  Evinə  qayıdarkən,  içəri  daxil  olduqda,  ilk  icra  etdiyi  hərəkət,  yenə  də  o 
bütə  toxunmaq  idi...  Ərəblərin  bütlərə  inamı  güclü  idi...  Yola  çıxmıĢ  yolçu  hər 
hansı  bir  yerdə  düĢərgə  salırdısa,  qalan  üçündən  isə  qazanı  üçün  ocaq  qurardı. 
Yoluna davam edərkən həmin daĢları oradaca qoyub gedərdi. BaĢqa yerdə düĢərgə 
saldıqda,  yenə  də  elə  edərdi.  Onlar  hər  bütün  qabağında  qurban  kəsər,  onun 
mərhəmətini  qazanmağa  çalıĢardılar.  Bununla  bərabər,  Kəbənin  üstünlüyünü  dərk 
edər, həcc və umra (böyük və kiçik) ziyarətlərini yerinə yetirərdilər... 
...Bu bütlərin arasında Zü-l-xalasa adlısı vardı. Bu ağ naxıĢlarla bəzədilmiĢ 
daĢ idi, üzərində çələngə oxĢar bir Ģey vardı. Məkkə ilə Yəmən arasında Məkkədən 
yeddi  günlük  mədafədə  olan  Tabala  Ģəhərində  saxlanılırdı.  Onun  baxıcıları  bəhilə 
ibn  asur  tayfasından  olan  Uməma  oğulları  idilər.  Onlardan  baĢqa  xasam,  bəcilə, 
əzd,  əs-sərat,  onlarla  yanaĢı  yaĢayan  həvazin  tayfasından  olan  ərəb  qəbilələri, 
həmçinin  Tabala  ərazisində  yaĢayan  ərəblər  də  ona  sitayiĢ  edir  və  nəzirlər 
verirdilər...” 
VII  əsrin  əvvəllərinə  yaxın  Ərəbistanın  Ģimalı  və  mərkəzi  bölgələrində 
ibtidai-icma quruluĢunun dağılması prosesi daha da gücləndi. Tayfa və qəbilələrdə 
ayrıseçkilik artır, köçəri qəbilənin ümumi malı olan otlaq və su mənbəyi tədricən 
qəbilə  əyanlarının  əlinə  keçir,  nisbətən  gücsüz  bədəvi  nəsilləri  kasıblaĢırdı. 
Qəbilələr arasında və eləcə də daxilində ziddiyyətlər qızıĢır, yaranmıĢ nifaq illərlə 
davam edən müharibələrə çevrilirdi. Əvvəlki iqtidarını itirmiĢ nəsl azad bədəvinin 
Ģəxsiyyətini  müdafiə  etmək  qüdrətini  də  əldən  vermiĢdi.  Ərəblərin  yazılmamıĢ 
qanunlarından  olan  qisasalma  adətinə  əməl  olunmaması  halları  günü-gündən 
artırdı.  Qəbilədaxili  münaqiĢələr  zamanı  öz  qəbilələrindən  qovulmuĢ  və  ya  hər 


 
hansı  münasibətlə  doğma  elini  tərk  etmiĢ  adamlardan  təĢkil  edilmiĢ  soyğunçu 
dəstələrinə qoĢulanların  sayı  da az deyildi. Hər bir cəmiyyətin özünün  hər inkiĢaf 
səviyyəsinə uyğun öz dünyagörüĢü sistemi olduğu üçün Ərəbistanda da patriarxal 
icma quruluĢunun dağılması prosesi bu quruluĢa uyğun dini ideologiyanın – qədim 
ərəb  çoxallahlılığının  tənəzzülünə  gətirib  çıxarmalı  idi.  Köhnə  dünyagörüĢünün 
yenisi  ilə  əvəz  olunmasını  gücləndirən  amillərdən  biri  qonĢu  xalqlarla  geniĢlənən 
əlaqələr,  eləcə  də  islamdan  hələ  xeyli  əvvəl,  V  əsrin  sonu,  VI  əsrin  əvvəllərində 
yarımadanın əsasən oturaq əhalisi arasında, demək olar ki, eyni zamanda yayılmıĢ 
yəhudi  və  xristian  təlimləri  ilə  tanıĢlıq  oldu.  Ġslamın  yaranması  ərəfəsində 
Ərəbistan  sakinlərinin  bütlərə  olan  inamının  azalması  da  məhz  bu  proseslə  bağlı 
idi. 
Bu haqda Ġbn əl-HiĢamın dediklərindən: “...Kinana [tayfası] nəslindən olan 
Malik və Milkanın Cudda (Ciddə) sahilində Sad (hərfən: xoĢbəxt) adlı bütü vardı. 
Bu büt  uzun bir daĢ idi.  Bir  gün  həmin bütün  mərhəmətini qazanmaq istəyən bir 
ərəb öz dəvələrini onun qarĢısına gətirir. Lakin bütə yanaĢan kimi dəvələrin hərəsi 
bir tərəfə qaçır, (əlyazmanı köçürənin Ģərhi: çünki daĢın üstündə kəsilən qurbanın 
qanı qalmıĢdı). Ərəb hirslənir, yerdən daĢ götürüb bütə atır və deyir: “Allah  sənə 
tanrı olmaq üçün xeyir-dua verməyib! Dəvələrimi mənim əlimdən qaçırdın!” Sonra 
o,  dəvələrini  axtarıb  tapdı,  bütü  tərk  edərkən  dedi:  “(Ģer)  Biz  Sadın  ziyarətinə 
gəlmiĢdik  ki,  bizi  birləĢdirsin.  Sad  isə  bizi  ayrı  saldı.  Biz  [daha]  Sada  mənsub 
deyilik. Məgər Sad boĢ səhrada düĢüb qalmıĢ adi qaya parçası deyilmi – o nə əyri, 
nə də ki, düz yola dəvət edir...” 
Xristianlıq  dövlət  dininə  çevrildikdən  sonra  Roma  imperiyasından 
mühacirət  etmiĢ  yəhudilər  yəhudiliyi  Ərəbistan  mühitinə  gətirdilər.  Onıarın 
təbliğatı sayəsində Ərəbistanın cənubunda (Yəmən Ģəhərlərində), eləcə də Hicaz və 
Nəcdin  vadilərində  yəhudi  icmaları  yarandı.  Xristianlıq  isə  Ərəbistana  üç  yolla  – 
Ərəb Həssani padĢahlığı vasitəsilə Bizansdan, Ərəb Ləhmi padĢahlığının paytaxtı 
Hirə  vasitəsilə  Ġrandan  və  nəhayət,  HəbəĢistandan  gəlirdi.  Bizansla  həmhüdud 
yerlərdə  xristianlığın  monofizi,  Sasanilərlə  qonĢuluqdakı  qəbilələr  arasında  isə 
nestori təriqətlərinə etiqad daha güclü idi
*
. Xristianlıq Yəmənin Ģimalında, eləcə də 
Mərkəzi  Ərəbistanın  bəzi  qəbilələri  arasında  da  yayılmıĢdı  (məsələn,  təqlib  və 
nəmir qəbilələri, bəkr qəbiləsinin bir hissəsi və b. xristian idilər). Həm yəhudi, həm 
də xristian ərəblər əkinçilik, sənətkarlıq və ticarətlə məĢğul olurdular. 
Ərəbistanın əkinçi icmalarında vahid allahlılığı təbliğ edən, qiyamət gününə 
inanan və özlərini hənifilər adlandıranlar da vardı. Bütövlükdə nə xristianlığı, nə də 
yəhudiliyi qəbul edən  hənifilər adi ərəbin qavraya bildiyi sadə dinə ibadət etməyi 
üstün  tuturdular.  Məhz  bu  keyfiyyətləri  hənifilərə  yaxĢı  bələd  olan  Məhəmməd 
peyğəmbərin  onları  “təmiz  və  həqiqi”  dinin  ardıcılları  kimi  qiymətləndirməsinə 
                                                           
*
  Nestorilərin  təliminə  görə  Ġsa  həm  Ġlahi,  həm  də  insan  təbiətinə,  monfizilərin  təliminə  görə  isə  Ġsa 
yalnız ilahi təbiətə malikdir. 

10 
 
səbəb  olmuĢdu.  Məhəmmədin  tərcümeyi-halını  qələmə  alan  Ġbn  HiĢam 
peyğəmbərin  dili  ilə  hənifiləri  Ġbrahimin  qədim  dininin  ardıcılları  adlandırır,  bu 
sözü  “müsəlman”  məfhumu  ilə  eyniləĢdirirdi.  Lakin,  alimlərin  fikrincə,  tarixilik 
baxımından,  hənifliyi  Ġbrahimin  Ərəbistandakı  əfsanəvi  təbliğatı  ilə  bağlamaq 
düzgün olmazdı.  Onlar hesab edirlər ki,  hənifilik islamaqədərki  Ərəbistan ictimai 
quruluĢunun  və  onun  dini  ideologiyasının  böhranı  nəticəsində  yaranmıĢ 
təkallahlılığa  meylin  ifadəsidir.  Maraqlıdır  ki,  Ərəbistan  yəhudiləri  və  xristianları 
kimi hənifilər də vahid ilahi qüvvəni Allah adlandırırdılar. 
Patriarxal  qəbilə  icmasının  dağılması,  torpaq  üzərində  xüsusi  mülkiyyətin 
və  əmlak  bərabərsizliyinin  inkiĢafı,  əyanlarla  qəbilənin  sıravi  üzvləri  arasında 
ziddiyyətin  dərinləĢməsi  Ərəbistanın  Ģimal  hissəsində  sinifli  cəmiyyətin  meydana 
gəlməsi  üçün zəmin  yaratdı.  Mövcud böhrandan çıxmaq  üçün qəbilələrarası  nifaq 
və  düĢmənçiliyi  aradan  götürməyə  qadir  yenilməz  bir  qüvvə  -  yeni  ideologiya 
bayrağı  altında  birləĢmiĢ  vahid  ümumərəb  dövlətinin  olması  dövrün  tələbinə 
çevrildi,  təkallahlılığa  əsaslanan  eyni  dini  ideologiya  yaranacaq  ümumərəb 
dövlətinin aparıcı ideyası oldu. 
Beləliklə,  islamaqədərki  Ərəbistanda  baĢ  verən  ictimai-siyasi-mənəvi 
təbəddülat  yarımada  sakinlərinin  dini  və  mənəvi  təsəvvürlərinin  inkiĢafını 
fəallaĢdırdı,  təkallahlılığı  dərk  etmək  üçün  zəmin  hazırlamıĢ  oldu.  Nəticədə,  VII 
əsrin ilk onilliklərində, Yaxın və Orta ġərq xalqlarının mədəni və siyasi həyatında 
köklü  çevriliĢ  etmiĢ  mühüm  hadisə  baĢ  verdi:  dünyanın  üçüncü  monoteist  dini  – 
Ġslam meydana çıxdı. Yəhudi – xristian əsatir və ehkamlarının bir çox müddəa və 
fikirlərini  mənimsəmiĢ  və  özünə  uyğunlaĢdırmıĢ  bu  dinin  çoxsaylı  qəbilə 
allahlarına olan bütpərəst sitayiĢinə qarĢı “vahid, qüdrətli və rəhmli, hər Ģeyi bilən 
və  görən”  ali  qüvvəni,  “dünyanı  yaradan,  idarə  edən”  ali  hakimi  –  Allahı  qoydu. 
Təbiətin qorxunc qüvvələrinə, həmçinin, Aya, GünəĢə, oda, daĢa və s. olan sitayiĢ 
insana,  onun  mənəvi  tələbatına,  onun  bu  və  o  dünyalıq  aqibətinə  yönəldilmiĢ  din 
forması ilə əvəz olundu. 
Yeni dinin yaradıcısı olan Məhəmməd Ərəbistanın iqtisadi və dini mərkəzi 
hesab  edilən  böyük  ticarət  Ģəhəri  Məkkədə  doğulmuĢdu.  Müsəlman  ənənəsinə 
görə,  onun  mənsub  olduğu  qureyĢ  qəbiləsi  hələ  V  əsrin  ortalarında  Kuseyyin 
baĢçılığı  ilə  islamaqədərki  ərəblərin  sitayiĢ  yeri  olan  qədim  Kəbə  məbədinin 
ətrafında  məskən  salmıĢdı.    Bu  ərazini  öz  həmqəbilələri  arasında  bölüĢdürən 
Kuseyyi  qureyĢ  rəvayəti  məbədi  qəyyumu,  eləcə  də  məbəd  ətrafında  salınmıĢ 
Ģəhərin təsisçisi  kimi qiymətləndirir. Məhəmməd  və  Əlinin ulu babası HaĢim ibn 
Əbd  Manaf  onun  nəvəsi  idi.  HaĢimin  öz  qardaĢları  Əbd  ġəms,  Naufəl  və  əl-
Müttəliblə birlikdə uzaq ticarət səfərlərinə çıxmsı, Məkkənin və məkkəlilərin həyat 
səviyyəsinin yüksəlməsi üçün zəmin yaratmıĢdı. 
Müsəlman təliminə görə 570-ci ilin rəbiyələvvəl ayının 12-də HaĢimin oğlu 
Əbd əl Müttəlibin kiçik oğlu  Abdullahın və onun arvadı Əminənin yeganə övladı 
olan  Məhəmməd  həyata  gəlir.  Körpəliyində  atasından,  sonra  isə  anasından  yetim 

11 
 
qalmıĢ  uĢaq  əvvəlcə  babası  əbd  əl  Müttəlibin,  babası  öldükdən  isə  əmisi  Əbu 
Talibin himayəsində qalır. UĢaqlıqdan zəhmət və ehtiyacın nə olduğunu yaxĢı bilən 
Məhəmməd ticarət karvanlarında iĢtirak etmiĢ, 15 yaĢından müstəqil həyata qədəm 
qoymuĢdu.  25  yaĢına  çatarkən  Məhəmmədin  həyatında  mühüm  dəyiĢiklik  baĢ 
verir.  O,  karvanını  idarə  etdiyi  dövlətli  dul  qadın  Xədicə  ilə  evlənir.  Müsəlman 
tarixi ənənəsinə görə əvvəllər iki dəfə ərdə olan, axırıncı ərindən körpə oğlu qalan 
Xədicə  Məhəmmədə  ərə  gələrkən  40  yaĢında  olmuĢdu.  Lakin  Xilafət  tarixinin  ən 
yaxĢı  tədqiqatçılarından  biri  sayılan  O.  BolĢakovun  son  araĢdırmalarına  görə 
Xədicənin  bu  zaman  cəmi  28  yaĢı  ola  bilərdi.  Gətirilən  dəlillərə  görə  daha 
ağlabatan  olan  bu  fakt  Məhəmmədlə  Xədicənin  xoĢbəxt  izdivaclarını  düzgün 
qiymətləndirmək baxımından daha kəsərlidir. Evləndikdən sonra bir müddət əsasən 
ticarətlə  məĢğul  olan  Məhəmmədin  ilk  vəhyi  (xəbəri)  610-cu  ilə  aid  edilir. 
Məhəmmədin  həyat  yolunu  qələmə  almıĢ  müsəlman  yazıçılarının  (Ġbn  Ġshaq,  Ġbn 
HiĢam)  məlumatına  görə  peyğəmbər  ilk  dəfə  Məkkə  yaxınlığındakı  mağaralarda 
vəhy etmiĢdir. Ənənəyə görə o, Allahın səsini ilk dəfə məhz burada eĢidib. Allahın 
Məhəmmədə  buyuruğu  Quranda  öz  əksini  tapıb:  “De:  Ey  insanlar!  Mən  Allahın 
sizin hamınızın yanına [göndərdiyi] elçisiyəm. Göylərin və Yerin ixtiyarı ondadır. 
Ondan baĢqa ilahi qüvvə  yoxdur. O həyat  verir və öldürür. Allaha  və onun avam 
peyğəmbər olan elçisinə iman gətirin, o kəsə ki, Allahına və onun sözlərinə inanıb. 
Onun yolu ilə gedin, onda güman ki, haqq yoluna çıxarsız” (VII, 158). 
Məhəmmədin  ilk  çıxıĢlarını  düĢmənçiliklə  qarĢılayan  Məkkə  əyanları 
əvvəlcə  onu  dilə  tutmaq,  sonra  isə  qorxutmaqla  tutduğu  yoldan  saqındırmağa 
çalıĢdılar.  Onu  hətta  öldürməyə  də  cəhd  göstərdilər.  Ġbn  HaĢim  bu  haqda  belə 
yazırdı:  “Məkkə  əyanları  Məhəmməddən  soruĢurlar  ki:  “De  görək,  istədiyin 
nədir?” Sonra ona belə təklif edirlər: “əgər sən  Ģöhrət axtarırsansa, biz səni bütün 
ərəb qəbilələrinin baĢçısı edərik, əgər sənə var-dövlət lazımdırsa, biz sənə onu da 
verərik”.  Məhəmməd  onları  rədd  etdikdə  isə  qeyzə  gəlmiĢ  qureyĢilər  demiĢdilər: 
“Yox,  əgər  sən  doğrudan  da  peyğəmbərsənsə,  bunu  bizə  sübut  et!  Bizim 
torpaqlarımızı  zəngin  otlaqlara  çevir,  ya  camaatımızı  ehtiyac  və  aclıqdan 
qurtarmaq  üçün  Suriya  və  Ġraqdakı  çaylardan  bizim  yerlərdən  də  axıt.  Əgər 
bacarırsansa bunları et ki, biz sənin doğruçu peyğəmbər olduğuna inanaq”. 
622-ci ilin iyul ayının 16-da Məhəmməd muhacir adlanan bir dəstə tərəfdarı 
ilə Məkkəni tərk edib Mədinəyə qaçmalı olur. Bu hicrət – köçmə günü müsəlman 
hicri təqviminin baĢlanğıcıdır. 
Mədinə  əhalisi  Məhəmmədin  moizələrini  böyük  rəğbətlə  qarĢıladı.  Burada 
yaranmıĢ müsəlman icması Ərəbistanın gələcək birliyinin özəyi oldu. Ġslamı qəbul 
etmiĢ mədinəlilər - ənsarlar (köməkçilər) zor və ya xoĢluqla yeni dini yarımadanın 
köçəri  əhalisi  arasında  yaymağa  baĢladılar.  Beləliklə,  islamın  yaranması  onunla 
bağlı  mühüm  siyasi  nəticə  -  ərəb  ekspansiyası  ilə  müĢayiət  edildi  və  qüdrətli 
teokratik  dövlətin  –  Ərəb  xilafətinin  yaranmasına  gətirib  çıxartdı.  630-cu  ilin 
sonlarına yaxın Ərəbistanın çox hissəsi yalnız dini xadim kimi deyil, siyasi xadim 

12 
 
kimi də çıxıĢ edən Məhəmmədin hakimiyyətini tanıdı. Çox keçmədən peyğəmbərin 
siyasi  istedadını,  onun  az  qala  hərəsi  bir  bütə  sitayiĢ  edən  pərakəndə  ərəb 
qəbilələrini öz rəhbərliyi altında birləĢdirmək qabiliyyətini  yüksək qiymətləndirən 
məkkəlilər  də  müqaviməti  dayandırıb,  Məhəmmədə  “Allahın  yerdəki  elçisi,  dinin 
və dövlətin baĢçısı kimi inam gətirdilər. 
Fəaliyyətinin  ilk  dövründə  islamın  qəbulunu  hər  kəsin  vicdanına  həvalə 
edin, yalnız inandırma, təlqin yolundan istifadə edən Məhəmməd, iyirminci illərin 
sonu,  otuzuncu  illərin  əvvəllərində,  siyasi  üstünlüyü  də  əldə  etdikdən  sonra 
bütpərəstliyə  qarĢı  qəti  mübarizə  elan  etdi.  Bu  məsələni  araĢdıran  tədqiqatçılar 
Məhəmmədin  siyasi  və  diplomatik  mərifətini  xüsusi  qeyd  edirlər.  Belə  ki, 
bütpərəstliyin  qatı  əleyhdarı  olan  Məhəmməd  qəbilə  baĢçılarına  islamı  və 
peyğəmbərin  hakimiyyətini  silah  gücü  ilə  deyil,  xoĢluqla  qəbul  etmək  imkanı 
verirdi.  Bunun  üçün  onlara  möhlət  də  ayırmıĢdı.  Yalnız  təyin  olunmuĢ  vaxt  baĢa 
çatdıqda,  bütpərəstlər  isə  inadlarından  dönməyəndə,  belə  qəbilələr  silah  gücünə 
ram edilir, bir vaxtlar ayrı-ayrı qəbilələrin müstəqilliyinin rəmzi olan qəbilə bütləri 
isə məhv edilirdi. 
Bu  haqda  Ġbn  əl-Kəlbinin  dediklərindən:  “Allahın  rəsulu,  Allah  ona  xeyir 
versin  və  salamlasın,  Məkkəni  ələ  keçirdikdə,  [yerli]  ərəblər  isə  islamı  qəbul 
etdikdə, onların elçiləri [Məhəmmədin] yanına gəldi. Onların arasında islamı qəbul 
etmək  istəyən  Cərir  ibn  Abdullah  da  vardı.  Məhəmməd  ona  dedi:  “Ey  Cərir,  sən 
mənim  canımı  Zül-xalasa  [bütündən]  qurtara  bilərsənmi?”  –  “Bəli”  deyə  o  cavab 
verdi.  Peyğəmbər onu bütün  qoyulduğu  yerə  göndərdi.  [Cərir] yola  düĢdü, bəcilə 
tayfasından  olan  Əhməs  oğullarının  yanına  gəlib,  onlarla  birlikdə  oraya  getdi. 
Lakin  bütün  yaxınlığında  xasam  və  bəcilə  tayfaları  onu  döyüĢlə  qarĢıladılar.  O 
günü  Cərir  bəcilə  və  xasam  tayfalarından  olan  büt  mühafizlərindən  yüz  nəfərini, 
qühafa ibn amir ibn xasam oğullarından iki yüz nəfərini öldürdü, onlara qalib gəlib, 
qaçmağa məcbur etdi. Zül-xalasanın yerləĢdiyi məbədi dağıdıb yandırdı... Ġndi Zül-
xalasa [bütü] Tabaladakı məscidin astanasıdır”. 
Bütpərəstliklə  mübarizədə  yaranmıĢ  islam  onun  bir  çox  elementlərini 
mənimsədi.  Ərəblərin  əvvəllər  də  sitayiĢ  yeri  olan  Kəbə  müqəddəs  Qara  daĢı  ilə 
ümummüsəlman ziyarətgahı elan edildi, ziyarət zamanı yerinə yetirilən bir çox dini 
ayinlər,  adətlər  saxlanıldı,  məbəd  bütün  müsəlmanların  qibləgahına  çevrildi.  Dini 
mərkəz  kimi  tanınan  Məkkə  iqtisadi  əhəmiyyətinə  görə  yeni  yaranmıĢ  ərəb 
dövlətinin siyasi mərkəzi oldu. 
Göründüyü  kimi,  yeni  din  bütpərəst  bədəvilər  arasında  heç  də  asanlıqla 
yayılmırdı.  Ġbn  HiĢamın  gətirdiyi  baĢqa  bir  hekayətə  görə,  səhrada  Məhəmmədlə 
rastlaĢan  bir  bədəvi  onun  peyğəmbərliyini  yoxlamaq  məqsədilə    ondan  tələb  edir 
ki,  dəvəsinin  qarnında  olan  balasının  cinsini  müəyyənləĢdirsin.  Məhəmməd  ona 
cavab  vermədikdə,  həmin  bədəvi  onun  Allahın  elçisi  –  rəsulu  olduğuna 
Ģübhələndiyini  bildir.  Hədislərdə  də  bədəvilərin  cahilliyi,  tərsliyi,  peyğəmbərə 
hörmətsizliyi  haqqında  hekayətlərə  çox  rast  gəlirik.  Belə  məlumatlardan  görünür 

13 
 
ki,  Məhəmməd  bədəvilərlə  ehtiyatla  davranmağa  çalıĢır,  onların  tək  olan  Allaha 
inamının  sidq-ürəkdən  gəldiyinə  inanmırdı.  Quranda  “əl-Hücurat”  (“Otlaqlar”) 
surəsinin  aĢağıdakı  ayəsi  buna  sübutdur:  “Bədəvi  ərəblər  dedilər:  Biz  iman 
gətirdik. [Onlara] de: “Siz iman gətirmədiniz, ancaq [belə] deyin: biz təslim olduq, 
belə ki, iman hələ sizin ürəklərinizə daxil olmayıb və əgər Allaha və onun rəsuluna 
itaət etsəniz, o sizin iĢlərinizdən heç bir Ģey əksiltməz. [Çünki] Allah bağıĢlayan və 
rəhm edəndir” (49, 14). 
Məhz buna görə də iman gətirənləri “muminuna”, yəni “mömünlər”, Allaha 
inamla  yeni  dini  qəbul  edənləri  –  təslim  olanları  (“əsləmə”)  isə  -  “muslimuna”, 
yəni  “təslim  olmuĢlar,  tabe  olmuĢlar”  adlandırdılar.  Ġslamı  hələ  ürəkdən,  xoĢluqla 
deyil,  zor  gücünə  qəbul  etmiĢ  bədəvilərin  yalnız  mənafe  və  mənfəət  xatirinə  ona 
qoĢulduğunu yaĢxı baĢa düĢən Məhəmməd müxtəlif qəbilələrdən olan bu adamları 
nəyin  bahasına  olursa-olsun  öz  icması  ətrafında,  vahid  dövlət  çərçivəsində 
birləĢdirmək zərurətini yaxĢı baĢa düĢürdü. 
Lakin Məhəmmədin qəfil ölümü müsəlman icmasının möhkəmləndirilməsi, 
vahid  ərəb  birliyinin  yaradılması  iĢini  yarımçıq  qoydu.  Bununla  yanaĢı, 
mühacirlərlə  ənsarlar  arasında  müsəlman  icmasına  baĢçılıq  üstündə  mübahisə 
baĢlandı. YaranmıĢ çaxnaĢma hicrətdən də əvvəl Məhəmməd və Əbu Bəkrlə yanaĢı 
müsəlman  icmasına  baĢçılıq  edən  Ömər  ibn  əl-Xəttabın  nüfuz  və  məharəti 
sayəsində yatırıldı. Hər iki tərəf Əbu Bəkri müsəlman dini icmasının – yaranmaqda 
olan  Ərəb  dövlətinin  baĢçısı  seçdi.  Yeni  seçilmiĢ  baĢçı,  eləcə  də  ondan  sonra 
hakimiyyətə  gələnlər  “xəlifə”,  yəni  peyğəmbərin  ardıcılı,  əvəz  edəni  (ər.  “xələfə” 
feli kiminsə ardınca getmək, kmi isə əvəz etmək mənasını daĢıyır) adını aldı. 
Müsəlman  tarixi  ənənəsinə  görə,  “əl-xüləfa  ər  raĢidun”  –  “doğru  yolu 
tutmuĢ xəlifələr” adlandırılan dörd xəlifənin – Əbu Bəkr (632 – 634), Ömər ibn əl-
Xəttab (634  – 644), Osman ibn Affan (644  – 656) və Əli ibn Əbu Talibin (656  – 
661) hakimiyyət illəri ərəb iĢğalının geniĢ yayıldığı dövrdür. 
Ərəblərin öz dinləri ilə Ərəbistan hüdudlarından çıxmalarına, bu dini yalnız 
bütpərəst ərəblər arasında deyil, xristian və yəhudi ərəblər və qeyri-ərəblər arasında 
yaymalarına nə səbəb olmuĢdu? 
Quranda Məhəmmədə müraciətlə deyilir: “De: mülk sahibi olan Allah! Sən 
mülkü  istədiyinə  verirsən,  istəmədiyindən  mülkü  alırsan,  istədiyini  ucaldırsan, 
istəmədiyini  zəlil  edirsən.  Xeyir  –  sənin  əlindədir.  Doğrudan  da  sən  hər  Ģeyə 
qadirsən”  (III,  26);  BaĢqa  bir  yerdə  deyilir:  “O  kəslər  ki,  nə  Allaha,  nə  də  axirət 
gününə  iman gətirmirlər, Allahın və onun rəsulunun haram buyurduqlarını haram 
bilmirlər, haqq dininə (islama) yaxın gəlmirlər, o kəslərə  ki, [müqəddəs] kitab əta 
edilib – onlarla həqir olub, əli cizyə verənəcən döyüĢün (IX, 29)”. 
Quranda, bununla  yanaĢı, Məhəmməd peyğəmbərin öz doğma  ərəb dilində 
vəhylə Allah tərəfindən ərəblərin yanına göndərilməsi haqqında da məlumat vardır 
(26, 192 – 195). Müsəlman tarixi ənənəsinə görə, Məhəmməd peyğəmbər ömrünün 
son  günlərində  də  “Ərəbistanda  yalnız  bir  dini  etiqad  olmalıdır”  fikrini  təsdiq 

14 
 
etmiĢdir.  Lakin  ərəb  qəbilələrinin  Ərəbistan  hüdudlarından  kənarda  –  Sasanilərin 
və  Bizansın  tabeliyində  olan  ərazilərdə  də  yaĢamaları  islamı  ərəblər  arasında 
yaymağı  qarĢılarında  məqsəd  qoymuĢ  müsəlman  baĢçılarını  öz  qoĢunlarını  qonĢu 
ölkələrə - ġama – Suriyaya və Ġraqa da göndərməyə məcbur etdi. 
Əlbəttə, yeni dini etiqadın ürəklərdə hələ tam möhkəmlənmədiyi bir dövrdə 
mömün  müsəlmanların  yeganə  doğru  din  hesab  etdikləri  islamı  bütün  yer  üzünə 
yaymaq təĢəbbüsündən Ģəxsi  mənfəətləri üçün istifadə edənlər də az deyildi. Bəzi 
tədqiqatçıların  fikrincə,  əsl  dini,  yuxarıda  qeyd  etdiyimiz  kimi,  nəyin  bahasına 
olursa-olsun  yaymağı  qarĢısına  məqsəd  qoymuĢ  Məhəmməd  peyğəmbər  və  onun 
ardıcılları  islamı  silah  gücünə  qəbul  etmiĢ  bəzi  adamlara,  xüsusilə  bədəvilərə 
inanmır, buna görə də islamı yayarkən əldə edilən hərbi qənimətlərlə onların baĢını 
qatmağa çalıĢırdılar. Yeni yaranmıĢ ərəb dövlətinin yaĢaması üçün o dövrdə məhz 
hərbi  qənimətlərin  əsas  vəsait  olduğu  fikrini  qəribçiliyə  salmaq  düzgün  olmazdı. 
Bundan  baĢqa,  Məhəmməd  peyğəmbərin  dövründə  mərkəzləĢdirilməsinə  cəhd 
göstərilən  gənc  ərəb  dövlətinin  hələ  davam  etməkdə  olan  qəbilələrarası  nifaq  və 
çəkiĢmələrdən  dağılmasının  qarĢısını  almaq,  dünənəcən  bir-birini  qıran  ərəbləri 
vahid hakimiyyətin qüdrətinə inandırmaq da vacib idi. 
Beləliklə, hələ Məhəmməd peyğəmbərin rəhbərlik etdiyi ərəb cəmiyyətində 
baĢ  verən  ictimai-iqtisadi  çevriliĢ  ərəb  iĢğalları  üçün  zəmin  hazırlamıĢ,  Yaxın 
ġərqdə (xüsusilə, Ġran və Bizansda) yaranmıĢ hərbi-siyasi vəziyyət isə hadisələrin 
məhz ərəblərin xeyrinə inkiĢafı üçün təkan olmuĢdu. 
633-cü  ilin  əvvəllərində  Ərəbistan  yarımadasının  Məhəmməd  dövründə 
baĢlanan  birləĢdirilməsini  davam  etdirən  ilk  xəlifə  Əbu  Bəkr  yarımada  daxilində 
yürüĢləri tam baĢa çatdırmamıĢ islamı bütün ərəblərin arasında yaymaq çağırıĢı ilə 
Xalid  ibn  əl-Valid  və  Ġyad  ibn  Qənmin  baĢçılıq  etdiyi  dəstələri  Sasanilərin 
tabeliyində  olan  Ġraqa  və  Bizansın  tabeliyində  olan  ġama  (Suriyaya)  göndərdi. 
Nəticə  etibarı  ilə  ərəblərə  Ərəbistan  hüdudları 
caricindən
  ilk  zəfər  müjdələrini 
gətirən bu yürüĢlər nəinki müsəlman icması baĢçılarını, eləcə də adi bədəviləri yeni 
dövrün  baĢlandığına  inandırdı.  Bu  dövr  hər  bir  ərəbdən  Ģəxsi  istək  və 
münasibətlərinin fövqündə duran ümumi məqsədə tabe olmağı tələb edirdi. 
 



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə