Nsan s hv ed bil r; s hvi etiraf etm k onu yüks ldir; s hvi düz ltm k



Yüklə 3.46 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/39
tarix22.05.2017
ölçüsü3.46 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   39

                                    nsan s hv ed  bil r; s hvi etiraf 

                                   etm k onu yüks ldir; s hvi düz ltm k  

                                   is  onu iki qat  yüks ldir. 

li ir N vai

Giri

       traf mühitin mühafiz si qlobal bir anlayı dır v

zamanın t l bi il  yaranmı dır. T bi t , onun s rv tl rin

nizamsız v  sarsıdıcı  h ml l r b

riyy ti dilemma 

qar ısında qoydu.   nsan h m t bi td n istifad  etm li, 

h m d  onu qorumalıdır. 

traf mühitin qorunması, t bii 

s rv tl rd n düzgün v   s m r li istifad  edilm si, 

mümkün olanların b rpa edilm si beyn lxalq al md

dövl t s viyy sind  duran t dbirl r sırasına daxildir. 

hali artımı, resursların kifay t etm m si, h tta 

tük nm si amill ri h y can do urma a ba layanda  vv l 

buna ciddi  h miyy t verilm mi dir. Lakin filosofların, 

aliml rin 

saslandırılmı  arqumentl ri hamını 

dü ündürm y  ba ladı. 

Düzdür, tarixi baxımdan ekoloji probleml r

ekskursiya ets k gör rik ki, h l  antik dövrd , h tta 

ondan da qabaq insan c miyy tl ri t bi t  bu v  ya dig r 

c h td n qay ı göst rmi l r. Lakin bu sistemli 


                                                                                  

 

2



olmamı dır. Min ill r boyu t bi tin müvazin tinin 

pozulmasına qar ı görül n t dbirl r,  n n l r 1910-cu 

ild  Cenevr d  T bi ti Mühafiz  C miyy ti kimi vacib bir 

t

kilatın yaranması il   n tic l ndi. 1913-cü ild  Bern 



h rind   t bi tin mühafiz si üzr  Birinci Beyn lxalq 

mü avir  ça ırıldı. Bel likl , t bi tin mühafiz si h r katı 

bütün dünyada sisteml

dirildi v  dövl tl rin n zar tin

alındı. Ancaq dünyada t bi tin qorunması h m d  ictimai 

c miyy tl r, t sisatlar, qeyri-hökum t t

kilatları 

t r find n h yata keçirilir. Hamı ba a dü ür ki, v ziyy t 

çox h y canlıdır v  t bi tin qorunması hamının borcudur. 

T bi t v  onun mühafiz si çox geni  anlayı dır. 

Amma b

r övladlarının bu elmin  n azı ümumi 



anlayı larından x b ri olmalıdır. Ekologiya elmi 

günümüzün reallı ıdır. Biz  günd lik ruzimiz q d r vacib 

v  xeyirlidir. Burada heç bir mübali

 yoxdur. T biidir ki, 

bu z rur t onun daha sür tli inki afını 

v

ax l ndirilm sini 



rtl ndirir. Flora v  fauna ekologi-

yasının t dqiqat obyekti kimi d rinl

m si, t kmill

di-


rilm si v   c sar tl nm si bütövlükd  insan ekologiya-

sının xilasına yön lmi dir.  

B

riyy tin müasir ya ayı ını ekologiyasız t s vvür 



etm k mümkün deyildir. Yazma ı, oxuma ı, sayma ı 

                                                                                  

 

3



bilm d n ya amaq n   q d r ç tindirs , ekologiyanın 

saslarını öyr nm d n d  ya amaq bir o q d r ç tindir. 

H rt r fli inki af etm k ist y n insanlar ekoloji bilikl r

dair müvafiq m nb l ri ardıcıl izl m li v  onlara t nqidi 

yaradıcı münasib t b sl m lidir.  nsanlar arasında ekoloji 

t f kkürü formala dırmaq sah sind  geni  

i

aparılmalıdır. Son ill rd  ekologiya elmi sah sind  geni



bilikl rin  ld  olunması  n t hlük li qlobal f lak tl rin ba

verm sinin qar ısının alınmasına, 

traf mühitin 

mühafiz si istiqam tind  mühüm i l rin görülm sin

imkan yaradacaqdır. 


                                                                                  

 

4



1. Ekologiyanın  sas anlayı ları v  sistemliliyi. 

1.1. Ekologiyanın  sas 

rh formaları 

Ekologiya -  traf mühitin tarazlı ını  v  bu tarazlı ın 

pozulmasına t sir ed n t bii amill r v  antropogen (insan 

f aliyy ti) v  fiziki prosesl ri öyr n n elmdir. 

Orqanizml rin h yat t rzini v  orqanizmd n yüks k canlı 

sisteml ri öz aralarında v

traf mühitin cansız 

komponentl ri il  qar ılıqlı 

laq d  öyr n n elm 

ekologiya adlanır. Ekologiya canlı orqanizml rin mövcud-

luq 


raitini, onların onları  hat  ed n mühitl  qar ılıqlı 

laq   v  münasib tl rini öyr n n v   t dqiq ed n  bir 

elmdir. 

“Ekologiya” termini iki yunan sözünd n 

m l

g lmi dir: “oikos” - ev, otaq, ya ayı  yeri, v  “logos” - 



elm, y ni “ev, ya ayı  yeri haqqında elm” dem kdir. 

“Ekologiya” terminini elm  alman bioloqu Ernst Hekkel 

1866-cı ild  orqanizml rin  traf mühitl  qar ılıqlı  laq sini 

öyr n n, biologiyanın çox vacib v   s rb st sah si kimi 

daxil etmi dir. E. Hekkel “Orqanizml rin ümumi 

morfologiyası” kitabının 2-ci cildind  Ekologiyanın elm 

oldu unu a a ıdakı kimi xarakteriz  etmi dir: «Ekologiya 

dedikd  orqanizml rin  traf mühitl  qar ılıqlı  laq sini 

öyr n n ümumi elm ba a dü ürük, buraya h m d  geni


                                                                                  

 

5



m nada bütün “mövcudluq 

raiti”ni d  aid edirik. Onların 

bir hiss si üzvi, dig r hiss si d  qeyri-üzvi t bi tli olur, 

amma onların hamısı orqanizml rin formala masında çox 

böyük  h miyy t k sb edir”.  

srin sonlarından etibar n leksikonda ekologiya 

ifad si populyarla ma a ba ladı. Ekologiya orqanizm 

s viyy sind n yu arıdakı sisteml rin qurulu unu, 

f aliyy tini, daha ço  da orqanizml r arasında v

orqanizm il

traf mühit,  üsus n d  insanla biosfer 

arasındakı qar ılıqlı münasib tl ri öyr n n elmdir. 

Ekologiya ümumi v

üsusi bölm l r  ayrılır. Ümumi 

ekologiya orqanizm s viyy sind n yu arıdakı mü t lif 

sisteml ri,  üsusi ekologiya is  mü t lif orqanizml rin 

traf mühitl  münasib tl rini t dqiq edir. Ekologiyanın  n 

mühüm sah si insan ekologiyasıdır. 

traf mühitin 

radioaktiv çirkl nm si t hlük sinin artması biosferd

radioaktiv izotopların keçm  yollarının v  radioaktivliyin 

ekosistem   t sirinin öyr nilm si d  ço  vacib sah

sayılır. Bel  sah l r onlarcadır. Ekologiya t bii 

ehtiyyatlardan istifad , onları mühafiz  etm k v

insanların rahat ya aması üçün münasib,  lveri li 

v ziyy td  sa lamaq t dbirl ri il  ardıcıl m

ul 

olmalıdır. Müasir dövrd  ekologiya çox geni  sualları 



                                                                                  

 

6



hat  edir, sosial, texniki v  humanitar elml rl

laq d


olur. Ekologiyaya planetd  ya ayan bütün insanlar üçün 

böyük praktiki  h miyy t k sb ed n v  sür tl  inki af 

ed n universal, fundamental, kompleks elm kimi baxılır. 

Bu terminin bir neç  müxt lif 

rh formaları mövcuddur: 

- ekologiya - biologiya elml rind n biri olub, canlı 

sisteml ri v  onların ya ayı  mühiti il  qar ılıqlı    t sirini 

öyr nir; 

- ekologiya – t bi t v  onun c miyy t il  qar ılıqlı 

laq sin   h sr olunan,  t bii v  ictimai elml rin 

d lill rind n sintez olunan   kompleks bir elmdir; 

- ekologiya – orqanizml r, biosistem v  mühit 

arasındakı qar ılıqlı  laq  probleml rinin t dqiqin  xüsusi 

ümumi elmi yana madır (ekoloji yana ma); 

- ekologiya – t bi tl  insan arasında qar ılıqlı 

laq nin elmi v  praktiki probleml rinin c midir (ekoloji 

probleml r).   

  

      1.2. Ümumi ekologiyanın qurulu u 

Ümumi ekologiyada ad t n bir-birl ri il  qar ılıqlı 

laq d  olan bir neç  bölm l ri ayırmaq olar ki, onlara da 

b z n ayrıca f nn kimi baxırlar (c dv l 1.1).  



                                                                                  

 

7



C dv l 1.1 

“Ümumi ekologiyanın” qurulu u 

Ekologiyanı

n bölm l ri 

M zmunu 

    Faktorial  

    ekologiya 

Mühit faktorları  v  onların orqanizml r

t sir qanunauy unluqlarını öyr n n 

elmdir. 


Orqanizml rin 

ekologiyası v

ya 

autekologiya 



Ayrı-ayrı orqanizml r v  mühit amill ri 

v  ya ya ayı  mühiti arasındakı 

qar ılıqlı  laq . 

Populyasiyanın 

ekologiyası  v

ya 


demekologiya 

Eyni növ orqanizml r (populyasiya 

h ddind ) v  ya ayı  mühiti arasında 

qar ılıqlı 

laq . Populyasiyanın 

mövcudlu unun ekoloji qanunauy un-

luqları. 

Ekosistem 

haqqında elm 

v  ya 


sinekologiya 

Müxt lif növ orqanizml r (biosenozlar 

h ddind ) v  onların ya ayı  mühiti 

arasındakı qar ılıqlı  laq ni bütövlükd

öyr n n elm. Biosenozların növl rarası 

münasib tl rinin ekologiyası. 

Biosfer 

haqqında elm 

(qlobal 

ekologiya) 

Yer qabı ının yaradılması (atmosfer, 

hidrosfer, litosfer) v  onun f aliyy tind

canlı orqanizml rin (canlı madd ) v

onların h yat f aliyy ti m hsullarının 

rolu. 

Bu bölm l r:mühit faktorları  v  onların orqanizml r



t sir qanunauy unluqlarını öyr n n elm (faktorial 

ekologiya); qar ılıqlı  laq d  olan ayrı-ayrı orqanizml r 

v  mühit s viyy sind  olan ekologiya (orqanizml r 


                                                                                  

 

8



ekologiyası  v  ya autekologiya); qar ılıqlı  laq d  olan 

v  eyni növ  

m nsub orqanizml rin nisb t n 

xüsusil


mi  qruplarının ekologiyası (populyasiyalar v

ya demoqrafiya ( halinin t rkibini, sayını  v  onun 

t rkibind ki d yi iklikl ri öyr n n 

öb ) ekologiyası), 

müxt lif növl ri öz aralarında qar ılıqlı 

laq d  olan 

populyasiyaların ekologiyası (biosenozlar haqqında elm). 

g r biosenozlara ya ayı  mühiti il  qar ılıqlı  laq d

baxılarsa (vahid bir sistem kimi), onda bu bölm

biosenozlar  v  ya ekosisteml r haqqında elm kimi ayrılır. 

Ekologiyanın  sas v  ali d r c si daha böyük ekosistem 

olan (qlobal ekologiya) biosfer haqqında elm hesab 

olunur. 

     


    1.3. Ekologiyanın  sas t dqiqat obyekti 

Ekologiyanın 

sas t dqiqat obyekti orqanizm 

s viyy sind n yüks k olan canlı ekoloji sisteml rdir: 

Populyasiya, biosenoz, biosfer. Bu elm orqanizml rin 

m l   g tirdiyi birlikl rin öz aralarındakı  v

traf mühitin 

cansız komponentl ri il  qar ılıqlı 

laq sini öyr nir.

Ekologiyanın obyekti – insan v   t bi tin 

saslı 

fundamental xarakterli qar ılıqlı münasib tl ridir. 



                                                                                  

 

9



Ekologiyanın obyekti orqanizml r il  mühit arasında 

laq nin birliyi v  ya strukturundan ibar tdir. Bundan 

ba qa ekologiya ayrı-ayrı orqanizm növl rinin, onların 

populyasiyalarının v  ümumilikd  biosferin öyr nilm si il

d   m

ul olur. Ekologiya sözünü ilk d f  1858-ci ild



Q.D. Toro i l tmi , 1866-cı ild n sonra alman bioloqu E. 

Hekkel bu anlayı ı geni  yaymı   v  inki af etdirmi dir. 

E.Hekkel orqanizmi t bii sı ınacaq yerind , y ni öz 

“evind ” öyr nm yi ekologiya hesab etmi dir. Daha 

sonralar uzun müdd t ekologiya biologiya sözünün dar 

m nasında i l nmi dir. Yalnız g rgin mübahis li inki af 

yolu keçdikd n sonra müasir ekologiya formala mı dır. 

1.4. Ekologiyanın  sas bölm l ri 

Biologiya elmin  daxil olan ekologiyanın  sas bölm si 

ümumi ekologiyadır.  Ümumi ekologiya – ekosistemin 

biotik v  abiotik komponentl rinin qar ılıqlı  t sirl rinin 

qanunauy unluqlarını  v  prinsipl rini öyr n n elmdir. 

Burada 


sas n strukturların formala ma qanunları, 

ekosistemin funksiyaları  v  inki afı öyr nilir. Bu qlobal v

t tbiqi ekologiyanın n z ri  sasları biotik birlikl r, qida 

z nciri, madd l rin dövranı  v  ekosistemd  enerji, 

populyasiya ekologiyası konsepsiyasını t

kil edir. 



                                                                                  

 10


Xüsusi ekologiya – ayrı-ayrı növl r , taksonlara, 

biogeosenozlara ümumi ekologiya qanunlarının t tbiqini 

öyr n n elmdir. Ümumi ekologiya orqanizml rd n 

yüks kd ki sisteml rin t

kil olunma s viyy sin  gör

t snif olunurlar: 

- Populyasiyalı ekologiya (b z n demekologiya v  ya 

halinin ekologiyası  da adlandırırlar) populyasiyaları 

öyr nir. Populyasiya – uzun müdd t bir sah d

m skunla an  bu sah y   b nz r sah d n izol  edilmi

formada yerl

n növün bir hiss sidir.  



- Toplum ekologiyası (v  ya biosenologiya) t bii 

toplumun (v  ya senozların) qurulu unu v  dinamikasını 

t dqiq edir. Senozlar – birg  ya ayan  müxt lif növ 

populyasiyaların toplumudur. Biosenoz biosferd  tarix n 

toplanmı  canlı  laq li qrupdur ki, onlar ümumi bir yerd

toplanıb v  konkret t bii 

rait yaradırlar, y ni biosenoz 

dedikd  yalnız canlı  m skunlar n z rd  tutulur. 

Biosenozda ad t n komponentl rin mü yy n 

rait v


m kandakı  f aliyy tl ri il  yana ı onların yerl

diyi 


sah nin m hdudlu u göst rilir ki, buna da biotop deyilir. 

Biosenoz v  biotop birlikd  biogeosenoz  adlanır. 



- Biogeosenologiya (biogeosenozlar) — Ümumi 

ekologiyanın ekosisteml ri (biogeosenozları) öyr n n bir 



                                                                                  

 11


bölm sidir. Müxt lif populyasiyalara aid olan növl r 

arasında, onların özl ri arasında v

traf mühit arasında 

ba  ver n qar ılıqlı 

laq l ri öyr n n elmdir. Onun 

v zif sin  ekosisteml r arasındakı s rh dl rin qurulması, 

orada mövcud olan  rzaq z ncirinin analizi, növ t rkibinin 

v  onun sıxlı ının t yin olunması v  sair daxildir. 



- Qlobal ekologiya – bioloji növ olan insanın, onu 

hat  ed n mühitl  qar ılıqlı münasib tl rinin 

t nziml nm sin , eyni zamanda dövl tl rarası 

m kda lı ın yaradılmasına yön ldilmi dir. Bu 

m kda lıq t kc

traf mühitin mühafiz sini yox, eyni 

zamanda sosial- iqtisadi sah l ri d

hat  edir. 



- T tbiqi ekologiya – dövl t s viyy sind   t s rrüfat 

f aliyy tinin 

sas elementi sayılır v  

t s rrüfat 

sah l rinin ekoloji t hlük sizliyinin t minatını t l b edir. 

nsanların 

traf mühitl  qar ılı lı  t siri a a ıdakı 

hallarda ba  verir: 

•     

nsanların istehsal f aliyy tl ri prosesl rind ; 



•  

 M i


t f aliyy ti  prosesl rind ;  

 H rbi t sir prosesl rind . 



nsan f aliyy tinin göst ril n h r bir t sirinin “insan - 

traf mühit” ekosisteminin f aliyy ti nöqteyi n z rinc  öz 

xüsusiyy tl ri vardır.  “ nsan – istehsal obyektl ri -  traf 


                                                                                  

 12


mühit” lokal ekosisteml ri f aliyy tinin öyr nilm si  vacib 

m s l l rd n hesab olunur.      



Antropogen ekologiya   kompleks “ekolojil

dirilmi ” 

fundamental elmi v   t tbiqi f nnl r

saslanaraq, 

c miyy t v   t bi tin  bir - birin   s m r li t sir 

probleml rini  h ll edir. Antropogen ekologiyaya daxil 

olan  t tbiqi f nnl r arasında  müh ndis ekologiyası

xüsusi yer tutur. 



Müh ndis ekologiyası – t tbiqi f nn olub, s naye 

istehsallarının inki af etdiyi bir 

raitd

traf mühit 



keyfiyy tinin saxlanılmasına yön ldil n, elmi 

saslandırılmı  müh ndis-texniki t dbirl r sistemidir. 

Müh ndis ekologiyası texniki, t bii v  sosial elml rin 

qovu ması n tic sind  meydana g lmi dir.  

Dig r t r fd n,  traf mühitin mühafiz si s rb st elmi 

f nn olan “Müh ndis ekologiyası” ç rçiv sind

formala an (elmi  saslandırılmı  

v  


t crübi 

eksperimentl rl   t sdiql nmi ) m qs dyönlü t sirl r 

vasit sil  praktiki olaraq h yata keçiril n bir sistemdir. 

T bi tin mühafiz si  – canlı orqanizml rin m skun 

oldu u mühitin v   t bii s rv tl rin texnogen, aqrogen v

dig r antropogen t sird n mühafiz si üçün f aliyy t 

n z rd  tutulur. 



                                                                                  

 13


traf t bii mühit – insan f aliyy tind n asılı 

olmayaraq onu  hat  ed n canlı  v  cansız t bi tin 

m cmusudur. Litosfer, hidrosfer, atmosfer, biosfer v

yer trafı kosmik f za da daxil olmaqla insanların v  dig r 

canlı orqanizml rin m sk ni v  f aliyy t sah sidir.  

traf t bii mühitin mühafiz si -  traf mühitd   t bii 

mövcud olan maddi varlıqların ilkin k miyy t v

keyfiyy tc   d yi m l rin  yol verilm m si, qorunub 

saxlanılması; t bii s rv tl rd n s m r li istifad y , t bii 

mühitin v ziyy tinin yax ıla dırılmasına yön ldil n, dövl t 

v  c miyy t t r find n t

kil olunmu  bir sistemdir. 

m yin mühafiz si — hüquqi, iqtisadi–sosial, 

texniki–t

kilati, sanitar-gigiyenik, müalic vi-profilaktik, 

b rpa v  dig r t dbirl rin d   daxil oldu u  m k f aliyy ti 

prosesl rind  i çil rin h yat t hlük sizliyi v  sa lamlı ını 

t min ed n bir sistemdir. Bu m nada “insan – onu  hat

ed n istehsal mühiti” lokal (yerli) ekosistemi elm v

texnikanın “ m yin t hlük sizliyi” sah sinin t dqiqat 

predmeti  hesab olunur. 

Müh ndis ekologiyası – “insan- traf mühit” 

ekosisteml rinin, müh ndis - texniki üsullar v  mühafiz

vasit l ri il  insan v  onu  hat  ed n  traf mühitin xüsusi 


                                                                                  

 14


t hlük li, t hlük li v   z r rli antropogen amill rd n 

mühafiz sinin   müh ndis   t dqiqat     üsullarının   i l nib 

hazırlanmasını 

t l b ed n elmi  saslandırılmı   

müh ndis- texniki t dbirl r sistemidir.

  

        Bel likl , a a ıdakı sistem qurula bil r:   



stehsal prosesind   i tirak ed n, material, energetik 

v  insan ehtiyatlarına malik olan h r hansı bir s naye 



EKOLOG YA

T dqiqat obyekti  – “növ –  traf mühit” 

ekosistemi 

Antropogen ekologiya

T dqiqat obyekti  – “insan –  traf mühit” 

ekosistemi 

Müh ndis ekologiyası

T dqiqat obyekti  – “insan –  traf istehsal  

mühiti” ekosistemi 

traf mühitin 

mühafiz si 

m yin 


mühafiz si 

                                                                                  

 15


mü ssis sin  “insan – istehsal obyekti –  traf mühit” 

ekoloji sistemi kimi baxıla bil r.  stehsal mü ssis l ri 

ç rçiv sind  ekoloji t hlük sizlik problemi  istehsaldaxili 

t hlük sizlik v  z r rsizliyin v  h mçinin d

traf mühitin 

mühafiz sinin t min olunmasının kompleks m s l si kimi 

geni  aspektd  analiz olunmalıdır.  stehsal mü ssis l -

rinin ekoloji t hlük sizliyi probleml rinin h lli   m k 

t hlük sizliyi, 

traf mühitin mühafiz si v   s naye 

t hlük sizliyi sah sind

ld  olunan n aliyy tl r v   

ümumi metodologiya  sasında birl

n  bilikl r sisteminin 

c lb olunmasını t l b edir. 

T hlük sizlik texnikası - avtomatik n zar t v

t nziml yici cihazlar, qoruyucu qur ular, mü ahid , 

x b rverm , rabit  vasit l ri v  t hlük sizliyi t min ed n 

dig r texniki t dbirl r kompleksi; 

T hlük li v   z r rli 

istehsal amill rinin i çil r  t sirinin qar ısının alınmasına 

yön ldil n  texniki v   t

kilati t dbirl r v  vasit l r 

sistemidir.

Texniki T hlük sizlik Haqqında Az rbaycan 

Respublikasının Qanunu t hlük  potensiallı obyektl rin 

t hlük siz istismarının hüquqi, iqtisadi v  sosial 

saslarını mü yy nl

dirir, h min obyektl ri istismar 

ed n hüquqi v  fiziki 

xsl rin bu obyektl rd  ba  ver



                                                                                  

 16


bil c k q zaların qar ısını alma a v  ba  vermi

q zaların n tic l rini aradan qaldırma a yön l n 

f aliyy tini t nziml yir. Bu qanunun müdd aları  t

kilati-


hüquqi v  mülkiyy t formalarından asılı olmayaraq, 

Az rbaycan Respublikası  razisind   t hlük  potensiallı 

obyektl rin istismarı il  m

ul olan bütün hüquqi v  fiziki 

xsl r

amil edilir. 



Obyektl rin texniki t hlük sizliyi (bundan sonra – 

texniki t hlük sizlik) v t nda ların v   c miyy tin vacib 

h yati maraqlarının t hlük  potensiallı obyektl rd  ba

ver  bil c k q zalardan müdafi sinin t mini; 



Texniki n zar t – istehsal obyektl rind  

i l rin 


aparılması qaydasını mü yy nl

dir n texniki-normativ 

s n dl rin v   t hlük  potensiallı obyektl rd   f aliyy t 

üçün verilmi  xüsusi razılı ın t l bl rin

m l 

olunmasına n zar t; 



Q za – t hlük  potensiallı obyektl rd  istifad  olunan 

tikilil rin v  ya texniki qur uların uçulması, n zar t edil

bilm y n partlayı  v  ya t hlük li madd l rin  traf mühit

yayılması; 



Hadis  – t hlük  potensiallı obyektl rd  t tbiq olunan 

texniki qur uların dayanması, yaxud nasazlı ı, texnoloji 

rejim prosesind n k nara çıxma, el c   d  istehsal 


                                                                                  

 17


obyektind   i l rin aparılması qaydalarını mü yy nl

-

dir n normativ texniki s n dl rin t l bl rinin pozulması; 





Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   39


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə