Nİzami muradoğlu söZÜn məMMƏd araz


İlkin mifoloji obrazların transformasiyası



Yüklə 1.27 Mb.
səhifə3/11
tarix10.06.2017
ölçüsü1.27 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

1.3. İlkin mifoloji obrazların transformasiyası

1.3.1. Dağ obrazı

Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi, xalq şairi Məmməd Arazın yaradıcılığında dağ mövzusu mühüm yer almaqdadır. Şairin bu mövzuda yazdığı şeirlərinin əsa­sını ilkin mifoloji obrazlardan olan dağlara müraciəti təşkil edir. Şeirlərinin mayasında dağ, daş, qaya sərtliyi, mübariz­liyi və mətanəti dayanan şairin ilham mənbəyi də, məhz ilkin var­lıqlardan biri olan dağlarla bağlı olmuşdur. Şairin dağla­rın əzə­məti, qüdrəti və insanlarla münasibətinə həsr edilmiş şeir­ləri içərisində “Şahdağı”, “Əlvida dağlar”, “Dağlara qar düş­dü”, “İnsan qayalar”, “Bir dağa açıq məktub”, “Payız ni­da­sı”, “Oxuyan Təbriz”, “Dağlara çağırış”, “Dağlar küsüb”.., “Dur­na­ları dönməz oldu”… və s. daha səciyəvi xarakter daşıyır.

Məlumdur ki, Hun dastanında Oğuz xanın oğullarından birinin adı Dağdır. Mifoloji təsəvvürdə insan olan dağlar Məmməd Arazın xəyalında canlanmış, şair dağlara, daşlara, qayalara tərəfi-müqabil kimi müraciət etmişdir. “İnsan qaya­lar” şeirində müəllif qayalaşmış babalara, igidlərə, nənələrə üz tutub, onları oyandırmaq, danışdırmaq istəmişdir. Ancaq qayaların, daşların dilini anlamaq, daş sərtliyini öyrənmək, dağ-daşın xarakterinə bələd olmaq üçün gərək şair özü də qayalaşıb daşlaşaydı:

Bir qayaya söykənmişəm,

deyirəm kaş,

Bax beləcə daşa dönəm

Yavaş-yavaş.

Taleyimi qayaların taleyinə

Bağlayam mən.

Bircə insan düşüncəmi saxlayam mən.

Daş ayaqlı, daş əlli bir insan kimi,

Enib daşdan daşa düşəm.

Qayaların lal dilini başa düşəm.

Onların daş qulağına bir daş atam,

Qayaların keçmişini

qayalara xatırladam (18,91).

Şair bu qənaətə gəlir ki, ətrafı amansız və hiyləgər düşmən ilə sarılı olan, özündən başqa kimsəyə sığınmaq im­kanından məhrum igidlərin yaşaması daş olmaqla mümkün idi. Daş olmaq burada möhkəm olmaq, əzəmətli olmaq, mə­tin olmaq anlamında işlədilmişdir. Xalq dilində də “daş kimi möhkəmdir” ifadəsi vardır.

Tarixdən məlumdur ki, oğuz türklərinin torpaqları mün­təzəm olaraq yadelli işğalçıların hücumlarına məruz qa­lıbdır. Hiyləgər düşmən etnik qrupları içəridən ələ almaqla türk­lərə daxildən və xaricdən zərbə vurmağa çalışıbdı. Məhz belə məqamlarda türk igidlərinin qaya kimi sərt, dözümlü olmaları onların qalib gəlmə şansını artırırdı:

Deyəm:- Bir vaxt insan oğlu

İnsan olub bu qayalar.

İnsanların nərəsindən

Doğulub bu qayalar.

Nər igidlər düşmən üstə gedən zaman,

Babalar da baş qaldırıb yer altından,

Qaya kimi - dayaq olub,

Yumruq olub, ox olublar.

Qayadöşlü qəhrəmanlar

Qayalıqda yox olublar.

Bu torpağın taleyində

o da elə bir gün idi,

İgidlərin yaşaması

daş olmaqla mümkün idi (18, 91).

Dağa, daşa, qayaya bu qədər sevginin kökündə, təbii ki, əsatirlərdən gəlmə dağ, qaya mərdliyinin, mübarizliyinin insan təbiətinə xarakterik oxşarlıqları dayanmalıdır. Məm­məd Araz da məhz ən təmiz, ülvi sevgini, sədaqəti dağlarda-yəni ucalıq­larda tapmışdır. Ona görə də, hətta dağdan yı­xı­landa da dağdan yapışmağı qət etmişdir, çünki qəlbində dağa qarşı dağ sevgisi, ilahi bir baxış var idi, dağlara salam ve­rir­di, nə vaxtsa dağların yenidən onu ucaldacağına qəlbin­də sonsuz bir ümid var idi.

Məmməd Arazın dağ sevgisinin, ucalıq sevgisinin ən ciddi detallarından biri də şair dostu Musa Yaquba həsr edil­miş “Dağlara çağırış” şeirində verilmişdir. Şeirdə dağlara ar­xalanmaq, dağlara söykənmək ideyası insanla dağın danış­ma­sı, dərdləşməsi, onların daxilən bir-birini tamamlaması ki­mi nəzərə alınmışdır:

Ən ağır anında dağlarla danış,

Ən ali loğmandır o müdrik qoca.

Nə qədər, nə qədər qaysaqlanmamış,

Dərdlər tullasan da, dərə boyunca,

Dağ çayı çökdürüb çay daşlarına,

Duruldub bənzədər göz yaşlarına.

Dağlar öz hökmündə güzəştsiz, ötkəm,

Şair, qayalara, dağlara söykən (18, 148).

Dağlara həsr edilmiş şeirlərində Məmməd Arazın dağ kultu ilə bağlı irəli sürdüyü fikirlər də maraq doğurur. Bil­diyimiz kimi, mifoloji təsəvvürlərdə dağ Ata-Ana struktu­run­da iştirak edən ünsürdür. Bu şeirlərdə də, dağa pərəstiş olun­ması, dağla əlaqə, dağın inanc yerinə çevrilməsi oxucu­nun diqqətindən yayınmır. Dağ kultunun Məmməd Araz şeir­­lərində gah ata, gah ana obrazında iştirakı milli mifoloji görüşlərdən qaynaqlanırdı. Şair dağa insan kimi yanaşmış, dağ­da ruhun olmasına inanmış, onu insanlaşmış varlıq kimi qəbul etmişdir. Rövşən Əlizadə dağın kultsallaşması ilə əla­qədar olaraq “Azərbaycan folklorunda təbiət kultları” kita­bın­da yazır: “Dağın ilkin stixiya kimi kultsallaşması onun əski inamlarla, həm də daşıdığı səmavi status epik mətn­lər­də, o cümlədən “Kitabi-Dədə Qorqud” eposunda daha əhatə­li formalarda əksini tapmışdır” (88, 31).

Məmməd Araz dağ ruhunun yaşadığını, qayaların igid­lər kimi başlarını qaldırıb vüqarla dayandıqlarını, dərə­lərə yu­varlanan daşları isə namərdlərə - Vətəni, torpağı satan qor­xaq, ölümə məhkum edilmişlərə oxşatmışdır. Dağlar in­san­lara çox şeyi, birinci növbədə mətinliyi, mərdliyi, cəsa­rəti, əyilməzliyi öyrədirlər.

Şairin bu tipli şeirlərində insanla dağ obrazı qoşalaşır. Dağsız insan, insansız dağ təsəvvür olunmur. Şair özünə xi­tabən müraciətində bildirir ki, bu ünsiyyətdən, bu təmasdan, təbiətlə insanın bir vəhdət təşkil etdiyindən danışmaq lazım­dır. Bu insan ilə bir dağın yox, bütövlükdə türk xalqı ilə Vətənin vəhdəti deməkdir. Dağlara gedə bilməyəndə şair da­rı­xır, inanır ki, bu münasibət dağlara da toxunubdur, sanki dağ­lar şairdən küsübdü. Dağlara yadlaşandan qonum-qonşu­larla da əlaqə kəsilibdir, hətta ilham pərisi də şairdən üz dön­dəribdir. Dağlara yadlaşandan bir qoşma da yaza bilməyən şair bu nisgili “Yəqin dağlar küsüb məndən” gəraylısında belə ifadə etmişdir:

Neçə yazdı düşmür yolum,

Yəqin dağlar küsüb məndən.

Gedib öpüm, qurban olum,

Yəqin dağlar küsüb məndən.
Çoxdan dağa-daşa yadam,

Salmır qonum-qonşu yada.

Əlim yatmır qoşmaya da,

Yəqin dağlar küsüb məndən (18, 297).

Məmməd Arazın dağlara həsr etdiyi bütün şeirlərində dağ kultu insan kimi təsvir edilir. “Əlvida dağlar” qoşma­sının özündə də dağlarla canlı olaraq vidalaşmaq arzusu əks olunmuşdur. Azərbaycan türklərinin az qala hamısının dilin­də əzbər olan bu şeirdə dağa sevgi ilə birlikdə ayrılığın gətir­diyi bir həsrət, nisgil də öz poetik ifadəsini tapmışdır. Dağ ilə, dərə ilə vidalaşarkən sanki buludlar ağlayır, onun ardınca göz yaşı-su səpirlər ki, nə vaxtsa şair yenidən bu yerlərə qa­yıtsın. Bu ayrılığa dözə bilməyən nərgizlər saralır, qartallar qıy vurub uçub gedir, qaragöz pəri də dərdli-dərdli yolları izləyir. Gələndə şairi dağların gülü-çiçəyi qarşılamışdı, ge­dən­də sanki güllər, çiçəklər solmuş, boz biçənəklər həsrətlə boylanaraq əllərini yelləyir, ayrılığın sədasını küləklər çay­lara çatdırır, çaylar da öz növbəsində bulana-bulana ağrı­lı-acılı nəğmə oxuyur. Şeirdə olan ayrılıq notları oxucunun qəl­binə bir hüzn gətirsə də, sonluq nikbin ruh təlqin etmək­dədir. Belə ki, dağların əbədi sirdaşı olan çoban həmişə dağ­ların yanındadır. Çoban xalqın, millətin ümumiləşmiş obra­zı­dır. Zəhməti ilə halallıq anlayışını özündə birləşdirən çoba­nın simasında xal­qın gücü, qüvvəti, sözü, söhbəti, varı, bərə­kəti cəmləşmişdir:

Dağların pələngi, şiri də sənsən,

Şairi də sənsən, şeri də sənsən.

Varı, bərəkəti, xeyri də sənsən-

Çoban, salamat qal, sağ-salamat qal!(17,147)

Ömrünün axır illərində isə şair “Qoş məni dağ külə­yinə” şeirində :-

“Tanrım, məni məndən qopar,

Qoş məni dağ küləyinə,

Dağların bəyaz qarından,

Rəng alan ağ küləyinə”(16,580),– deyərək dağlara qo­­vuş­maq istəyini bildirirdi. Dağdan törəmək, dağa qovuş­maq təsəvvürü şairin içərisində, mənəvi dünyasında yaşa­yır­dı. Bu hissin içərisində bir dağ, daş təmizliyi, nəcibliyi, ül­vilik duyğuları, ucalıq və dağ-insan vəhdəti var idi. Bu vəh­dət bütün türk millətinin içində ali bir hiss olaraq yaşa­maqdadır.



1.3.2. Ağac obrazı

Qədim xalqların əksəriyyətinin dünya modeli haq­qın­dakı təsəvvürlərində ağac mühüm yer tuturdu. İnsanlar ağa­ca dünyanın təbəqələri arasında əlaqə yaradan bir vasitə ki­mi baxır və inanırdılar ki, ağacın kökü yeraltı, gövdəsi ye­rüs­tü, budaqları isə göylərlə əlaqəlidir. Qədim türk inancla­rın­da, xüsusilə də şamanlarda dünya ağacı haqqında forma­la­şan fikirlərə görə Göy Tanrısı ilə əlaqə yaratmaq üçün ən hündür ağac seçilirdi. Moisey Kalankatuqlu Şimali Qafqaz ərazisində məskunlaşmış hun tayfalarının uca palıd ağacına inandıqları haqqında məlumat verirdi. Hunlar palıd ağacına at qurbanı kəsir, onu Tanrı-xan allahının adı ilə bağlayırdılar.

Qədim türk mifologiyasında yaradılışın ağacdan başla­dığı haqqında təsəvvürlər də meydana çıxmışdır. Bu təsəv­vürdə ağac qadın-ana strukturunda iştirak edən müqəddəs bir varlıq kimi qədim türk xalqlarının inam və məhəbbət abi­də­sinə çevrilmiş, kultlaşmışdır. Dünyanın quruluşu və yaradılış barədəki dini-mifoloji təsəvvürlər miras şəklində orta əsrlərə də keçdi. Həm şifahi, həm də yazılı ədəbiyyatda ağac kultu son dərəcə populyarlaşdı. Ağaca dünyanın və təbiətin ən mü­qəd­dəs varlıqlarından biri kimi baxılırdı. Ağaca belə münasi­bət müxtəlif şairlərin əsərlərində və ən müxtəlif formalarda yer alırdı.

XII əsr Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin, XIII əsr Anadolu şairi Yunis Əmrənin və digər şairlərin şeirlərində bu sevginin dərin izlərinə rast gəlirik. Dahi Nizami Gəncə­vi­nin “Yeddi gözəl” poemasında Çin qızının söylədiyi “Xeyir­lə Şərin nağılı”nda da ağaca münasibət, ağacın şəfa vericilik missiyası açıqlanmışdır. Belə ki, Şər tərəfindən gözləri çı­xa­rı­lıb dünya işığından məhrum edilən Xeyir məhz səndəl ağa­cının yarpaqlarının döyülüb gözlərinə sürtülüb yerinə qo­yul­ma­sı ilə yenidən işığa qovuşa bilir. Burada ağacın işıqlı bir mis­siya daşıması da şair tərəfindən incəliklə əks etdiril­mişdir.

Müqəddəs ağac motivi islamiyyətdən əvvəl də, sonra da dastanlarda, nağıllarda, bir sözlə şifahi və yazılı ədəbiy­ya­tı­mızda öz yerini qoruyub saxlamışdır. Belə ki, ağac sevgisi, islam imanının ağaca verdiyi qiymətlə birləşərək XIII əsr Ana­dolu şairi Yunis Əmrənin şeirində ağacla Tanrının vəh­dəti kimi təsvir olunmuşdur:

Altundandır dirəkləri,

Gümüşdəndir yarpaqları,

Uzandıqca budaqları.

Bitər Tanrı deyə-deyə (159, 31).

Min üç yüz illik tarixi olan “Kitabi-Dədə Qorqud” das­tanlarında ağaca inam, ağaca məhəbbət daha qabarıq şəkildə görünür. “Salur Qazanın evinin yağmalandığı boy”da Qaza­nın oğlu Uruzu kafirlər tutub qənarənin dibinə gətirib asmaq istəyirlər. Uruz ağacla danışmaq üçün kafirlərdən aman is­təmiş və ağaca belə müraciət etmişdir:

Sənə “Ağac!” “Ağac!” deyirəmsə, çəkinmə, ağac!

Məkkə ilə Mədinənin qapısı ağac!

Museyi-Kəlimin əsası ağac!

Böyük- böyük suların körpüsü ağac!

Nəhəng-nəhəng dənizlərin gəmisi ağac!(110,47-48)

Ağac sevgisi bütün zamanlarda türk xalq ədəbiyyatının əsas mövzularından olmuşdur. XVI əsr osmanlı ozan - şairi Pir Sultan Abdalın şeirlərindən birində eynilə Uruzun ağaca mü­raciətini xatırladan aşağıdakı bənd də diqqətimizi cəlb etdi:

Nurdandır Kəbə eşiyi,

Cahanı tutdu işığı.

Həsən Hüseynin beşiyi -

O da yenə ağacdandır (157, 31).

Müasir şairlərin də öz poeziyalarında ağac kultundan istifadə etdiklərinin şahidi oluruq. Türk dünyasının böyük şairi Nazim Hikmətin şeirlərində olan ağac sevgisindən mi­sal çəkməsək, ağac kultu ilə bağlı söylədiyimiz mülahi­zələ­ri­mizdə nəticə istədiyimiz mərhələdə qərarlaşa bilməz. Belə ki, özünü bir cəviz ağacına bənzədən şair yazmışdır:

Mən bir ceviz ağacıyam Gülhanə parkında,

Nə sən bunun farkındasın, nə polis farkında (162,681).

Əslində Gülhanə parkında heç vaxt ceviz ağacı olma­yıbdır, sadəcə öz böyüklüyünü, ölümsüzlüyünü duyan şair özü­nü ağaca oxşatmağa çalışmışdır. Müasir Azərbaycan şair­lərindən Nəbi Xəzrinin “Dərələr” şeirindəki bir beyt də bu anlamda çox xarakterikdir:

Əgər ki, yıxılsam çinar göstərin,

Mən ona söykənib arana baxım (103, 137).

Nümunələr göstərir ki, müasir şairlərin ağac kultuna olan inancları hələ də davam etməkdədir. Odur ki, Azərbay­canın xalq şairi Məmməd Arazın da bir sıra əsərlərində ağac mövzusuna müraciət etməsi heç də təsadüfi deyildir. Məm­məd Araz ixtisasca coğrafiya müəllimi idi. Uşaqlıqdan tə­biətin qoynunda böyüyən balaca Məmmədin qəlbində ətraf mühitə, dağa-daşa, torpağa, bitki aləminə məhəbbət oyan­mış­dı. Böyüdükcə bu məhəbbət daha da dərinləşmiş, bu sev­gi ömrü boyu onu tərk etməmişdi. Bu sevginin nəticəsi ola­raq ömrünün kamil vaxtlarından başlayaraq sonuna qədər “Azər­baycan təbiəti” jurnalının baş redaktoru vəzifəsini lə­ya­qətlə icra etmişdir. Məmməd Araz bütün yaradıcılığı bo­yu ekoloji tarazlığın pozulması əleyhinə olmuş, elmi, pub­li­sist məqalələrində, o cümlədən, poetik yaradıcılığında bu mə­sə­ləyə ciddi önəm vermiş, mübarizə aparmışdır.

Şairin müxtəlif əsərlərində rastlaşdığımız ağac obrazı­nın poetik təsviri, ağaca həyat modeli kimi baxışın təcəs­sü­mü imkan verir ki, Məmməd Arazın ağac sevgisinin genetik olduğu qənaətinə gələk. Məlum olduğu kimi, qədim türk mifologiyasında ağac müqəddəs sayılan, insanların tapınaq yeri olan kultlardandır. Təsadüfi deyildir ki, şair “Araz axır” poemasında və gürcü xalqının böyük oğlu İlya Çavçavad­zeyə həsr olunmuş “Şöhrətə atılan güllə” şeirində ağaca in­san kimi münasibət bəsləyir.

“Araz axır” poemasında sevgilisinə qovuşa bilməyən li­rik qəhrəman da mifoloji ünsürlərə müraciət etməyi məq­bul sayır, sevgilisi Ayrıgülü ağaca çevrilməyə səsləyir, özü isə külək olmaq istəyirdi:

Görünür ki, hələlik,

Görüşə bilmərik biz.

İnsan tək qucaqlaşıb,

Öpüşə bilmərik biz.

Ondasa bir əlac var:

Sən ağac ol, mən külək! (20, 67)

Məmməd Araz gürcü xalqının böyük oğlu İlya Çav­ça­vadzeyə ithaf elədiyi “Şöhrətə atılan güllə” adlı şeirində də ağac kultunu yada salmışdır. İlya Çavçavadzeni öldürən düş­mən gülləsinin muzeydə saxlanılması şairi təsirləndirmişdi. Şair bu gülləni “düşmən” adlandırır və “düşmənin” İlya Çav­çavadzenin sinəsində evinə qonaq kimi gəlişini isə bədii ifa­də vasitələri ilə təsvir etməyə çalışırdı. Belə ki, Məmməd Araz İlyanın sinəsindən axan qanı bir püskürən vulkanın alo­vuna, özünü isə qırmızı yarpaqlar gətirmiş ağaca bənzət­miş­dir. Adətən deyirlər ki, ağac quruyub, yaxud kəsilib sıradan çıxsa da, o məhv olmur, köklərindən rişə verib yenidən pöh­rə­lənir, əbədiliyini davam etdirir. İlya Çavçavadze də bu anlamda ağaca oxşayır. Namərd gülləsi onun fiziki ömrünə son qoysa da, onun mənəvi ömrü yaratdığı əsərlərində hələ də davam edir.

İnsanlığın yaradılışı haqqındakı türk düşüncəsinə görə Tanrı yer üzündəki doqquz insan cinsini, bu insanlardan ön­cə yaratdığı doqquz budaqlı bir ağacın kölgəsinə sığındır­mış­dı. Əvvəlcə yerdən doqquz budaqlı ağacı ucaltmış, sonra hər budağın altında bugünkü insanlığın ilk atalarından birini yaradaraq, bu doqquz insana ağac kölgəsinə sığınmağı bir yaradıcılıq bilgisi halında vermişdi.

Hun dastanında Oğuz xanın Göy, Dağ, Dəniz adlı kiçik oğullarını dünyaya gətirən qadın, göl ortasındakı müqəddəs bir ağacın qovuğunda yaradılmışdı. Oğuz orduları qərbə doğ­ru yürüşə çıxarkən İtil (Volqa) çayını ağac üstündə keç­miş­di­lər; Kürkət Xaqanın ordularına qalib gəldikdən sonra qəniməti ağacdan düzətdikləri xərəklərlə daşımışdılar (89; 130; 139). Bu dastanın islamiyyətdən sonrakı variantında, körpəsini ağac qovuğunda dünyaya gətirən qadının oğluna Qıpçaq adı veril­mişdi. Qıpçaq (yəni “oyuq ağac”) türkləri bu uşağın nəslindən çoxalmışdılar. Göy türklər də Ərgənəkondakı dəmirdən olan dağı ətrafında ağac yandırıb əritmişlər; içində 400 il qaldıqları bu örtülü yurdun meyvəli ağaclarını dastanlarında yaşatmışlar (134; 135; 136).

Məmməd Arazın yaradıcılığını izlədikcə onun təbiətə, xüsusilə də Ağaca olan sevgisi daha dərindən hiss edilir. Şai­rin həyat yoldaşı Gülxanım Fətəliqızı ilə söhbətimizdə Məm­məd Arazın ağac sevgisindən danışırdıq. Söhbətin bu yerində Gülxanım müəllimə belə bir xatirə söylədi: “Bir dəfə Məm­məd yenə yazırdı. Soruşdum ki, nədir, olmaya poema yazır­san? Dedi:- Yox, Gülxanım, poema deyil, şeirdi. Ancaq, bilir­sən, “Kitabi-Dədə Qorqudda” bir ağac söhbəti var, neçə müd­dətdi məni narahat edir. Dədəm Qorqud ağaca müqəd­dəs var­lıq kimi baxıbdır. Mən də elə düşünürəm, bu şeirdə ağac mə­sə­ləsini əsas götürmüşəm. Dastanda ağac məsələsinə təd­qi­qat­çılar çox da fikir vermirlər. Bu, çox ciddi məsələdi” (28, 6).

Gülxanım Fətəliqızı danışdıqca şairin nurlu siması göz­lərimizin önündə canlanırdı. Aydın olurdu ki, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanındakı hadisələr, ağacla bağlı inamlar şairin milli, tarixi, poetik düşüncəsinin formalaşmasında böyük rol oynayıbdır. Təsadüfü deyildir ki, şair bir çox şeirlərində “Ki­ta­bi-Dədə Qorqud” dastanlarının qəhrəmanlarını xatırla­mış, onların igidliklərini, yüksək əxlaqi keyfiyyətlərini oxu­cuya milli-mənəvi dəyər kimi aşılamaq istəmişdir. Qeyd et­mək lazımdır ki, Məmməd Arazın ömrünün son illərində yaz­dığı, lakin, çatdırıb çap edə bilmədiyi “Dədəm Qorqud səsləməsi” ad­lanan həmin əsər iki hissədən ibarətdir:



  1. Səsləmə

  2. Adın Ağac

Əsəri həcminə, obrazların rəngarəngliyinə, gündəmə qaldırılan qlobal məsələlərin aktuallığına, poetik yükünün çə­kisinə görə poema da adlandırmaq olar. Əsər Dədə Qorquda müraciətlə yazılmışdır.

Şairin öz ifadəsindən aydın olur ki, Dədə Qorqudun al­qış­ları, səsləmələri əbədi olaraq yaşamaqdadır. Dastanda ağac ilə bağlı söyləmələr, dualar əsas leytmotivlərdən biridir. Demək olar ki, dastanın bütün boylarında ağac haqqında dua­lara, alqışlara rast gəlinir. Bu alqışlar əsasən bir-birini təkrar etməkdədir. Buna baxmayaraq, hər dəfə “Kölgəlicə qaba ağacın kəsilməsin!” alqışı sanki yenidən doğulan kör­pənin gələcəyini stimullaşdıran amilə çevrilməkdədir.

“Salur Qazanın evinin yağmalandığı boy”da ağaca olan inam, məhəbbət isə daha qabarıq şəkildə verilmişdir. Ağac kultuna aid edilən mifik elementlərə, həmçinin “Məlik Məm­məd”, “Tapdıq” və s. nağıllarda da rast gəlmək olur (3; 37; 63; 64; 96; 175; 177). Ağac kultu mifoloji strukturda əsas yer tutan atributlardan biridir. Ağac obrazı türk mifologiya­sın­da yer ilə göy, insan ilə Tanrı arasında rabitə yaradan əla­qə vasitəsidir.

Məhz Məmməd Araz da bu aspektdən çıxış edərək ağa­­ca olan sevgini bütün zamanlar üçün keçərli olduğuna oxu­cunu inandırmağa çalışmışdır. Eyni zamanda şair təəs­süf­lənir ki, son zamanlarda təbiətə qarşı bir amansızlıq baş­la­mışdır. Ağaclar kütləvi surətdə məhv edilir, meşələr qırılır, nadir ağacların nəsli kəsilmək üzrədir. İnsanların ağacları məhv etməsi müasir dövrün bəlası kimi bağışlanılmazdır:

Ağacı əcəl yıxmır,

İnsan yıxır.

Ağacı insan öldürür (28, 6).

Təbiətin fəryadını keçmişə, gələcəyə hayqıran şair Də­də Qorquda üz tuturaq, nahaq işlərin haqq adıyla qanu­ni­ləş­dirilməsinin, təbiətin məhvinə müxtəlif don geyindirilmə­si­nin yolverilməz olduğunu insanlara çatdırmaq istəyirdi. Axı, ağacların məhv edilməsi, həm də quşların öz yuvasından di­dər­gin düşməsi, çayların məcrasını dəyişməsi və bütöv­lük­də fəlakətlərlə nəticələnirdi:

Dədəm Qorqud!

İnsan yedi təbiəti,

Özünü yeyə-yeyə.

Quşları qovdu yuvasından,

Çayları dartıb aramla,

Çıxarıb məcrasından (28, 6).

Qoşa-qoşa doğranan zeytun, palıd, narbənd, sərv ağac­larını görən şair təbiətə ağı deyib yas saxlayır, nalə çəkirdi:

Vay, zeytunlarım, vay,

Vay, palıdlarım, vay.

Vay, narbəndlərim, vay,

Ardıclarım, sərvlərim, vay (28, 6).

Hazırda Azərbaycanda şam, çinar və ardıc ağaclarına inam və tapınma ənənəsi bölgələrimizdə davam edir. Məsə­lən, Naxçıvan MR-da Çinar, Narbənd, Ardıc ağaclarına xü­su­si qayğı ilə yanaşırlar, əhd edənlər bu müqəddəs ağacların budaqlarına nəzir deyib yaylıq, parça kəsikləri bağlayırlar. Anam Məmmədova Məleykə Bağır qızından (1912-1998) Çinar ağacı haqqında eşitdiyim əfsanəni oxucuların diqqə­ti­nə çatdırmağı məqsədəmüvafiq hesab edirəm (Anam bu əf­sa­nəni əmisi Əhmədov Məsum Kərbəlayi Əhməd oğlundan (1878-1980) eşitmişdir). Belə nağıl edirlər ki, Zəkəriyyə pey­ğəmbər Allahın əmri ilə Allahın əsl, həqiqi dinini təbliğ edir, çoxallahlığın hökm sürdüyü bir dövrdə Allahın vahid­liyi haqqında, Allahdan başqa tanrıların olmadığı haqqında fi­kirlər söyləyirdi. Oyuncaq tanrılara tapınan kütlə Zəkəriyyə peyğəmbərə qarşı çıxır, onu öldürmək qərarına gəlirlər. Düş­mən kütlənin amansız qərarından məlumatlandırılan Zəkə­riyyə peyğəmbər Çinar ağacının koğuşunda gizlənir. Pey­ğəm­bərin düşmənləri ağacın gövdəsini kəsirlər, mişar Zəkə­riy­yə peyğəmbərin ayağına toxunub yaralayır və ağacın göv­dəsindən qan axır. O vaxtdan Çinar ağacını kəsmək, yandır­maq günah sayılır.

Bütün bunlara baxmayaraq ağaclar kütləvi şəkildə kə­silir, meşələr məhv edilir. Təbiətə qarşı bu qədər aman­sızlığı şair əsərin sonunda insanın özünə qarşı bir amansızlıq oldu­ğunu xatırlatmaqla bitirirdi. Şair göstərirdi ki, ağacı, təbiəti məhv edən insan özünün məhvinə imza atır. Yaş ağacın kə­sil­məsi insan başının kəsilməsinə oxşayır, ağaclar da insan kimi ağlayırlar. Ağaclar insanların qoşa biləyidir, onları qo­ru­maq lazımdır:

Baş kəsməyin,

Ağacları yaş kəsməyin.

İnsanın qoşa biləyidi ağaclar! (28, 6).

“Dədəm Qorqud səsləməsi” şeiri bütövlükdə qlobal eko­loji problemlərin yaşandığı bir zamanda insanlığa, bəşə­riyyətə çağırışdır. Əsərin mərkəzi surəti ağac insan ilə vəh­dətdə bəşərin dünəni, bu günü, sabahı kimi mənalandı­rıl­mışdır.

1.3.3. Araz (su) obrazı

Görkəmli folklorşünas alim, filologiya elmləri doktoru, professor Yaşar Qarayev, Vaqif Yusiflinin “Məmməd Araz dünyası” kitabına yazdığı “Yaddaş poeziyası” ön sözündə be­lə bir fikir işlədir: “Əsl, həqiqi, böyük poeziya –ümum­bəşəri yaddaşdır. Məncə, Məmməd Araz şeiri də düşüncədə, əxlaqda və qeyrətdə yaddaşın ifadəsidir. Poeziyanın dumdu­ru, şəffaf bulağı başına o, Arazın bulanıq və yaralı sa­hil­lə­rindən ayrılıb gəldi, özü ilə poeziyaya Arazın dərdini, ağrı­sı­nı da gətirdi. Özü də tarixdən və təbiətdən, ana dilindən, ba­ya­tılardan, folklordan axan bir Araza döndü - Məmməd Araza!” (156, 3)

Azərbaycan mifoloji dünyagörüşündə su ilkin yaradı­lı­şın əsası olaraq şərtləndirilən elementlərdən sayılmışdır. Məm­məd Arazın “Atamın kitabı” poemasında “Su ilə söh­bət”, “Su üstündə bayatı” fəsilləri də ilkin mifoloji hadisə kimi su ilə bağlı müəllifin orijinal, eyni zamanda ənənəvi fi­kir­lərindən ibarətdir. Ancaq şair su mifoloji obrazını daha çox Araz obrazı ilə birləşdirərək əsərlərində bu haqda geniş da­nış­mışdır. Xatırladaq ki, şairin poeziyasında Araz obrazı ən uca zirvədə yer alır. Araz Azərbaycanda çaydır. Dün­ya­nın Arazdan böyük, sulu çayları çoxdur. Haqqında mahnılar, rəvayətlər yazılmış çaylar da var. Ancaq Araz çayı qədər haq­qında poetik nümunələr yaradılmış çaya rast gəlmək müm­kün deyildir. Yaqut əl-Həməvi (1179-1229) də Mudjam əl-buldan (Ölkələrin adlı siyahısı) (178, 24) əsərində Ər-Rəss (Araz-N.M.) çayının adıyla bağlı vilayətin adının Qu­ran­da Allah tərəfindən xatırlandığını qeyd etmişdir.

Akademik Ziya Bünyadovun tərcüməsində Yaqut əl-Hə­məvinin Araz haqqındakı aşağıdakı fikrini əhəmiyyətli hesab edirik: “Ər-Rəss Azərbaycanda çaydır. Azərbaycan sərhədlərinin biri bu çaydır. Deyirlər ki, Arranda, Ər-Rəss vadilərində minlərlə şəhər var idi. Bu çay başlanğıcını Kəli­kə­lidən götürüb Arran ərazisi ilə axır” (120, 27-28). Görün­düyü kimi orta əsrlərdə Araz çayı haqqında formalaşmış mü­lahizələr diqqət çəkicidir. Hətta aparılan müşahidələrin nəti­cə­sində deyə bilərik ki, 1918-ci ildə Naxçıvanda Araz-Türk Respublikasının yaradılması da təsadüfi hal sayıla bilməz. Məhz Araz camaatı, məhz Araz ölkəsi bu yerdə Nuh tufa­nın­dan sonra məskunlaşan Nuh tərəfdarlarının genlərində kod­laş­dı­rılmış ilahi qüdrətin təlqini nəticəsində təcəssüm edən baxışlar kompleksinin məcmusudur.

Araz çayı İlahi tərəfindən yaradılan cənnət çayıdır. Fi­lo­logiya elmləri namizədi, mərhum Əbülfəz Hüseyninin “So­vet Naxçıvanı” qəzetinin 30 yanvar 1986-cı il tarixli 25 saylı nöm­rəsində çap edilmiş “Xalqımızın mənlik heykəli” adlı məqa­ləsində oxuyuruq: “Gəmiqaya”da yer xəritələri, hər han­sı bir sahə, ölkə, çay və ayrıca Araz çayının xəritəsi mü­şa­hidə edilir. Biz həmin xəritənin yanında qədim runi hərf­ləri ilə Ara­zın qədim adlarından “Oğuz” sözünü oxuya bildik” (100, 4).

Bu müqəddəs çay haqqında Yaqut əl-Həməvi daha sonra yazırdı: “Ər-Rəss möcüzəli çaydır, burada çoxlu müx­tə­lif növ balıqlar üzür. Təsdiq edirlər ki, hər ay burada əv­vəl­lər olmamış yeni balıq növləri peyda olur. “Sürməhi” növlü balıq ancaq bu çayda ildə bir dəfə müəyyən bir vaxtda peyda olur” (178, 25).

Xalq yaradıcılığında, folklor nümunələrində də Araz mövzusu yetərincə işlənmişdir. Araz ilk növbədə su mənbə­yi­dir, su isə ilkin yaşayışın, həyatın başlanğıcı olduğuna görə müqəddəsdir. Ona görə də xalqımız həmişə Araza müraciət etmiş, Arazdan kömək diləmişdir. Görünür, bu səbəblərdən də Arazdan dilək istəmək batindən gələn ilahi təlqinlər vasi­tə­silə səadət axtarışı, səyyahların kəhkəşanları izləməklə məğ­ribdən məşriqə istiqaməti müəyyənləşdirməsi qədər müdhişdir:

Araz, Araz, xan Araz,

Can sənə qurban, Araz.

Ürəyimin dərdinin

Məlhəmisən, sən Araz (120, 29).

Araz çayının qismətinə bir Vətəni, bir torpağı, bir eli ikiyə ayırmaq düşdü. 1813-cü ildə Rusiyanın Azərbaycanın şimalını işğal etməsi ilə başlanan bu “qismət” Araz çayının dərdinə çevrildi, bir nisgilə, bir ağrıya dönüb Azərbaycan türk­lərinin yaxasından asıldı. İki yüz illik hicranın millətə gə­tirdiyi dərd Araz çayı haqqında çoxlu rəvayətlər, şeirlər, bayatıların yaranmasına səbəb oldu. Təbii ki, bu ağrı Araz adında rəmzləşdirilərək dərd, ələm, ayrılıq əlaməti kimi təs­vir edilirdi. Aşağıda verilən bayatı nümunələrində bu dərdin izləri açıq görünməkdədir:

Araz, Araz, xan Araz,

Dağlardan axan Araz.

Yardan bir xəbər gətir,

Evimi yıxan Araz (71, 52).

Və ya:

Araz, araz, xan Araz,



Gəl eyləmə qan, Araz.

Qoy gedim, yar gözləyir,

Nədir bu tüğyan Araz? (72, 31)

Araz sahilində dünyaya göz açan şairin uşaqlıqdan eşit­diyi, duyduğu, hətta ağrı-acısını yaşadığı bu nisgil, bu qəm Məmməd Arazın ürəyində ağrı ilə bərabər doğulmuş poe­tik misralara, əzabla, göz yaşı ilə yoğrulmuş beytlərə, qanla suvarılmış şeir nümunələrinə çevrilib yazılır, dərd da­şıya bilən insanların dərdinin təcəssümü olurdu. Şair “Arazın nəğməsi” şeirində yazırdı:

Sən canlı tarixsən doğrudan, Araz,

Səsində min ildən qəm-qubar qalıb.

Sinəndə dil açan bu yanıqlı saz,

Ulu babalardan yadigar qalıb (17, 157).

Araz axır, fəslin müxtəlif vaxtlarında gah səsli-küylü, gah da lal-dinməz olurdu. Şair Arazın səsini babalardan ya­di­gar qalan sazın səsinə bənzədirdi. Saz ustad sənətkarın əlin­də necə kükrəyib daşır, həzinləşirsə, Araz da hərdən Ko­roğlu kimi nərə çəkir, Abbas kimi qəmlənirdi. Bəzən coşan, çağlayan, sahillərə sığmayan, bəzən sakitləşib lal axan Araz həm də iki sevgilini ayırmış hicran çayıdır. Arazın sularında ağlayan Leyli məhəbbəti, Məcnun arzusudur:

Səndə təmkinlik də, dəlilik də var,

Dağlarda pələngsən, düzlərdə quzu.

Bəlkə sularında dil açıb ağlar,

Leyli məhəbbəti, Məcnun arzusu? (17, 158)

Məmməd Arazın qəlbində olan Vətən sevgisinin mər­kə­zin­də Araz dərdi, Araz problemi məskunlaşmışdı, bu sə­bəbdən də şair harada olmasından asılı olmayaraq, tez-tez Ara­zı xatırlayır, yada salırdı. Səsli-küylü Moskva şəhərində istirahətdə olanda da, Moskva çayının sahilində gəzəndə də o, Araz çayının nəğmələrini eşidirdi. Sanki Arazın nəğmə­ləri telli sazın nəğmələri ilə həmahəng idi, başqa çayların səsində bu həzinliyi, bu şirinliyi duymaq şair üçün mümkün deyildi:

Oxu, bir aram-aram,

Oxu, bir həzin-həzin,

Oxu, göylər uyusun,

Oxu, dağlar titrəsin...

Araz yadıma düşüb,

Hər teli min havalı,

O saz yadıma düşüb! (17, 94)

“Araz yadıma düşüb” şeiri Məmməd Arazın şair dostu Azərbaycanın cənubunda doğulmuş Söhrab Tahirə ithaf edil­mişdir. Moskva çayının sahilində gəzdikcə şairin xəyal­ları Arazın sularında yuyunub durulurdu. Bu yerlər nə qədər cazibəli olsa da, Araz sahili qədər doğma deyildir. Şeir­də həm də cənub həsrəti vardır. Axı, Söhrab Tahir də Araz sa­hi­lin­dən vətənə qürbət kimi baxmağa məcbur edilmiş vətən oğludur.

Arazdan yazdığına görə şairi qınayanlar da tapılırdı, “Araz­dan çox yazırsan”- deyə tənqid edirdilər. Sovet rejimi­nin tüğyan elədiyi illərdə Arazdan yazmaq asan iş deyildi, böyük cəsarət və hünər tələb edirdi. Məmməd Arazda isə bu cəsarət var idi. O, Nəsimi kimi əqidəsi yolunda soyula da bi­lər­di, ancaq Arazdan yazmaya bilməzdi:

Mənə deyir birisi:

“Çox yazırsan Arazdan.

Nə bilim, gahdan quzu,

Gahdan aslan Arazdan.”

Neyləyim mən, neyləyim?!

Qələm gəldi əlimə-

Araz gəlir dilimə (17, 106).

Şair adını çəkmədiyi nadanı, “sapı özümüzdən olan baltanı”, inandırmağa çalışırdı ki, Araz adi çay deyil, o, ana qədər əziz və müqəddəsdir. Araz “Avesta”dan belə qədim bir millətin tarixini özündə yaşadan canlı varlıqdır. Araz nəin­ki sevilməli, qorunmalı, saxlanmalıdır. O, babaların yadigarıdır. Arazın şahələrində Qıratın, Bozatın nəfəsi duyu­lur, nənələrin mülayim rəftarı, xoş gülüşləri, babaların dəmir iradəsi, sərtliyi hiss edilir:

Yox, Araz deyəndə mən,

Yalnız çay düşünmürəm!

Mənim tək baxsan ona,

Deməzsən adi sudur.

O, bir gəlin hörüyü,

Bir uşaq yuxusudur (17, 107).

Şair Arazdan ayrıla bilmirdi. Araz şairin xəyallarında, fikrində və yuxularında idi. Şair hər yerdə Arazı görürdü. Doğ­ma Naxçıvan torpağında dolandıqca Araz da şairlə bir yerdə idi, hətta sahil boyunca bitmiş çinarlar şairin əlinə, sahillər dodaqlarına bənzəyirdi:

Sahilin – dodağıma,

Ləpən dilimə bənzər.

Sahil boyu çinarlar,

Yazan əlimə bənzər (17, 283).

1967-ci ildə yazdığı “Araz üstə çinar gördüm” (18, 17) şeirində Məmməd Araz, Araz çayının sahilində bitmiş qoşa çinardan söhbət açmışdır. Qoşa çinarlar iki sevgili kimi yar­paqları ilə öpüşürlər. Onlardan biri bir az gövdəlidir, ucadır, o biri isə nazikdir, incədir və gövdəli çinara qısılıbdır. Şairə elə gəlirdi ki, çinarlar lap təzəcə toy eləmiş cavanlardır. Əl-ələ verib şənlik edirlər, gecələr ulduzlara dalıb, qucaqlaşıb ya­tırlar. Şair bu xoşbəxtliyin qarşısında bir qorxu hissi də keçirirdi, əli baltalı, qazmalı adamlar bu çinarların xoşbəxt­li­yinə qənim kəsilə bilərlər:

Qorxdum, qorxdum onların

Bu sevgisini yaralayarlar.

Budaqları, gövdələri, qişələri,

Bir-birindən aralayarlar (18, 18).

Məmməd Arazı qorxudan hiss, Araz çayının adına deyilən bir vətəni parçalayıb iki əsrlik yaratdığı hicran his­sidir. Burada Məmməd Arazın şair dostu Söhrab Tahirin də bu qorxu hissi ilə bağlı yazdığı şeirdən bir beyt misal gətir­mək yerinə düşər:

Azad qardaşım var, onunla xoşam.

Mən gərək sahili sahilə qoşam.

İki bölünməkdən elə qorxmuşam.

Çöpü də ikiyə bölmərəm daha (147, 7).

Vətənin Araz boyunca ikiyə bölünməsinin ağır nəti­cə­ləri xalq təfəkküründə bəzən Araza qarşı bir qəzəbli, qarğışlı deyimlərin formalaşmasına səbəb olmuşdur. İmperiyaların apardığı işğalçı müharibələr xalqımızın həyat tərzinə məh­rumiyyətlər, aclıq, səfalət, qarətçilik, dağıntılar gətirmişdir. Uzun zaman yaralarını sarıya bilməyən insanlar da bu bəla­ların səbəbkarı kimi Araz çayını günahlandırmışlar:

Şərmisən, xeyirmisən?

Qılıncın səyirmisən!

Qolun qurusun, Araz,

Vətəni ayırmısan (72, 58).

Və ya:


Araz, Araz budumu,

Araz dolu sudumu.

Quruyasan, ay Araz,

Olasan su udumu (54, 75).

Yaxud, ikiyə bölünmə ilə əlaqədar birbaşa ruslara qarşı deyilmiş bayatılar da var, məsələn:

Urus, öləsən, urus,

Gözə gələsən, urus.

Səni də bölən ola,

Onda biləsən, urus (131).

Gətirdiyimiz nümunələrdən aydın olur ki, uzun müd­dət­li bir hicranın mərkəzində coğrafi şəraitə görə Araz çayı­nın dayanması elə onun da adına bu tipli deyimlərin, şeir­lərin yaranması ilə nəticələnmişdir. Məmməd Araz da bir və­təndaş kimi hər dəfə Araz çayının qırağında çəkilmiş də­mir tikanlı, simli sərhəd dirəklərini gördükcə, bu tikanlı sim­lər sanki ürəyinə batır, onu ağrıdırdı. Şair ayrılığın nə zaman sona yetəcəyini gözləyir, təsəlli verəcək bir xəbər, ümid inti­zarında idi. Nəhayət, şair Araz çayının üzərində su elektrik stansiyası tikilməsi xəbərini eşidir. Bu xəbər şairi sevindirir, azacıq da olsa, ürəyində təsəlli xarakterli ümid yaranır, qəl­binin ağrıları bir qədər səngiyir, heç olmasa sahillərdə işıq yanacaqdı, müdhiş qaranlıqlar boğulacaqdı. “Arazın işıqları” bu sevincin, bu təsəllinin ifadəsi kimi yazılmışdır:

Alqışlar çaylar səni,

Həftələr, aylar səni.

Yükün işıq yüküdür,

Yormaz bu taylar səni (18, 19).

Bu sevinc, bu təsəlli ötəri olsa da, belə, bir müddətdən sonra Araz yenə də şairin yuxularına gəlir. Amma indiki Araz­da bir qədər toxluq vardır. Daha Araz ağlayıb sızılda­mır, şair də, Araz da özündə bir cəsarət tapır, gələcəyə inam hissi ilə baxırlar:

Bu gecə yuxumda Arazı gördüm,

Arazı belə tox görməmişdim heç.

Arazı bəxtindən çox razı gördüm,

Üstündən yol atdı, “cəsarətlə keç!” (19, 51)

Məmməd Arazın təcəssüm və tərənnüm etdiyi Araz obrazı öz mükəmməl poetik ifadəsini “Araz dili” (19, 136) şeirində tapmışdır. Şeirə epiqraf kimi belə bir bənd veril­mişdir: “Eyham toru tullayanda Araza, hörmət səddi tap­dan­masın arada”. Şair Məmməd Araz ilə Araz çayı qarşı-qarşı­ya dayanır. Şair Arazı, Araz da şairi qınayır. Hər kəs özünü haqlı sayır. Bir dərə üstündə mübahisə düşür, Araz da “mə­nim” deyir, şair də “mənim” deyir. “Mən səninəm”, “sən mə­­­nimsən” deyə bilmirlər. Yaxşı ki, onların səsini özlərin­dən başqa kimsə duya bilmir. İki Araz bir-birini qınasa da, sonda bir-birini başa düşürlər, dil tapıb danışa bilirlər. Bu anlaşmadan sonra şair kükrəyib daşaraq Araz dilində şər qüvvələrə müraciət edirdi:

Səninləyəm, şər oğlu şər, səninlə,

Özü tikan, adı bəşər, səninlə.

Bu sərhəddə çox təzadlar görmüşəm,

Yad doğmalar, doğma yadlar görmüşəm (19, 137).

Araz dilində danışmaq elə belə ola bilərdi. Arazın dili qəlizdi, hərdən sakit, lal olsa da, bəzən kükrəyib daşır, qa­ba­ğına keçən nə varsa vurub yıxır, süpürüb dərələrə doldurur. Zamanı gələndə şər qüvvələri də öz ağuşuna alıb dərin də­rələrdə qərq edəcək, nə itin dana kimi böyürməsinə, nə dana­nın it kimi hürməsinə baxmayacaqdır. Şairin ürəyindən ke­çən arzu da elə budur.

Məmməd Arazın Araz sevgisinin sərhədlərini müəy­yənləşdirmək çox çətindir, ancaq məqsədimiz bu sevginin bə­zi məqamlarından danışmaq, “Araz axır” (20, 44) poema­sında müəl­lifin oxuculara anlatmaq istədiklərini, üstüörtülü, rəmzlər, sim­vollar vasitəsi ilə əhatələnmiş məsələlərin ma­hiy­yətini çat­dır­maqdan ibarətdir. Öncə poemanın adına nə­zər salaq: “Araz axır”. Azərbaycan Respublikasının çox bö­yük, əvəz­edilməz sə­nət­karı, xalq artisti, mərhum Rəşid Beh­bu­dovun oxu­duğu bir xalq mahnısı vardı: - “Qadan alım” (55, 79). Mah­nı üç bənd­dən ibarətdir, hər bənd də Araz sözü ilə başlayır:

Araz axır lil ilə,

Ay qız, ay qız, amandı.

Dəstə-dəstə gül ilə

Qadan alım.

Mən yarımı sevmişəm,

Ay qız, ay qız, amandı.

Şirin-şirin dil ilə,

Qadan alım (55, 79).

Bu mahnının yaşını dürüst təyin edə bilməsək də, bu nisgilin XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq Azərbaycanın Araz çayı boyunca ikiyə bölündüyü zamanlardan gəldiyinin qənaətindəyik. Mahnıda açıq-aydın şəkildə verilmiş həsrət yanğısında iki sevgilinin timsalında namərd qılıncı ilə ara-sında sərhəd çəkilmiş bir millətin dərdi, kədəri əks olun­muşdur. Bu mahnınn məğzi ilə Məmməd Arazın poemasının adında olan oxşarlıq başlanğıcdan özünü büruzə verir. Poe­ma belə başlayır:

Sahildə nəfəs dərib,

Sahildə durdu qatar.

Elə bil ürəyimi,

Araza tulladılar (20, 45).

Ayrılığın ilk vaxtları Araz sevgililərin o tay-bu taydan atdıqları gül dəstələrini aparırdısa, artıq indi aşiqlərin qəl­bi­ni, arzusunu da özü ilə axıdır, aparır. İlk vaxtlar sevgililər hələ birləşmək ümidi ilə bir-birlərini şirin dillə danışdırıb, təsəlli alırdılarsa, indi onlar təlatümə gəlmiş, həyəcan və çıl­ğınlıqla haray salır, nicat istəyirlər. Bu tayda şairin lirik qəh­rəmanı o tayda sevgilisi Ayrıgülün Arazda qərq oldu­ğu­nu görüncə sahil boyu qaçır, Ayrıgülünü xilas etməyə çalışırdı:

Bu zaman dimdiyi qan,

Bir qaraquş göründü.

Qaraquş şığıyaraq,

O qızın üstə endi.

Alaraq ürəyimi,

Öz əqrəb caynağına,

Uçdu, uçdu deyəsən,

lap Dəmavənd dağına (20, 46).

Şair Ayrıgülün Arazda batmasını göydə ulduzun ax­ması ilə müqayisə edirdi. Qədim zamanlardan süzülüb gələ­rək deyimlərdə formalaşmış “hər kəsin bəxt ulduzu var” və yaxud “filankəsin ulduzu axdı” ifadələrindən doğan ideya istiqaməti müəllifin düşüncələrini qarışdırırdı. Axan ulduz Ayrıgülün bəxt ulduzu idimi? Bu ulduz Ayrıgülün bəxt ul­duzu idisə, bəs lirik qəhrəmanın bəxt ulduzu haradadır? Bu z­aman gözlənilməz hadisə baş verir. Dimdiyi qıpqırmızı qan olan bir Qaraquş şığıyaraq Ayrıgülü caynağına alıb, aparıb Dəmavənd dağının başına qoyur. Dəmavənd dağı nağıllar­dan bildiyimiz kimi, divlərin məskənidir, gedər gəlməz yer­dir. Qaraquş da xilasedici rolunu oynayan Səməndər və ya Simurq quşu (40; 44; 45; 46; 52) deyil, Qaraquş dimdiyi qıpqırmızı qan içən vəhşi quşdur ki, rusların ikibaşlı qar­talına çox oxşayır. Müəllif əsatir yönlü motivlərdən istifadə etməklə poemanın başlanğıcında, əslində, məram və məq­sə-dini oxucuya çatdırmağa çalışırdı.

Poemanın tikinti mühəndisi olan romantik qəhrəmanı İkinci Cahan müharibəsinin davam etdiyi vaxtlarda ordu sı­ra­larında Arazın o tayına, Cənubi Azərbaycana gedir, bu na­haqdan başlanmış, bəşəriyyəti zəlil günə salmış müha­ri­bənin bitməsi üçün Qərbə yollanan hərbi hissələrlə birlikdə hərəkət edir. İkinci Cahan müharibəsi başa çatar-çatmaz Təb­rizə gedən yollar bağlanır. Mühəndisin Təbrizdə olarkən tanış olduğu, sevdiyi Ayrıgülə qovuşmaq istəyinin qarşısına ti­kanlı simlərdən çəpər çəkilir. Xəyallarında hər gecə Təb­rizdə gözəl Ayrıgülünə qovuşan lirik qəhrəman Araz boyu çəkil­miş tikanlı məftillərin, sərhəd dirəklərinin heç yaxınına da gedə bilmir. Onun qarşısını kəsən əsgərə nə qədər məhəb­bət haqqında danışsa da, əsgər onu anlamır, başa düşmür, lirik qəhrəman həyatın və zamanın bu acı reallığı qarşısında aciz qalır, həyəcanlanır, xəyallar aləmində qurduğu məhəb­bət səltənəti darmadağın olur.

Şair “Araz axır” poemasında lirik qəhrəmanının daxili aləmini bir neçə aspektdə işıqlandırmağa, sevmək, döyüş­mək və yaratmaq motivini bu şəxsin simasında ümumi­ləş­dir­məyə çalışmışdır. Poemada qeyd edilir ki, Cənubi Azər­bay­candan yadelli işğalçılar qovulduqdan sonra lirik qəhrə­manın tərkibində olduğu hərbi hissəyə Qərbə hərəkətə başla­mazdan qabaq Təbrizdə beş gün dincəlmək üçün icazə veri­lir. Lirik qəhrəman burada Ayrıgülün eşq qaynayan gözlə­rinin hədəfi olub yaralanır:

Biz Qərbə dönməliyik,

Əlvida, qoca Təbriz!

Komandir dedi: “Beş gün

Dincələcək hissəmiz”.

Orda bağlandı, bəli,

İlk peymanım, ilk andım.

Mən orda döyüşsüz,

Gülləsiz yaralandım (20, 53).

Şair lirik qəhrəmanının Təbrizdə rüşeym şəklində baş­la­yan ilk məhəbbətini daha da yüksək zirvələrə qaldırmış, in­san­lığın amalına çevirib bəşəri məzmun vermişdir. Müəllif yeri gəldikcə folklordan gələn notları da poemada işlətməklə sevgililərin daxili aləmini, xarakterlərini açmağa çalışmışdır. Ayrıgül sevsə də, onun qəlbinə bir nigarançılıq hakim kəsi­lib­dir, atasının ərbaba borclu olduğuna görə onu aparacaq­la­rın­dan qorxur; burada həm də feodal İranında yaşayan türk qa­dınının hüquqsuzluğunun, həm də bu qadının bir əşya ki­mi alınıb satıldığının şahidi oluruq. Ayrıgülün adında da sevən qızın qismətinin cizgilərini müşahidə edirik. Ayrıgül sev­gili­sindən ayrı düşmüş gül kimi mənalandırılmış bir ifa­dədir:

Mən onun gözlərində,

Qəm oxudum bir səhər.

-Nahaq sevirsən məni,

Məni sənə verməzlər (20, 55).

Min illərdir aşiqlərin dilindən düşməyən “Sarı gəlin” (55, 163) xalq mahnısında rastlaşdığımız Sarı gəlinlə Ayrı­gülün hüquqsuzluğu qoşa qanad kimi bir-birinin oxşarıdır. Bu tale oxşarlığı təkcə lirik qəhrəmanı deyil, şairi də incidən fraqmentlərdəndir:

Saçın ucun hörməzlər,

Gülü qönçə dərməzlər,

Sarı gəlin.

Bu sevda nə sevdadır,

Səni mənə verməzlər.

Sarı gəlin (55, 163).

Ayrıgül nə qədər hüquqsuzdursa, taleyin onların qar­şı­­sında qoyduğu hökmün məhkumudursa, əsərin qəhrə­manı da taleyinə hakim deyil. O, bir əsgərdir, komandirin tapşı­rığı ilə indi Avropaya döyüşə getməlidir. Lirik qəhrəman döyüşə yollanır, gözüyaşlı Ayrıgüllə vidalaşarkən ona an­caq təsəlli verə bilir:

Salamat qal, sevgilim,

Salamat qal, gedirəm.

Ölsəm - qara torpağın,

Qalsam - yalnız səninəm (20, 56).

Məmməd Araz İkinci Dünya müharibəsinin reallıqla­rını, bu reallıqların fonunda nakam bir sevgini orijinal bədii ifadə vasitələri ilə əks etdirmiş, cənub həsrətini, Vətən mə­həb­bətini xüsusi olaraq vurğulamış, bütün bəşəriyyətin diq­qə­tini sülh uğrunda mübarizəyə cəlb etməyə çalışmışdır. Poe­mada müharibəyə nifrət, sülhə çağırış, dinc həyat tərzi­nin, birgə yaşayış prinsiplərinin təbliği lirik ricətlər vasitəsi ilə oxucuya çatdırılır. Bu mənada poemanın “müharibə olmasa” adlı lirik parçası diqqəti cəlb eləyir:

Sevənlər aləmində,

Nə qəm, nə həsrət olar.

Bəşərin gülləsi söz,

Sözü məhəbbət olar,-

Müharibə olmasa (20, 62).

İkinci Cahan müharibəsi qurtarır, poemanın qəhrəmanı ali təhsil alır, tikinti mühəndisi olur, ancaq sevgilisi ilə qovu-şa bilmir. Hətta Arazın şimalındakı sevgilisi ilə məktub­laş­dı­ğına görə Ayrıgülü həbs edib, zindana salırlar. Həyatın aman­sız həqiqətləri, əzablı döngələri arasında çaşmış, çıxış yolunu ayırd etməkdə aciz qalmış lirik qəhrəman yenidən xə­yallar aləminə qapılır, bəzən əfsanə qəhrəmanı Prometey kimi özündə güc, qüvvət hiss edib vuruşmaq, çarpışmaq istəyir, bəzən də işığa, küləyə dönüb sərhədləri keçmək, Ayrı­gülünə qovuşmaq istəyir:

Mən sənin görüşünə,

Gələrəm işıq kimi (20, 67).

Göründüyü kimi, poemada müəllif işıq kultundan da istifadə etmişdir. Müəllifin fikrini açıqlamaq məqsədi ilə işıq kultu haqqında daha ətraflı şərh verməyi zəruri hesab edirik. Kamil Vəli Nərimanoğlunun “Özümüz, sözümüz” kitabında işıq kultu belə səciyyələndirilmişdir: “Bir səhər Oğuzun yur­duna gün işığına bənzər bir işıq girdi. İçində boz tüklü, boz yallı erkək bir qurd göründü. Tanrı tərəfindən göndərilən bu qurd Oğuzun yol göstərən bələdçisi oldu, ordusunun qaba­ğına düşdü” (155, 59).

İşıq, dastanlara səmavi aydınlıq verən, dini-bədii bir dastan ünsürüdür. Dastanların böyük qəhrəmanları; bu qəh­rə­manlara qadınlıq və müqəddəs türk uşaqlarına analıq edən qadınlar, çox vaxt ilahi bir işıqdan doğularlar: Yaradılış das­ta­nında Tanrıya yaratma ilhamı verən Ağ ana işıqlı, hətta işıqdan bir qadın xəyalıdır. Tanrı Qara xanın özü üçün yarat­dığı, on yeddinci göy qatı bir işıq aləmidir (78, 30-32).

Oğuz Xaqan dastanının baş qəhrəmanı Oğuz, anadan olduğu zaman, onun üzü mavi, yəni işıqlı idi. Oğuzun Gün, Ay, Ulduz adlı böyük oğullarını dünyaya gətirən ilk qadını, ətrafı qaranlıq basdığı zaman, göydən bu qaranlığı yararaq enən mavi bir işıqdan hamilə qalmışdı. Oğuzun uşaqlarını dünyaya gətirən bu ananın doğum anında gözləri parıldayır, üzünə gizli bir nur gəlirdi. Oğuz ordularına yol göstərən və dastan boyunca ordu önündə yeriyən göy tüklü, mavi yallı erkək qurd, bir səhər Oğuzun çadırına düşən bir işıqdan peyda olmuşdu. Oğuzun birinci qadınından olan uşaqlarının üçünün də adları Gün, Ay, Ulduz - işıq əlaməti daşıyan adlar idi (134, 60-69; 135, 40-45).

Şaman inancına görə əbədi səadət ölkəsi olan uçmaq (cənnət) da bir işıq aləmidir. Bu dinə görə, yerdən on yeddi qat göyə tərəf qalxdıqca aydınlanan bir nur aləmi vardır ki, bunun on yeddinci qatında göz qamaşdıran nurlu türk Tanrısı oturur. Yer üzündə yaxşılıq edən ruhlar da bədəndən ayrı­lan­da bir quş şəklinə girərək, bu əngin nur aləminə uçurlar (73; 166; 167; 169).

Türklər tərəfindən uyğurlar dövründə qəbul edilən ma­ni­heizm dininin əsas tanrısı da yaxşılıq və işıq tanrısıdır. Bu dini türklərə qəbul etdirən Buğu xanın röyalarına girən “işıq şəklindəki” qız, eyni dinin məşhur nur və işıq baki­rə­sidir. Bütün bu işıqlı cizgilər, bizə əski türk inanc və este­tikasında işığın necə mühüm bir ünsür olduğunu göstərməklə qalmır, həm də türklərin, xüsusən müsəlman­lıqdan sonra is­lam nuru­nu niyə belə ürəkdən mənimsə­diklərini və bu nuru, ondan qaranlıqda qalmış ölkələrə yaymaq üçün, əsrlərcə, niyə bu yolda şəhidlik yarışına girdiklərini dərindən düşün­məyə sövq edir (77; 175; 176).

Məmməd Araz özü də poemada işıq, ağac kultlarının adlarını heç də təsadüfən işlətməmişdir. Müəllifin arzusu əsa­tirlərdən gələn bu ideyaları reallaşdırmaq, sevgililəri qovuşdurmaq, işğalçı dövlətlərin apardığı amansız müha­ri­bələr nəticəsində bir-birindən ayrı düşmüş oğuz ellərini bir­ləşdirmək, Arazın sinəsindən keçən tikanlı məftilləri, sər­həd dirəklərini tarixin xarabalıqlarına yollamaq, Arazı-Vətəni azad görmək idi. Müəllifin qəlbində Araz-Vətən sev­gi­si tüğ­yan edirdi. Bu Araz-Vətən sevgisinin məskunlaşdığı ünvan bütöv Azərbaycandır:

Araz yadıma düşüb,

Araz çay deyil yalnız.

Araz neçə milyonluq,

İnsanlardır, eldir o.

Göy kişnədən gürşaddır,

Dağ yıxacaq seldir o (20, 73).

Şairin təsvirlərindən aydın olur ki, keşməkeşli bir həyat tərzinin ağırlıqları ağarmış saçlarında öz əksini tapmış lirik qəhrəmanın son məqsədi Araz sahillərində evlər tikmək, o evlərdə xoşbəxt, azad vətən övladlarının yaşayışını təşkil etməkdir.

Məmməd Araz bir vətəndaş, nəhayət bir Azərbaycan tür­kü olaraq Araz çayı ilə bağlı idi. O, buradan işıq alırdı. Bu bağlılıq onun taleyindən bir işıq zolağı kimi keçirdi. Özünün də qeyd elədiyi kimi şairin həyatında haqqında xey­li söhbət açdığımız nur-işıq önəmli rol oynamışdır. 28 sent­yabr 1993-cü ildə şairin 60 illik yubileyi akademik Yusif Məm­mə­də­liyev adına Naxçıvan Dövlət Universitetində tən­tənə ilə qeyd olunduğu günün axşamı Naxçıvan tele­vi­zi­ya­sında çıxış edən Məmməd Araz demişdir: “Bu gün çox işıqlı idi. Mənə elə gəldi ki, nə vaxtsa bu işığı Naxçıvandan borc almışdım, indi isə geri gətirmişəm. Mən həmişə Naxçıvana gələndə Araz bo­yu şütüyən qatar Nehrəm dərəsindən burulub Araz dərya­çasının sahilindən düzənliyə çıxanda qəribə hisslər keçirir­dim. Bu işıq dənizini heç yerin mənzərəsi ilə müqayisə edə bilmərəm. Mənə elə gəlirdi ki, bu məqamda burada hər şey­də işıq var! – daşda da, torpaqda da, sularda da” (90, 109).

Məmməd Arazın Araz sevgisində, vətən sevgisində tə­rəddüd etmədən bildiririk ki, bir işıq - nur sevgisi var idi. Bu işıq - nur sevgisi isə şairin poetikasının zənginləşməsinin, al-əlvan rənglərin harmoniyasından yaranmış təkrarsız bir gö­zəllik çələnginin əsasını təşkil edirdi.



: arasdirmalar
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu vəLİ xuluflu – 120
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu təRTƏr rayon icra hakiMİYYƏTİ
arasdirmalar -> Xiii respublika elmi konfransının mater I allari (Bakı, 24 may, 2013) Bakı – “Elm və təhsil” – 2013 azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi
arasdirmalar -> Amea-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun nəşrləri (2010-2016) Kazımov Q
arasdirmalar -> Rəyçi və ön sözün müəllifi: Əziz ƏLƏKBƏRLİ
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu rza xəLİlov- 70 baki – 2015
arasdirmalar -> Created by Neevia Personal Converter trial version ялимярдан бяй топчубашов
arasdirmalar -> AZƏrbaycan elmlər akademiyasi I. NƏSİMİ adina diLÇİLİK İnstitutu
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə