Nİzami muradoğlu söZÜn məMMƏd araz



Yüklə 1.27 Mb.
səhifə9/11
tarix10.06.2017
ölçüsü1.27 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Türk dilində

  1. Abdal Pir Sultan. Resimli Türk Edebiyatı Tarihi I, Nihad Sami Baharlı. İstanbul: MEB Yayınları, 2001, s. 31.

  2. Caferoğlu A. Hoca Nasreddin. İstanbul Universi­tesi, Edebiyyat Fakültəsi. Türk dili ve edebiyyatı dergisi, IX c. İstanbul: Edebiyyat Fakültesi Basımevi, 1959, 145 s.

  3. Emre Y. Resimli Türk Edebiyatı Tarihi I, Nihad Sami Baharlı. İstanbul: MEB Yayınları, 2001, s. 31.

  4. Felek B. Nasreddin Hoca. Türk Folklor Araştır­ma­ları. İstanbul: VII c. 1962, s. 37-45.

  5. Güney E.Y. Nasraddin Hoca fıkraları. İstanbul: Baha Matbaasi, 1957, 186 s.

  6. Hikmet N. Türk Edebiyatı, Ahmet Kabaklı. III. C. İstanbul: Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları, 2004, s. 681.

  7. Pala İskender. Ansiklopedik Divan Şirri Sözlüğü. İstanbul, Kapı Yayınları, 2004, s. 369.

  8. Uraz M. Türk mitolojisi. İstanbul: 1967, 244 s.


Rus dilində

  1. Аникин В.П. Сказки. Русское народное поэ­ти­ческие творчества. Москва: Просвещение, 1971, 415 с.

  2. Афанaсев А.Н. Древо жизни. Москва: Сов­ре­менник, 1983, 464 с .

  3. Богатырев П.Г. Фольклор как особая форма творчества. Вопросы теории народного творчества. Москва: Наука, 1971, 347 с.

  4. Далгат У.Б. Фольклор и литература. Москва: Советский писатель, 1981, 217 с.

  5. Евсйуков В.В. Мифи о вселенной. Ново­си­бирск: Наука, 1988, 177 с.

  6. Костюхин Е.А. Сказки. Народные знание, фольк­лор, народное исскуство. Вып.4. Москва: 1991, 314 с.

  7. Мелетинский Е.Поетика мифа. Москва: Наука, 1976, 406 с.

  8. Пропп В.Я. Исторические корни волшебной сказки. Ленинград: Издательство Ленинградского Университета, 1985, 365 с.

  9. Пропп В.Я. Русская сказка. Москва: Наука, 1983, 231 с.

  10. Руденко С.И. Культура населения Горного Алтая в скифское время. Mockвa: Изд-во Акад. Наук СССР. 1953, 404 с.

  11. Сагалаев А. М. Алтай в зеркале мифа. Ново­си­бирск: Наука, 1992, 175 с.

  12. Соболева Н.В. Типология и локальная специ­фи­ка русских сатирических сказок Сибири. Новоси­бирск: Наука, 1984, 172 с.

  13. Фрейденберг О.М. Миф и литература древ­нос­ти. Москва: Наука, 1978, 606 с.

  14. Хамави Я. Муджам ал-Булдан (сведения об Азербайджане). Баку, 1983,126 c.


Elektron mənbələr

  1. www.memmedaraz.az

  2. www.memmedaraz.az/?menu=125

  3. www.memmedaraz.az/?cataloq=1

  4. www.memmedaraz.az/?menu=87

  5. www.memmedaraz.az/?menu=240

  6. www.memmedaraz.az/?menu=788

  7. az.wikipedia.org/wiki/Məmməd_Araz


2011-2013.

ƏLAVƏLƏR
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI

BAKI ŞƏHƏRİ

AMEA Folklor İnstitutu,“Azərbaycan Folkloru Avropa Sivilizasiyası Kontekstində” mövzusunda elmi-praktiki kon­fran­sın materialları, 21/12-2011, Bakı, 2012, s.130-136



Nizami Muradoğlu

AMEA Folklor İnstitutu

email:nizamimurad@gmail.com
MƏMMƏD ARAZIN FRANSA HƏYATINDAN YAZDIĞI ŞEİRLƏRİNDƏ FOLKLOR ELEMENTLƏRİ
Söz səltənətinin mahir ustadlarından biri olan Məm­məd Arazın yaradıcılığında 1969-1970-ci illərdə Fransa hə­ya­tından yazdığı şeirlərinin xüsusi rolu vardır. Bu şeirlər say­ca çox olmasa da, məna tutumuna və məzmununa görə şai­rin yaradıcılığında əhəmiyyətli yer tutur.

1969-cu ildə Fransanın Arl və Nim şəhərlərində qonaq olan şair “Uzaq diyarda bir gecə” adlı şeirini yazır. Şəhərin ən uca mehmanxanalarının birində şairi tənhalıq və qəriblik hissləri ağuşuna alır, darıxdırır:

Qərib evinin qapısı

Yaşmaqlı - həyalı olarmış.

Qərib olan yerdə

Telefonu da lal olarmış (1,357).

Bu sükunət, qəriblik içərisində şairin “tənhalıq təzyiqi həddini aşıb, yeddi yüz səksənə yaxınlaşır”. Göründüyü kimi nağıllarımızdan gələn şişirtmə rəqəmlərdən, mübaliğədən is­ti­fadə edərək şair qürbətdə yaşadığı hissləri oxucularına çat­dırmağa çalışır. Bu möhtəşəm şəhərdə “işığı sırtılmış dəbdə­bələr, aşağıdan uca, yuxarıdan alçaq görünən mərtəbələr “şai­rin ruhuna yad olduğundan onun xəyalına “Araz vadisi, Qarabağ düzü” gəlir. Axı, bu Kəmərli çinarlarının, qalxanlı qa­ya­ların əhatəsində “çoban Ələsgərin əlləş-pəlləş itləri” onu ayağının tozundan tanıyır. Ona görə də şair bu oteldə qala bilmir, geri qayıtmağı üstün tutur.

“Uzaq diyarda bir gecə” şeiri min illərin sınağından çıxmış, “əzizim vətən yaxşı, geyməyə kətan yaxşı, gəzməyə qürbət ölkə, ölməyə vətən yaxşı” bayatısından doğan dərin hissləri özündə ehtiva edən şeir nümunələrindəndir. Şairin və­tənpərvərlik hisslərini coşduran, gördüyü, duyduğu və ya­şa­dığı mühitin təzadlarını əks etdirən əsərlərindən biri də 1970-ci ilin yanvar ayında Parisdə yazılmış “Ağ şəhərli qaralar” şeiridir.

Vətənindən didərgin düşüb, Afrika qitəsindən ayrılıb Avropaya – dünyanın mədəniyyət mərkəzinə gələn qara də­ri­li­yə də, təbii ki, Parisdə iş tapılır. Amma bu iş qara dəri­li­nin özünə nə cür və nə qədər təsir edib - etməməsindən asılı ol­ma­yaraq, dünyanın dərdini zərif çiyinlərində daşımağı özünün mənəvi borcu hesab edən şairi sıxıb incidirdi:

Nə yaxşı iş tapdı, ona yad ölkə,

Bir qitə şəninə deyilmi ayıb?

Doğma vətənində ona süpürgə,

Ya da süpürməyə yer tapılmayıb? (3,127)

Bu ağ şəhərli qara adamın yolunu küçələrdən başqa kimsə gözləməz, kimsə onun varlığını belə hiss etməz. O isə hər səhər hamıdan tez oyanar, işə tələsər, axşam hamıdan son­­ra işdən qayıdar. Qara adamın taleyi də qara yazılıbdı. Pa­­ris şəhəri nur içində pırıl-pırıl yansa da, qara dərilinin ürə­yinə nur saça bilmir. Sanki o, bir qara reklamdır:

Yanır nur içində Paris axşamı,

Onun ürəyinə nur düşə bilmir,

O da küçələrin qara reklamı

İşıqlar rəngini dəyişə bilmir (3,128).

Belə bir atalar sözü var: “Qara qızın bəxti olsaydı, anadan ağ doğulardı” (4,179).

Ağ şəhərli qara adam da, görünür, bəxti qara doğul­muş­du. Bu qara adamın taleyi sanki Məhəmməd Fizulinin “Şəbi-hicran ya­nar canım, tökər qan çeşmi-giryanım, oyadar xəlqi əfqa­nım, qara bəxtim oyanmazmı (5,47) - deyən aşiqinin hicran ge­cəsi taleyinin oxşarıdır. Fərq ondadır ki, aşiq hic­ran gecəsi qara bəxtinin oyanmadığından şikayət eləyib göz ya­şı axıdırsa, ağ şəhərin qara adamı Parisin nurlu gecələ­rində də, ağ gündüzlərində də qara bəxtinin oyanmayacağına əmindir, göz yaşlarını içinə axıdır. Aşiqin ahu-fəğanı bütün xəlqi oya­dırsa, qara adamın ahu-fəğan eləyib dərdini yüngül­ləşdirmək imkanı da yoxdur, azca narazılıq onu tapdığı bu işindən də məhrum edə bilər. Şeirin sonunda müəllifin ümu­mi­ləşdir­mə­si xalq deyiminə çevrilərək dillər əzbəri ol­muş­dur:

Hər yerdə harınlar kef altındadı,

Dərdlini yedəkdə dərd sürüyürdü.

Harda qara gördüm yük altındadı,

Harda qara gördüm yer süpürürdü(3,128).

Məmməd Araz qara adamın qara dərdini ürəyinə yazırdı. Qara adam dərdin yedəyində süründüyü kimi şair də bu kədərin, bu düşüncələrin yedəyində “Eyfel qülləsində”n bir daha Parisə baxıb fikirləşirdi:

Eyfel qülləsindən Parisə baxdım,

Dünya nə işıqlı, dünya nə gözəl!

Dünyanı yaxından görmək istəsən,

Parisi Eyfeldən tamaşaya gəl (3,129).

Eyfel qülləsindən baxanda qara adamların qara dərdləri də bir anlıq şairin yadından çıxır, dünyada ideal bir həma­həng­lik yaranırdı. Kinli, qəzəbli krallar adiləşir, yollar-səadətə aparan yollar hamı üçün eyniləşir, hətta qəbiristanlıqlar da şəhər kimi gözəlləşir, analar körpəli, arazlar körpülü görü­nürdü. Aclar, hərislər sanki yatmışdı, istismara, zülmə son qo­yul­muşdu, hamı bərabər idi, hər şey gözəldi:

Eyfel qülləsindən Parisə baxdım,

Elə bil gözümdə “düzəldi” dünya.

Eyfel qülləsindən Parisə baxdım,

Eyfel qülləsində gözəldi dünya (3,130).

Məmməd Araz şeirin sonuncu bəndində təəssüf hissi ilə dünyanın məhz Eyfel qülləsindən gözəl göründüyünü qeyd edirdi. Eyfel qülləsi dünyanın ən hündür qülləsi, Paris də ən gözəl şəhəridir. Ancaq dünyada daha başqa qüllələr və şəhərlər də var. Bu şəhərlərin əksəriyyətində aclıq, səfalət və dağıntı baş alıb gedir. İnsanlar hər addım başında təhqir olu­nur, iztirablara məruz qoyulur, elə Parisin özündə də bərq vuran işıqların arxasında kölgəliklər kifayət qədərdir.

Şair hiss edirdi ki, Fransa həyatından yazdığı şeirlərin içə­risində çatışmayan nə isə vardır. Bu qəribə hiss uzun za­man şairi tərk etmirdi. Ona görə də 1970-ci ilin yanvar ayında yazmağa başladığı “Viktor Hüqo qitəsi” şeirinə həmin ilin oktyabr ayında yenidən qayıdır və onu tamamlayır. Bunu həm də şairin Fransa həyatı ilə bağlı duyğularının yekunu kimi də qiymətləndirmək olar:

Salam, Yelisey meydanı,

Salam, salam!

Dünyanın ən böyük

İşıqlı muzey meydanı,

Salam, salam!

Qələbə tağları himində,

Quylanan ölkələr

Salam, salam!

Ağızdan qapılmış

Yarımçıq tikələr

Salam, salam!(3,131)

Şair bu möhtəşəm meydanda, bu əzəmət qarşısında bir anlığa da olsa, Parisin dünənini, onun işğalçılıq siya­sə­tini, apardığı dağıdıcı müharibələri unutmaq istəyir. Xahiş edir ki, sinəsi alov püskürən bombalarla dolu olan qırıcı təy­ya­­rə­lərin yükünü lava düzlərinə, vulkan tabaklarına boşaldın. Məm­məd Araz Fransanı ədalətin, haqqın uğrunda mübariz­lərin yanında görmək arzusundaydı. Hesab eləyirdi ki, dünya mədəniyyətinə Viktor Hüqo kimi bir şəxsiyyət bəxş edən öl­kə, həm də, dünyanın ədalət mücəssəməsi ol­ma­lıdır, çünki Hüqonun “Səfillər” əsəri təkcə keçmiş Fransa həyatının ey­bə­cərliklərini açıb göstərmirdi, eyni zamanda dünya xalq­la­rının əksəriyyətinin yaşadığı problemləri əhatə edirdi. Səfillər hər yerdə səfil həyatı yaşayrdı, istismarçılar hər yerdə istis­mar edirdi. Ona görə də bəşəriyyət buranı, bu Paris şəhərini, bu Yelisey meydanını Avropa qitəsinin içində bir qitə-Viktor Hüqo qitəsi kimi tanıyırdı. Axı bura həm də, azadlıq mü­ca­hid­ləri Paris kom­munarlarının vətəni idi. Paris kommunası (1871), ilk proletar inqilabı və fəhlə sinfi hökuməti idi (6,466). Fransız xalqı həmişə sülhsevər, işğalçılığa, irticaya qarşı olmuşdur. Məhz bu baxımdan da Paris səhərində ucal­dı­lan kral heykəllərinin arxasında şair xalq heykəllərinin gizləndiyini sezirdi:

Salam abidə-sərkərdələr!

Salam, yüz il əvvəlin

Kommunar səngəri!

Salam,


Kral heykəlləri,

arxasında

gizlənən

xalq heykəlləri!(3,131)

Bununla belə şairin daxili aləmi narahatdır. Per-Laşez qəbirstanlığının divarları önündə güllələnən kommunarları unu­da bilmir. Sanki bütün qəbirstanlıq havar çəkir, insanları ayıq-sayıq olmağa səsləyir, əsrimizin gözündə bir tufan, bu­rul­ğan, vahimə, bu gözəlliklərin özündə bir ölüm gizlən­di­yi­ni xəbər verirdi:

Eşidirsinizmi:

Per-Laşez şəhəri

havar çəkir...

Əsrimizin gözündə

Bu tufan,

burulğan,

vahimə nədir?

Gözəllik özündə,

Özündən xəbərsiz,

Ölüm də gizlədir!

Bura Yelisey meydanı,

Dünyanın ən nadir-

abidə süfrəsi!

Bura Viktor Hüqo qitəsi!(3,134)

Atalardan qalma bir məsəldə deyilir:-“Min acını ye­yər­lər bir şirinin xatirinə”(7). Məmməd Araz da bu prizmadan çıxış edərək Viktor Hüqo xətrinə, kommunarlar xətrinə Fran­sanın dünya düzənində oynadığı işğalçılıq siyasətini, apar­dığı müharibələri, tökdüyü qanları unutmağa çalışırdı. Tarixi abidələr qalereyası Yelisey meydanını alqışlayır, onu tarixin incisi, dünyanın bəzəyi adlandırırdı:

Yaşa, Yelisey meydanı,

Yaşa, yaşa!

Dünyanın ən böyük,

İşıqlı,


güney meydanı,

Yaşa, yaşa!(3,134)

Beləliklə, Məmməd Arazın Avropa mühütü ilə bağlı yazılarında təsvir etdiyi hadisələrə Azərbaycan xalqının mə­nə­vi aləmi konteksində yanaşdığının şahidi oluruq. Şair han­sı mövzuda yazırsa yazsın, nə haqda danışırsa danışsın, mən­şə­yində, əsərlərinin bədii siqlətində və ruhunda folklor əla­mət­ləri hiss edilir, xalqımızın min illərlə yaratdığı şifahi ədəbiyyat inciləri öz gözəlliyini qoruyub saxlayır, oxucunun mənəvi dünyasının zənginləşməsinə kömək edirdi.
Ədəbiyyat

1. M.Araz, seçilmiş əsərləri,dörd cilddə,III c. Bakı, “Ozan”, 2003. 368 s.

2. Bayatılar,toplayanı,tərtib edəni H.Qasımov, Bakı, Azərnəşr, 1960. 254 s.

3. M.Araz, seçilmiş əsərləri, dörd cilddə,II c. Bakı, “Ozan”, 2003. 332 s.

4. Atalar sözü, toplayanı Ə.Hüseynzadə, tərtib edəni H.Qasımzadə, Bakı,”Yazıçı”, 1985. 690 s.

5. M.Fizuli, altı cilddə, I c.Bakı, Azərnəşr, 1996. 448 s.

6. ASE, VII c. Bakı, ASE Baş redaksiyası, 1983. 624 s.

7. Ordubad bölgəsindən toplanmış atalar sözü. Mate­rial­lar şəxsi arxivimizdədir.


Məmməd Arazın Fransa həyatından yazdığı şeirlərində folklor elementləri
Xülasə
Məmməd Arazın Fransa həyatından bəhs edən şeir­lə­rində də folklor elementlərinə rast gəlirik. Şair Paris şəhə­rin­də qonaq olarkən yazdığı “Ağ şəhərli qaralar”, “Eyfel qül­ləsində” və “Viktor Hüqo qitəsi” şeirləri bu baxımdan böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu şeirlərdə vətənə bağlılıq, qürbət di­yarda qəriblik hissləri folklordan qaynaqlanan duyğularla təsvir edilmişdir.

Açar sözlər: Məmməd Araz, Paris, Eyfel qülləsi, vətən.
Folklore elements in the poems written by Memmed Araz about the life of France
Summary
One can meet folklore elements in the poems by Mem­med Araz about the life of France. Being a guest in the town Paris he wrote the poems called “Ag sheherli ga­ra­lar” (Negroes living in White town), “Eyfel qülləsində” (“In the tower Eifel”) “The continent Viktor Hugo” have the great importance. In these poems the love to the native land, the loneliness were described with the feelings wel­ded from the folklore.

Key words: Memmed Araz, Paris, Eifel tower, native land.

TÜRKİYE CUMHURİYETİ

ŞANLI URFA KENTİ
(NİSAN 2012)
Nizami Muradoğlu

AMEA Folklor Enstitüsü

email:nizamimurad@gmail.com
MEMMED ARAZ ŞİİRLERİNDE İKTİSADİ İLİŞKİLERİN FOLKLOR KAYNAKLARINA YENİ BAKIŞ
Azerbaycan halk şairi Memmed Araz XX.asrın sonlarında küreselleşen dünyanın iktisadi ve ticari ilişkilerini hayatında hisseden ve yaşantılarını ananevi yazı yön­tem­le­rin­den ayırarak kendi süzgecinden geçirip yeni bir tarzda bi­çim­lendiren, okucuya takdim edebilen çok büyük sanat­kar­lardandır. Pazar ilişkilerinin ortaya çıktığı bir devirde şair kendi gurur ve azametini yüce tutarak eğilmedi, her zaman vakarlı ve şuh durdu, şeref ve liyakatini korudu ve bütün in­sanlığı beşeri ideaların arkasınca sesledi. Sovyet rejiminin parçalandığı, “pazar ekonomisi” denen bir reformun ülkeye soktuğu karışıklık, kaosun etkisi ile yaranmış “el ısıtmak”, yani kazanç elde etmek deyiminin toplumda kendine yer bul­duğu bir ortamda şair yüce hisslerini ortaya koyarak mes­lektaşlarını, okuyucularını doğruluğa, hakka, adalete sesledi. Hatta, biraz da “El eli yıkar, el de yüzü” gibi kalıplaşmış halk deyimlerine de karşı çıktı. “Bir Ömür Yolunda” şiirinde şair kendi görüşleri şöyle belirtmiştir:

Dağda yıhılanda dağdan yapışdım,

Enmedim kiçiyin kiçik dizine.

Elden yapışanda hagdan yapışdım,

Elden yapışmadım elim isine. (1,455)

Aynı zamanda şunu da belirtmek gerekir ki, Memmed Araz iktisadi ilişkilere basiret gözü ile bakıyordu, bu iliş­kilerin iman ile tanzimlenmesini istiyordu. Daha öncül olan atasözleri ve deyimleri kendi eserlerinde muhafaza ediyordu. Bu şiirdeki görüş de “elden tutmak Ali`den kalmış”(2) ideası ile denk geliyor. Bilindiği gibi Peygamberimiz (s.a.s.) Resuli Ekremin amcası oğlu ve damadı Hazreti Ali yüce makama ulaşmış, kamil bir şahsiyet olmuştur ve İslami değerleri ve ima­nı tebliğ etmiştir. Bu anlayışla ilgili karşılaştığımız ata­sözleri de var:

Ticaretin esası-insaf,

Sonrası da insafdır. (4,604)

Ancak kaotik bir zamanda çoğu vakit iktisadi pazar iliş­kilerinde insafsızlığın baş alıp yürüdüğü, imansızlık ve inam­sızlığın imanı üstelediğini gören şair kendi yürek ağrı­larını defalarca şiirlerinde dile getirmek zorunda kalıyor:

Bu millete ne verdik ki?

Halal tike genddi,-dedik,

Kasıbına merddi,-dedik,

Merd kasıba gız vermedik.

Bu millete ne verdik ki?

Çiynine mindik,-öyreşdi,

Bir dille min dil öyretdik,

Neçe fendi-fel öyretdik,

Milyon aldıg, yüz vermedik.

Bu millete ne verdik ki,

Biz sehv etdik, batdı gana.

Millet ata, millet ana,

İlacı galsın bir yana,

Derdi de ucuz vermedik. (1,590)

Vatanı, toprağı alış veriş nesnesine dönüştüren, milyon alıp yüz kaytarmayan, verdiği dertten beladan pay uman, ka­zanç elde eden imansız, şeytan hasletli adamlar vicdan, na­mus, gayret komisyoncularıdır. Ne yazık ki, pazar iktisa­di­yatının yaygınlaştığı bir devirde böyle adamların sayı dur­ma­dan artıyor. “İmanını teraziye koyanların” çevresinde ya­şa­mak şair Memmed Araz`a manevi azap veriyordu. Bu­nun için de şair çoğu zaman bu olayları dünyanın düzeni ile ilgili olduğu kanaatine geliyor, bazen dünyadan küser, bazen de kendine teselli veriyordu ki, “Ben böyle dünyanın neyin­den küsem?!”. Aslında dünyanın ne günahı vardı ki?

Çaydı dehnesinde hırsız ejdaha,

Gecesi salamat çıhmaz sabaha,

İti bazarında atından baha,

Men bele dünyanın neyinden küsüm?!(1,548)

Azerbaycan folklorunda böyle bir latife var: Bir gün bir usta öğrencisi ile birlikte bir vilayete gelir. Bir daire kiralayıp orada yaşayıp çalışmak istiyorlar. Usta öğrencisini alış veriş için pazara gönderir. Öğrenci pazardan döndükten sonra usta fiyatlarla ilgilenir. Öğrencisi pazarda yağın, çö­keleğin, etin, balın, kaymağın, yumurtanın, kısacası tüm er­zak mallarının hepsinin aynı fiyata satıldığını söyler. Usta şaşırır: - Bir yerde ki, yağ ile çökeleğe fark konulmuyor, orada yaşamağa değmez. Yürü gidelim, - der. Şakirt ustanın görüşüne katılmadığı için kalmağı tercih ediyor. Hafta başında usta, şakirti ile şehir meydanına gezmeğe çıkıyorlar. Meydanda büyük kalabalık vardı. Bakıp görüyorlar ki, dar ağacı kurulmuş, cellat bir adamı dar ağacından asmak isti­yor. Asılacak adamın boğaz kısmı çok kalın olduğundan ip kayarak kafasından çıkıyor. Baş cellat işin böyle olmaya­ca­ğını anlayıp bu adamın yerine başka birini bulup asılması için talimat veriyor. Ustanın şakirtinin boğazı çok ince, kafa­sı ise büyük idi. Cellatlar şakirti yakalayıp dar ağacının altı-na getiriyorlar. Şakirt ne kadar yalvarsa da kimse onu dinle­miyor. Cellatlar şakirti boğazı kalın olan adam ile uzlaştı­ra-rak asmak istedikleri vakit, uzaktan bir çaparın (ulağın) gel­diğini görüyorlar. Çapar kan ter içinde yetişerek kazının hük­mü­nü cellatlara yetiştirir. Günahkar aff edilmiştir. Al­lah`ın rahmi ile şakirt ölümden yakayı kurtarır. Usta şakir­tine söyler: - Gördün mü? Yağ ile çökeleğe fark konulmayan memlekette yaşamağa değmez.

Bu ibretli misal eski zamanlarda yaşanmış bir olayın tasviridir. Küreselleşme zamanı Pazar iktisadiyatında mey­dana gelen kaotik bir dönemde ise malların fiyatları farklıdır. Ama bu fark daha kötü durumdadır, şöyle ki, bu pazarda çökelek yağdan, köpek attan baha fiyata satılıyor. Cahil alim­den yüce mertebede, hırsız dürüsten önde yer almıştır. Mem­med Araz`ı da üzen, rahatsız eden “Güneşten, Aydan utan­mayan,” şerefine önem vermeyip Nikola Sarkozi gibi Cum­hur başkanı olmak için hakkı çiğneyenlerdir. Bu adam­ların yarattığı Pazar da bir başka pazardır:

Ayağı altına yastıg goyanlar,

Başının altına gumbara goydu!

Nadanlar dünyanı gumara goydu!

Men bele dünyanın neyinden küsüm? (1,549)

Memmed Araz`ın bu tarzda yazılmış şiirlerinden biri de “Dünya düzelmir”dir. Şiir 1990 yılında Azerbaycan`da hü­ku­met bühranının yarandığı, Sovyetlerin dağıldığı, milli hiss­le­rin yükseldiği bir zamanda yaranmıştır. Her işde, her alan­da yi­ne de kaos, karışıklık, hükmüranlık yaygınlaşmıştır. Şair men­faatler çarpışmasını, köpeklerin yele için boğuşması gibi kaleme alıyor, bu kargaşanı kendi çıkarları için kul­lan­la­rın na­sıl azgınlaştığını, “kuruş” kavgası yaptıklarını tasvir ediyordu:

Gedir yal davası, sümük davası,

Gedir vurhavurla çepik davası,

Gedir milyonçunun gepik davası,

Çürük fikirlerin çürük davası...

Dünya düzelmir ki, düzelmir, baba! (1,554)

Bazen Memmed Araz`ı karamsarlık hissleri sarıyordu. Her şeyin alınıp satıldığı bir zamanda kendini yalnız hiss edi­yordu. “Yoktu sözüm, yoktu daha” şiirinde şairin kendi düşün­celeri ile yalnız kaldığını, neden nasıl konuşacağını, hat­ta, birşeyleri belirlemekte zorluk çektiğinin şahidi oluyo­ruz. Ağaçla, taşla, sütsüz inekle, bukağı atla, yahut kurtla koyundan ve bunların arasında giden oyundan konuşmanın gerek­li olduğuna aydınlık getirebilmemek asrın, küreselleş­me­nin getirdiği, pazar ilişkilerini dikte ettiği ve gerçek­leş­tirdiği bir hakikat olarak gözükmektedir. Yüzünde ar namus, şeref perdesini alabilmeyen, benliyini, şahsiyetini koruyup saklayanların da neyi vardısa, hepsine sahip çıkanlar bulun­du, alıp satanlar bulundu:

Yohdu sözüm, yohdu daha,

Birce ovuc denim vardı,

Gapıb neyse gatdılar,

Gapıb kimese satdılar. (1,620)

Derler ki, “şapkanı sıkı tut, yere düşse senin değil” (2). Pazar iktisadiyatına geçit merhalesi de böyle başladı. Dü­şen şapkanı götürdüler, yalan talana, satan alana karıştı. Halkın sesi hakka, hakkın sesi halka yetişmedi. Milli değer­ler açık artırmaya kondu, satılmazlar satılık oldu, alınmazlar pazara çıkarıldı. İktisadi ticari ilişkilerin devlet kontrolundan çı­kıp başlı başına burakılması, nasıl derler liberallaşması bin­­ler­le münevver zümresinin işsiz güçsüz kalmasının, il­min, eğitimin gerilemesinin, sosial adaletsizliğin ilk sebebine çevrildi. “Çıkıp gitmek istiyorum” şiirinde Memmed Araz bü­tün bu yaşanan olayların tasvirini yaparak gitmek istedi­ği­ni belirtiyordu:

Son gülleni öz başıma sıhıb getmek...

Çıhıb getmek isteyirem, çıhıb getmek...

Yad galibe esir düşen hörmetimi,

(Fergi yohdu o gördümü, görmedimi,)

Yığıb getmek isteyirem, yığıb getmek...

Ömrüm boyu iki hemrey ses tanıdım-

Halgın sesi-haggın sesi,

Haggın sesi-halgın sesi (1,577).

Şairin “Dünya senin, dünya benim...” şiiri de iktisadi ilişkiler yönünden bakıldığında ibretli, ahlaki, manevi de­ğer­leri aşılayan mükemmel bir eserdir. Bütün beşeriyetin ihti­yaç­larını karşılayan, hiç kimden hakk hesap istemeyen, ken­di nurunu, şafaklarını herkese bolca paylayan bu dünya as­lın­da hiç kimseye de fark koymuyor. Dünya varlıklar içindir. Dünya her kesindir, adaletlidir, aynı zamanda hiç kim­­senin de değil. Şair dünyanı pazarda satılan deveye, ömür nakı­şın­da heveye benzetir. Deve zenginlik, refahlık, işgüzarlık sim­gesi gibi Şark`ta meşhurlaşmış hayvandır. Bir devesi olan aile iktisadi yönden temin edilmiş aile, çok de­vesi olanlar ise zengin aileler sayılırdı. Dedelerimiz de “var­lıkta deve, evlat­ta torun” (4,289) diyerek devenin ve torunun tatlılığını öne sürmüşlerdir. Ancak insanın kendisi gibi deve de geldi gider­di, ebedi yaşayacak sadece dünyanın ken­di­si­dir. Şairin soyut ve felsefi nasihati insanları dünya malına bağlı olmamağa çağırmaktı:

Bu get-geller bazarında devedi dünya,

Bu ömür-gün bazarında hevedi dünya.

Ebediye geh-geh çeker ebedi dünya,

Dünya senin, dünya menim,

Dünya heç kimin (1,498).

Pazar ilişkilerinin doğurduğu, cemiyette çoğu vakit hoş karşılanmayan moralini ve ahvalini yansıtan görüşler Mem­med Araz şiirinde yeteri kadar vardır. Onun için de şai­rin bu görüşlerini seslendirmekte maksadının gördüklerini sadece tekrar tekrar dile getirmiş olmadığını biliyoruz. Şairin esas amacı hangi işte çalışmaklarına bağlı olmaksızın, hangi sınıfı temsil ettiklerinin farkına varmadan her kesi imana da­vet etmektir. Çünkü imanı olanın insafı, insafı olanın imanı olur. Atalar da demiş ki: “İnsaf dinin yarısıdır” (4,363).

Burada Hazreti Ali`nin (Allah ona rahmet eylesin) de bir kelamını hatırlamak tam yerine düşer: Hazreti Ali söy­lerdi: “Dünya malına ait bir şeyin senden önce bir sahibi olduğu gibi senden sonra da bir sahibi olacaktır. Bu ikisi için sırtında yük taşımak doğru değildir. O halde giden için Al­lah`ın rahmetini, kalan için Allah`ın rızkını dile” ( 3,348).

Sonda şairin “Ya Rabbim, bu dünya sen kuran değil” şiirinden bir parça ile makaleni sonlandırmak istiyorum. Şair burada da büyük yaradana seslenerek dünyanın pergelinin bo­zul­duğundan, haksızlığın baş alıp yürümesinden şikayet­lenir, insanları vicdanlı olmaya, imana çağırır:

Ya rebbim, arabir düş yanımıza,

Arabir ölçü goy vicdanımıza.

Harda dinimiz var, imanımız yoh,

İmana gelmeye gümanımız yoh;

Gelsen tufanla gel, tufanla gayıt,

Bu yeri, bu yurdu sahmanla, gayıt...

Ya rebbim, bu danya sen guran deyil.

Gudurğan sen gören gudurğan deyil.

İndi gudurğanın altında yatır,

İndi gudurğanlar uzun ömürlü,

Meymunlar yene de ağacda yatır,

Fağırlar yene de guzu ömürlü...

Ya rebbim, bu dünya sen gören deyil!

Bu sedler, serhedler sen hören deyil.

Adını, soyunu deyiş dünyanın,

Odunu, suyunu deyiş dünyanın,

Yolunu, yönünü deyiş dünyanın.

Ya rebbim, bu dünya sen guran deyil,

Fezada yerini deyiş dünyanın... (1,575)


: arasdirmalar
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu vəLİ xuluflu – 120
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu təRTƏr rayon icra hakiMİYYƏTİ
arasdirmalar -> Xiii respublika elmi konfransının mater I allari (Bakı, 24 may, 2013) Bakı – “Elm və təhsil” – 2013 azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi
arasdirmalar -> Amea-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun nəşrləri (2010-2016) Kazımov Q
arasdirmalar -> Rəyçi və ön sözün müəllifi: Əziz ƏLƏKBƏRLİ
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu rza xəLİlov- 70 baki – 2015
arasdirmalar -> Created by Neevia Personal Converter trial version ялимярдан бяй топчубашов
arasdirmalar -> AZƏrbaycan elmlər akademiyasi I. NƏSİMİ adina diLÇİLİK İnstitutu
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə