Ġntellektual-Elektron Kitabxananın təqdimatında



Yüklə 1.15 Mb.
Pdf просмотр
səhifə3/6
tarix26.05.2017
ölçüsü1.15 Mb.
1   2   3   4   5   6

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
26 
 
GEOBOTANĠKĠ SƏCĠYYƏSĠ BÖYÜK QAFQAZIN ġĠMAL-
ġƏRQ YAMACI YAY OTLAQLARININ 
 
AMEA TorpaqĢünaslıq və Aqrokimya Ġnstitutu 
 
Otlaqlar  planetimizin  qiymətli  sərvətidir.  Otlaqların  torpağın  inkişafında, 
formalaşmasında,  strukturunun  yaxşılaşdırılmasında,  münbitliyinin  artmasında 
əvəzsiz  rolu vardır. Respublikamız təbii yem mənbələrinin sahəsinə görə Cənubi 
Qafqaz ölkələri arasında birinci yeri tutur. Respublikamız üzrə örüş və otlaqların 
ümumi  sahəsi  2543914  hektardır,  onlardan  dövlət  mülkiyyətində  1530452  ha, 
bələdiyyə  mülkiyyətində  1011838  ha,  xüsusi  mülkiyyətdə  isə  1624  ha  örüş  və 
otlaqlar vardır. Böyük Qafqazın şimal-şərq yamacı otlaqları (Quba-Xaçmaz zonası) 
örüş  və  otlaq  torpaqlarının  ümumi  sahəsi  186842  ha-dır,  onlardan  yay  otlaqları 
ancaq  Quba  (28771  ha)  və  Qusar  rayonlarında  (4965  ha),  yüksək  dağlıq 
qurşaqlarında yayılmışlar. 
Bizim  tərəfimizdən  aparılmış  tədqiqatların  məqsədinə  uyğun  olaraq  Böyük 
Qafqazın  şimal-şərq  yamacı  yay  otlaqlarının  bitki  örtüyü  tədqiq  edilmiş  və 
toplanmış  materiallar  əsasında  geobotaniki  səciyyəsi  verilmişdir.  Tədqiq  olunan 
ərazinin  bitki  örtüyü  müxtəlif  vaxtlarda  müxtəlif  tədqiqatçılar  tərəfindən  [4,5,6] 
öyrənilmişdir.  Tədqiqat  mənbələrində  göstərildiyi  kimi  regionun  təbii-ekoloji 
şəraitinin  mürəkkəbliyi  bitki  örtüyünə  xeyli  təsir  göstərmişdir.  Bitki  örtüyünün 
əmələ gəlmə xüsusiyyəti ərazi üzrə 3 şaquli zonanın mövcudluğunu üzə çıxarır: 
 1.Alp-subalp  zonası;  2.Çəmən  və  çəmən-meşə  zonası;  3.Alçaqboylu 
çəmənliklər  zonası.  Alp  çəmənliklərinin  bitki  örtüyü  əsas  etibarilə  taxıllar, 
paxlalılar  və  ayrı-ayrı  fəsilələrə  aid  otlardan  ibarətdir.  Subalp  çəmənlikləri  dəniz 
səviyyəsindən  1800-2400  m  hündürlükdə  yerləşərək  böyük  sahəni  əhatə  edir. 
Tədqiqat materiallarına əsasən Böyük Qafqazın şimal-şərq yamacı yay otlaqlarında 
altı qrup alp və subalp bitki formasiyaları yayılmışdır: 

 
27 
         Birinci  qrup-alatopallı  subalp  formasiyası.  Alatopal  formasiyası  ərazinin 
subalp  çəmənliyində  geniş  yayılmışdır.  Alatopal  fitosenozunun  layihə  örtüyü  70-
85%-ə  bərabər  olmaqla  otlağın  əsasını  təşkil  edir.  Alatopal  bitkisi  dağların  bütün 
yamaclarında  bitir,  həm  subalp  həm  də  alp  qurşaqlarında  yayılır,  otlaqların  növ 
tərkibini  dəyişdirir.  Əsasən  30-35

  meyilli  yamaclarda  yaxşı  inkişaf  edir.  Bəzən 
45

yamaclarda  da  müşahidə  olunur  [1].  Subalp  alatopallığının  daimi 
komponentlərindən biri də kserofil dağ qaymaqçiçəyidir (Ranunculus opeopnilus). 
Qeyd etmək lazımdır ki, başqa bütün taxıl otları mal-qara tərəfindən həvəslə yeyilir 
və onların az ya çox olması ilə də formasiyaya qiymət verilir. 
         Yay  otlaqlarında  aparılan  çöl  işləri  zamanı  yamacın  qərb,  cənub-qərb 
hissəsindəki  alatopallı  formasiyasında  30-62-yə  qədər  alp  bitki  növləri  qeydə 
alınmışdır.  Bu  bitkilər  birinci  növbədə  hündürlükdən,  relyef  xüsusiyyətlərindən, 
yamacın meyilliyindən və nəmliyindən asılı olaraq yayılır: məs: alatopallığın geniş 
yayıldığı Daşlı dərə yaylağında meyilliyi 40-41
0
 olan sahədə xüsusilə şimal-qərbdə 
şehduranın bolluğu nəzərə çarpan (Ada şəklində) formasında Alatopal otu (Zerna 
variegatus) müşahidə olunmuşdur. 
İkinci  qrup-müxtəlifotlu  subalp  çəmənliyi.  Bölgənin  dağlıq  zonasının  qərb 
hissəsində mezofil və nəmli çəmənliklərin formasiyasına aid bitkilər geniş yayılıb. 
Belə  çəmənlərə  bölgədə  5-6  variantda  rast  gəlmək  olur,  məsələn:  Nəmgül 
(mərcanotu),Vaxtsızotu  (Betoniceto,Colchium)  və  s.  Bitki  qruplarının  tərkibləri 
eyni  olmasa  da  yem  cəhətdən  və  həm  də  fizionomik  baxımdan  bir-birinə  çox 
yaxındır.  Bölgənin  yay  otlaqlarında  mezofil  subalp  çəmənləri  də  mövcuddur. 
Bunların  tərkibində  Qafqaz  qaymaqçiçəyi,  Orta  yonca,  Zəngçiçəyi,  Qafqaz 
şehduranı  (Ranunculus  caucasius,  Trifolium  medium,Campanulaclae,Alchimilla 
caucasica) və s. növləri müşahidə etmək olar [2]. 
          Üçüncü  qrup  alp  çəmənlikləri,  yəni  alp  xalısı,  bölgənin  yüksək  dağlıq 
hissələrində  rast  gəlinir.  Alp  çəmənləri  bozqırlaşmış  çəmənlər  və  alp  çəmənləri 
arasındakı  xırda  sahələri  əhatə  edərək,  əsas  etibarilə  daşlıqlarda,  qayalıqlarda  və 
dağ süxurlarının səthə çıxdığı yerlərdə inkişaf etmişdir. Alp xalıları bitkilərin orta 
hündürlüyünün  qısa,  tərkibinin  sabit  olması  ilə  fərqlənir.  Bu  formasiyanı  botanik 

 
28 
alimlərin bir qismi ayrıca  formasiya kimi qəbul edirlər. Bölgənin alp xalılarında 
yayılan  bitkilər  arasında  Xırdaçiçək  sibbaldiya,  Üçdişli  zəngçiçəyi,  Qafqaz 
şehduranı,  Dağ  çinotu,  Badan  (Sibbaldiya  procumbens,  Campanula  tridentala, 
Alchimilla caucasica,Minuartia oriena, Conium sp) və s. üstünlük təşkil edir. Alp 
xalısında bitkilərin məhsuldarlığı yüksək olmur. Lakin onların keyfiyyət göstəricisi 
çox zəngindir. Bunların tərkibində 1,5-2,9% azot , 12-19%-ə qədər protein, 2,1%-ə 
qədər yağ və başqa azotsuz maddələr mövcuddur. 
        Dördüncü  qrup  əsasən  Alatopal  tərkibli  bozqırlaşmış  alp  çəmənliklərini 
özündə birləşdirir. Bu bitki alp çəmənliklərinin 35-40%-ni təşkil edir. Fizionomik 
cəhətdən  çox  sadə,  az  növlü  və  qısaboylu  olur.  Bu  zonadakı  alatopalın  tərkibi 
subalp  zonasındakı  alatopala  nisbətən  daha  zəngindir.  Bunları  davarlar  da  yaxşı 
yeyir.  Həmin  bitkilərin  yayıldğı qurşağın hər hektarında 5 baş  davarın  otarılması 
məqsədəuyğundur. 
           Beşinci  qrup  qoyun  topalı  və  çəmən  tərkibli  alp  çəmənləridir.  Adından 
göründüyü kimi bu tip çəmənlərdə bitkilərin əsasını Qoyun topalı (Festuca ovina) 
təşkil  edir  və  həmin  çəmənlər  alp  zonası  üçün  səciyyəvidir.  Burada  həm  də  Cil 
(Carex  caucasica)  bitkisi  çoxluq  təşkil  edir.  Son  illərin  məlumatına  gorə  bu 
çəmənliklərin  sahəsi  800  hektarı  əhatə  edir.  Əsasən  alp  hündürlüyündən  subalp 
hündürlüyünə qədər yayılır və subalp qurşağında bitkilərin orta hündürlüyü 20-25 
sm təşkil edir. 
         Altıncı qrup əsas etibarilə ağbığ tərkibli alp çəmənləridir. Bu tip çəmənliklər 
yaylaqlarda,  onun  ərazisinin  əsas  etibarilə  şərq  hissəsində  dəniz  səviyyəsindən 
2800-3200  m  hündürlükdə  yayılmışdır.  Öz  quruluşu  və  fitosenoloji  səciyyəsinə 
görə  Qoyun  topalına  (Festuca  ovina)  çox  oxşayır.  Botaniki  tərkibinə  görə 
çəmənliklərdə  çoxluq  təşkil  etməsi  mühiti  turşulaşdırır  və  ekoloji  şəraitə  təsir 
göstərir. 
Aşağıda Böyük Qafqazın şimal-şərq yamacı yay otlaqlarında üstünlük təşkil 
edən fitosenozların qısa geobotaniki səciyyəsi verilir. 
Ala  topal  (Festuca  varia)  –  çoxillik  taxıl    otu  hesab  olunur  və  seyrək  çim 
əmələ gətirir. Gövdələri 40-80 sm, yarpaqları sərt, süpürgəsi dağınıqdır.  Regionun 

 
29 
yüksək dağlıq qurşağında müxtəlif baxarlı yamaclarda yayılmışdır. Əksər hallarda 
alp  və  subalp  qurşağında  bozqırlaşmış  çəmənlər  əmələ  gətirir.  Tərkibindəki 
proteinin,  yağın  azlığı,  sellülozanın  isə  çoxluğu  onun  ikinci    dərəcəli  yem 
əhəmiyyətinə  malik  olmasını  göstərir.  Alatoppalı  otlaqlara  qiymətli  yem  otları 
toxumlarının  səpilməsi  ilə  yanaşı  torpağın  su-hava  rejiminin  nizamlanması  yaxşı 
nəticələr verir. 
 Şırımlı  topal  (Festuca  sulcata)  sıx  çim  əmələ  gətirən  çoxillik  kserofil 
bitkidir. Gövdələri düz, hamar və ya bir qədər kələ- kötür olub, boyu 30-50 sm-ə 
qədər  uzanır.  Rayonun  orta  və  yüksək  dağlıq  sahələrində  yayılaraq,  quru  bozqır 
bitkiliyinin tərkibində dominantlıq təşkil edir. Şırımlı topal quraqlığa davamlı yem 
bitkisi  kimi  çılpaq,  yuyulmuş  dağ  yamaclarının  çimləşdirilməsi  və 
möhkəmləndirilməsində böyük əhəmiyyəti vardır.  
Ala  tonqalotu  (Zerra  variegata)  taxıllar  fəsiləsinə  mənsub,  gövdələri 
çoxyarpaqlı, boyu 70 sm-ə qədər olan çoxillik otdur. Subalp və alp qurşağlarında 
bitir. Ala tonqalotu böyük ekoloji plastikliyi, şaxtaya və quraqlığa davamlılığı ilə 
fərqlənir. Çox yaxşı biçənək və otlaq bitkisidir. 
Alp  dişəsi  (Pona  alpina)  çim  əmələ  gətirən  çoxillik  otdur.  Kökümsovu 
qısadır,  gövdələri  15-30  sm  hündürlüyündə,  düz,  çılpaq  olub,  az  yarpaqlanandır. 
Ona çox aşağıda, çəmən- bozqır zonasında  da təsadüf olunur. Alp dişəsi rütubətli 
və mezofil şərait bitkisidir, dağ- çəmən, qismən torflu torpaqlarda inkişaf edir. Alp  
və  subalp  tipli  otlaqlarda  qaramal,  atlar  və  qoyunlar  tərəfindən  Alp  dişəsi  yaxşı 
yeyilir.  Qafqaz  cili  (Carex  caucasica  Stev.)-çoxillik  kökümsovlu  ,seyrək  kollu 
bitkidir.Gövdələri  nazik,əyilən,40-60  sm  hündürlükdə  olur.  Mülayim  rütubətli 
subalp  və  qismən  alp  çəmənliyində  yayılmışdır.  Qafqaz  cilini  çiçəkləyənə  kimi 
bütün mal-qara  yaxşı yeyir.  
Alp pişikquyruğu (Phleum alpinum L.)-qısa sürünən kökümsovlu çoxillik ot 
olub, sıx çim qatı yaradır. Alp pişikquyruğundan ibarət formasiyanın bitki örtüyü 
yem keyfiyyətinə görə 1-ci dərəcəli otlaqlara aid edilmişdir. Ala dişə (Colpodium 
varieqatum  Boiss)  çoxillik  otdur.  Ən  yaxşı  otlaq  bitkisi  hesab  edilir.  Mal-qara 
tərəfindən  həvəslə  yeyilir.  Onun  tərkibi  proteinlə  zəngindir  (27,6%).  Məhz  ona 

 
30 
görə də heyvanlar tərəfindən həvəslə yeyilir və bu bitkiyə rast gəlinən otlaqlar 1-ci 
dərəcəli otlaqlar kimi qeydə alınır. 
         Alp  çəmən  yoncası  (Trifolium  alpinium),  Orta  çəmən  yoncası  (Trifolium 
maxium  L)  və  Qəmgin  çəmən  yoncası  (Trifolium  ambiquus  M.B.)  –hər  üçü  çox 
illikdir:  yüksək  dağ  çəmən  formasiyalarının  əsas  bitkiləridir  və  hər  üçü  mal-qara 
tərəfindən  həvəslə  yeyilir.  Qiymətli  otlaq  bitkiləridir.  Qafqaz  zirəsi  (Carum 
caucasicum(M.B.)  Boiss).  Regionun  subalp  və  alp  qurşaqlarında  geniş  yaylıbdır. 
Qiymətli yem bitkisidir, odur ki, bu bitkini yeyən qoyunlar az müddətdə kökəlirlər. 
Bu bitkinin yayıldığı sahələr 1-ci dərəcəli otlaqlar sayılır. Ətirşah (Geranium) - bu 
cinsin  2-3  növü  yay  otlaqlarında  çox  geniş  yayılmışdır.  Mal-qara  tərəfindən 
həvəslə yeyilir.   
Müəyyən edilmişdir ki, Böyük Qafqazın yüksək dağlıq zonasında bu və ya 
digər  dərəcədə  eroziyaya  uğramış  sahələr  45%-ə  qədərdir.  Antropogen  amillərin 
təsiri,  xüsusilə  sistemsiz  otarma  nəticəsində  otlaqlarda  ot  örtüyü  xeyli 
seyrəkləşmişdir.  Mal-qaranın  yemədiyi  bəzi  bitkilər  otlaq  sahələrində  qalır  və 
inkişaf  edir.  Hazırda  mövcud  çəmənliklərin  50-60%-i  tam  yararlı  vəziyyətdədir, 
qalan yerlərin  isə bu və ya digər dərəcədə fitomeliorativ tədbirlərə ehtiyacı var. Bu 
tip  sahələrdə  1  hektar  çəmənlikdə  5-8  baş  davarın  otarılması  normal  hal  hesab 
olunur,  lakin  buna  riayət  olunmadıqda    yamacdakı  çim  qatı  dağılır  və  nəticədə 
eroziya prosesinin genişlənməsi üçün əlverişli şərait yaranir. 
Yekun  olaraq  qeyd  etmək  olar  ki,  Böyük  Qafqazın  şimal-şərq  yamacı  yay 
otlaqları Quba və Qusar rayonları ərazisində 1800-2800 m hündürlükdə yayılaraq 
əsasən alp və subalp çəmənliyindən ibarətdir. Otlaqların bitki örtüyündə alatopal, 
qoyun  topalı,  şırımlı  topal,  ala  tonqalotu,  alp  dişəsi  kimi  fitosenozlar  üstünlük 
təşkil edir. 
                                      
 
 
 
 

 
31 
 
Ədəbiyyat 
 
1.
 
Həsənov  E.Ə.  Böyük  Qafqazda  yay  otlaqlarının  geobotaniki  səciyyəsi  və 
torpaqların qiymətləndirilməsi. Azərbaycan Dövlət NəĢriyyatı, Bakı, 2004, 
140 s. 
2.
 
Həsənov  E.Ə.  Otlaqlardakı  əsas  yem,  alaq  və  zəhərli  bitkilərin  bioekoloji 
xüsusiyyətləri.‖Elm və həyat‖ , “Elm”, №4-5, 2004, s .60-61. 
3.
 
Гаджиев В.Д. Субальпийская  растительность Большого Кавказа.  Изд-
во АН Азерб.ССР, Баку, 1962, 17с. 
4.
 
Гаджиев  В.Д.  Флора  субальпийского  пояса  Большого  Кавказа  (в 
пределах  Азерб.  ССР).  Растительность  высокогорий  и  вопросы  ее 
хозяйственного использование. М.,Л., 1966, с. 45-49. 
5.
 
Гроссгейм А.А. Растительный покров Кавказа, Москва-Баку,1948, 267с. 
6.
 
Прилипко Л.И.Растительный покров Азербайджана, Баку, 1970, 168 с. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
32 
 
Böyük Qafqazın Ģimal-Ģərq yamacının alp və subalp 
bitkiliynin əsas xüsusiyyətləri  
 
AMEA TorpaqĢünaslıq və Aqrokimya Ġnstitutu 
 
Azərbaycanın  bitki  örtüyünə  dair  məlumatlara  XVIII  əsrdən  rast  gəlinir. 
XVIII və XIX əsrlərdə bir sıra geobotaniklər Azərbaycanın bitki örtüyünə aid elmi 
araşdırmaların  nəticələrini  nəşr  etmişlər.  Azərbaycanın  bitki  örtüyünün 
öyrənilməsində akademik A.A.Qrossheymin [4] əvəzsiz rolu olmuşdur. Bu məhşur 
alim  elmi  fəaliyyətini  əsasən  respublikamızın  bitki  örtüyünün  öyrənilməsinə  və 
geobotanika  sahəsində  kadr  yetişdirməyə  həsr  etmişdir.  Onun  çoxsaylı  əsərləri 
Azərbaycanın  qış  və  yay  otlaqlarının  bitki  örtüyünə,  Talışın  florasına, 
Zaqafqaziyanın  bitki  örtüyünə,  relikt  bitkilərə,  bitki  örtüyünün  inkişaf  tarixinə, 
Qafqazın  florasının  təhlilinə  həsr  olunmuşdur.  XX  əsrin  30-40-cı  illərində  və 
sonrakı 10 illiklərdə Azərbaycanın bitki örtüyünün öyrənilməsində bir sıra institut 
və təşkilatların böyük rolu olmuşdur. Məhz bu illərdən sonra bitki örtüyünün ayrı-
ayrı  formasiyalarına  dair  monoqrafiyalar  və  müxtəlif  miqyaslı  xəritələr  nəşr 
edilmişdir.  Müəyyən  edilmişdir  ki,  Azərbaycan  ərazisində  4200-dən  artıq  bitki 
növü  mövcuddur.  Bu  bütün  Qafqaz  regionunda  yayılmış  bitki  növlərinin  70%-ni 
təşkil edir. Göstərilən çoxsaylı bitki növləri 125 fəsiləyə, 930 cinsə aiddir ki, bu da 
müvafiq  şəkildə  Qafqazda  yayılmış  bitki  fəsillərinin  80%-nə,  cinslərin  72%-nə 
bərabərdir [6]. Azərbaycan ərazisində yayılımış bitki növlərinin içərisində endemik 
bitki növləri də vardır ki, bu da bitki örtüyünün 9%-ni təşkil edir. Böyük Qafqazın 
şimal-şərq  yamacında  yayılmış  endemik  bitkilərə  Raddye  ayıdöşəyi  (Dyopteris 
Raddeana), Qaraquş gəvəni (Astragalus Karagusehensis), Quba gəvəni (Astragalus 
Kubensis), Əzənbret gəvəni (Astragalus Asanbjurtkus) və s.  misal ola bilər [1]. 
Göstərilən  bitki  qrupları  Azərbaycanın,  eləcə  də  tədqiqat  sahəmiz  olan 
Böyük  Qafqazın  şimal-şərq  yamacı  yay  otlaqlarının  təbii  landşaftının  mühüm 

 
33 
komponentləri olmaqla yanaşı, başqa komponentlərə xüsusilə də torpaq örtüyünün 
əmələ  gəlməsinə,  məhsuldarlığına  və  eroziyadan  qorunmasına,  torpaqda  rütubət 
ehtiyatının  yaranmasına,  saxlanılmasına,  havanın  qaz  tərkibinin  tənzimlənməsinə 
və bir çox başqa proseslərə böyük təsir göstərir. 
Azərbaycanın  dağlıq  vilayətlərinin  yüksək  dağlıq  qurşağı  üçün  dağ-çəmən 
bitkiçiliyi səciyyəvidir. Yüksək dağlıq qurşağın çəmən bitkiləri iki zonaya – subalp 
və alp çəmənliklərinə ayrılır. Yüksək dağ çəmənliklərinin aşağı və yuxarı sərhəddi 
Respublikamızın bütün dağlıq bölgələrində eyni yüksəklikdən keçmir. Xüsusilə də 
antropogen təsirlər nəticəsində dağ-meşə sərhəddinin dəyişməsi, eyni zamanda da 
dağ-çəmən  qurşağının  aşağı  sərhəddinin  dəyişməsi  baş  vermişdir.  Dağ 
yamaclarının  əksər  hissəsində  meşələrin  və  yüksək  dağ  çəmənliklərinin  aşağı 
sərhəddi  1800-2000  m  yüksəklikdən  keçir  [5].  Son  illər  meşələrdən  intensiv 
istifadə  nəticəsində  dağ  yamaclarının  bir  çox  yerlərində  qeyd  etdiyimiz  sərhəd 
1600  m-ə  qədər  aşağı  enmişdir.  Lakin  bununla  yanaşı  bir  çox  hallarda  isə 
meşələrin  yuxarı  sərhəddi  ayrı-ayrı  dillər  şəklində  yüksək  dağ-çəmən  qurşağının 
aşağı sərhəddinə daxil olur və bunun əksinə, dağ-çəmən qurşağının aşağı sərhəddi 
meşə qurşağı daxilinə enir və arakəsməli subalp meşə çəmən (park) landşaftı əmələ 
gəlir. 
Qeyd  etdiyimiz  kimi  yüksək  dağlıq  qurşağı  iki  zonaya-  subalp  və  alp 
çəmənliklərinə  ayrılır.  Subalp  çəmənləri  dağ-çəmən  qurşağının  hündürboylu 
otlardan ibarət olan hissəsini tutur və onun sərhəddi 1800-2400 m (bəzən isə 2600 
m)  yüksəkliklər  arasında  geniş  bir  zona  əmələ  gətirir.  Lakin  meşənin  yuxarı 
sərhəddi təbii sərhəddə yaxın yerləşən sahələrdə (2300-2400 m) subalp çəmənləri 
2400-2600 m yüksəkliklər arasında ensiz zona yaradır [3]. 
Subalp  çəmənliklərində  rütubətli  yastı  relyefə  malik  olan  sahələrində 
üçyarpaq  yonca  və  onun  ayrı-ayrı  növləri  (Trifolium  ambiguum,  Trifolium 
trichocephalum,  Trifolium  glomerata),  zəngçiçəyi  (Campanula  glomerata),  andız 
(İnula  glandulosa),  qıyaq  (Zerna  Naregata),  çoxillik  quramat  (Lolium  perenne), 
çəmən  topalı  (Festuca  pratensis),  çəmən  tülküquyruğu  (Cyosurus  cristatus)  və  s. 

 
34 
misal çəkmək olar ki, bu və digər bitkilər olduqca məhsuldar bitki olmaqla biçənək 
və otlaqların əsasını  təşkil edirlər [2]. 
Yuxarıda qeyd etdiyimiz  bitkilər zəngin yem bitkiləri olduğu üçün təbii ki, 
heyvandarlıq təsərüffatında geniş şəkildə istifadə olunmaqdadır. Lakin otlaqlardan 
intensiv və normadan artıq otarılma nəticəsində heyvanların yemədiyi bir çox bitki 
növləri, xüsusilə də  qanqal növləri, asırqal, əvəlik, quzuqulağı və s. kimi bitkilər 
sürətlə artaraq subalp çəmənliklərinin keyfiyyətini aşağı salır. 
Subalp  çəmənlikləri  əsas  etibarı  ilə  yay  otlağı  və  biçənək  kimi  istifadə 
olunur.  Onların  məhsuldarlığı  14-20  s/ha  təşkil  edir.  Əlverişli  iqlim-relyef 
şəraitində subalp çəmənliklərinin məhsuldarlığı 30-350 s/ha-a qədər artır, bozqır-
çəmən formasiyasında isə 10-12 s/ha-a qədər azalır.  
Alp  çəmənlikləri    subalp  çəmənliklərndən  yuxarı  sərhəddə  2400-2600 
metrdən  (bəzi  yerlərdə  2200-2300  metrdən)  3000-3200  metrədək  yüksək  dağ 
yamaclarını  tutur.  Alp  çəmənlikləri  ərazinin  geomorfoloji  xüsusiyyətlərindən, 
mikro  və  mezo  relyef  formalarından  asılı  olaraq  müxtəlif tip və  müxtəlif  tərkibli 
olur. Alp çəmənlikləri üçün əsas etibarı ilə qısaboylu otlar xarakterikdir. Bu otlar 
bütöv  örtük  əmələ  gətirməklə  çəmənliklərdə  çim  qatı  yaratmaqla  torpağı  və 
yamacları  eroziyadan  qoruyur.  Son  zamanlar  belə  sahələrdə  ot  örtüyünün 
seyrəkləşməsi  halları  daha  da  intensivləşərək  daşlı-çınqıllı  yamaclara  çevrilməyə 
başlamışdır.  Buna  səbəb  həmin  çəmən  otlaqlarında  otarılmanın  düzgün 
aparılmaması,  habelə  otarmada  vahid  marşrutdan  istifadə  olunmaması  və  s.  kimi 
səbəblərdir.  
Alp  çəmənliklərində  ən  geniş  yayılmış  bitkilərdən  sürünən  ayrıqotu 
(Aqropyron  repens),  adi  ətirsünbülü  (Anthoxantum  adoratum),  nazikayaq 
nazikbaldır  (Koeleria  cristata),  çəmən  pişikquyruğu  (Phleum  pratense),  adi  suluf 
(Echicoloa  crusgalli),  çobantoxmağı  (Dactylis  glomerata),  tonqalotu  (Bromus 
inermis),  sürünən  şirintum  (Glyceria  fluitains),  tarlaotu  (Agrostis),  qırtıc  (Poa), 
yonca (Trifolium), acıqovuq (Taraxacum), zəngçiçəyi (Campanula), qaymaqçiçəyi 
(Ranunculus) və s. misal göstərmək olar [2]. 

 
35 
Alp  çəmənləri  subalp  çəmənliklərinə  nisbətən  daha  geniş  sahələri  tutaraq 
yaylaqların  (yay  otlaqlarının)  əsasını  təşkil  edir.  Belə  ki,  alp  çəmənlikəri 
məhsuldarlığı relyef-rütubətlənmə şəraitində və bu çəmənliklərin bitkiliyindən asılı 
olaraq 3-5 s/ha ilə 10-15 s/ha arasında dəyişir. 
Yekun olaraq, qeyd edə biləirk ki, Böyük Qafqazın şimal-şərq yamacının alp 
və  subalp  çəmənlikləri  yüksək  məhsuldarlığa  malik  olaraq  yay  otlaqları  kimi 
intensiv istifadə edilirlər. 
 
ƏDƏBĠYYAT: 
 
8.
 
Hacıyev  V.M.,  Qasımov  S.  Azərbaycanın  yay  və  qış  otlaqları,  Bakı,  1987, 
79 s.  
9.
 
Həsənov  E.Ə.  Böyük  Qafqazın  cənub  yamacının  yay  otlaqları  və  onların 
vəziyyəti. Azərbaycan aqrar elmi,  № 3-6, 1994, s.57-59  
10.
 
Museyibov M.A. Azərbaycanın fiziki coğrafiyası, Bakı, 1998, 400 s. 
11.
 
Гроссгейм А.А. Растительный покров Кавказа, Баку, 1948. 
12.
 
Почвы Азербайджанской ССР. Баку, 1953, 450 с. 
13.
 
Прилипко  Л.И.  Растительный  покров  Азербайджана,  Баку,  1970, 
168 с.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
36 
Structure of soil cover of the soils under summer pastures in the north-west 
slope of the Great Caucasus 
 
Abstract 
 
    Preservation  of  the  natural  ecosystems  and  biogeosenozes  was  one  of  the 
ecology  contemporary  problems  and  a  solution  of  organisation  of  the  control  for 
the enviroment situation, strengthening of the nature protection measures, seperate 
biospheric components including forest vegetation, natural pastures and protection 
of soils forming under them, restoration and biological potential increase demends 
scientific  researches  in  these  zones.  From  this  point  of  view  the  soil  fund  of  the 
summer  pastures  of  the  Great  Caucausus  north-east  slope  has  been  studied.  The 
brief  soil-ecological  characteristics  based  on  results  of  the  literature  and  fund 
materials,  field  and  cameral-laboratorial  researches  of  the  soils  spreaded  in  the 
zone has been given.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
37 
 
Azərbaycanın Ģimal-Ģərq yamacı yay otlaqlarında (Quba-
Qusar rayonlarında) gedən eroziya prosesləri və onların 
qarĢısının alınması yolları 
                                    
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, TorpaqĢünaslıq və Aqrokimya 
Ġnstitutu 
 
 
      
    Planetmizin 
qiymətli  sərvəti  sayılan  otlaqlar  torpağın  inkişafında, 
formalaşmasında,  strukturunun  yaxşılaşmasında,  münbitliyin  artmasında  əvəzsiz 
rol  oynayır.  İnsan  öz  fəaliyyəti  ilə  istəyindən  asılı  olmayaraq  ərazinin  təbii 
landşaftlarını pozur, dəyişdirir və əsrlər boyu yaranmış təbii ekosistemləri yenidən 
qurur,  atmosferi,  su  hövzələrini  və  bütövlükdə  ətraf  mühiti  çirkləndirir.  Müasir 
dövrdə  əvvəlki  yüzilliklərlə  müqayisədə  insan  öz  düşünülməz  təsrrüfat-iqtisadi 
fəaliyyəti ilə ətraf mühiti sürətlə dəyişdirir. Hazırda biosferdə antropogen təzyiqin 
geniş miqyasda gücləndiyi bir zamanda bitki və heyvanat aləminin müxtəfliyinin, 
genetik fondunu saxlamaq mühüm vacib problem hesab olunur. Flora və faunanın 
istənilən  bir  növü  əvəzolunmaz  genetik  fond  sayılır,  onların  birinin  itirilməsi 
biosferin normal fəaliyyəti üçün yol verilməzdir.  Tədqiqat  sahəsi  olan  Böyük 
Qafqaz  təbii  coğrafi  vilayəti  respublikamızın  təbii  coğrafi  landşaft  konpleksləri 
içində özünəməxsus biogeosenozlara malikdir. 
Tədqiqatın aparılması məqsədi ərazinin hansı təsirlərə məruz qalmasını və orada 
baş verən eroziya proseslərinin qarşısının alınması yollarını müəyyənləşdirməkdən 
ibarətdir. 
 
     Ərazinin müxtəlif relyefi, iqlimi, bitki, torpaq örtüyü  və bu təbii komponetlərin 
yüksəklikdən asılı olaraq yaratdığı təbii meşə, alp və subalp çəmən və çəmən-çöl 
biosenozları zaman-zaman insanın təsrrüfat fəaliyyətinin təsirinə məruz qalaraq öz 
arealını və təbii – tarixi strukturunu dəyişmiş və transformasiyaya məruz qalmışdır. 

 
38 
İnsan cəmiyyətinin formalaşması və onun təsərrüfat fəaliyyəti ilə əlaqədar olaraq, 
kənd  təsərrüfatı  bitkilərinin  becərilməsi  üçün  yamaclardan  istifadə  edilməsi, 
örüşlərin  intensiv  mənimsənilməsi,  meşələrin  yanacaq  əldə  edilməsi  məqsədilə 
qırılması,  dağ    yamaclarının  üzüaşağı  şumlanması  və  becərilməsi  eroziya 
proseslərinin  daha  intensiv  yayılmasına  səbəb  olmuşdur.  Bunların  da  nəticəsində 
torpaqlar təbii münbitliyini itirmiş, yamaclar parçalanmış və sel daşqınlarının baş 
verməsi üçün əlverişli şərait yaranmışdır. 
       Eroziya prosesi torpağın üst münbit və bioloji fəal qatını dağıdır, yağış və qar 
suları torpağı yamac  boyu üzüaşağı yuyaraq, çay və dərələrə tökür. Yüksək, orta 
dağlıq  və  dağətəyi  zonalarda,  dik  yamaclarda,  şiddətli  küləklər  müşahidə  olunan 
düzən  ərazilərdə  bitki  örtüyünün  dağılması,  dağ  yay  otlaqlarında  mal-qaranın 
normaya  uyğun  otarılmaması,  torpaqdan  istifadə  edərkən,  torpaqqoruyucu 
meliorativ və aqrotexniki tədbirlərin tətbiq edilməməsi eroziyanın şiddətlənməsinə 
səbəb  olur.  Şiddətli  eroziya  torpaq  səthinin  dağılması,  onun  yuyulub  aparılması, 
şırımların,  yarğan  və  qobuların  əmələ  gəlməsi,  torpaq  və  qumların  sovrulması 
şəklində təzahür edə bilər. Dağ və dağətəyi zonalarda bitki örtüyü seyrək olan və 
ya  üzüaşağı  şumlanmış  yamaclarda  leysan  səciyyəli  yağışdan  sonra  su  axınları 
əmələ gəlməklə torpağı yuyub dağıdır. Belə sahələrdə əvvəlcə az müşahidə edilən 
xırda, sonralar isə iri şırımlar əmələ gəlir. Təcrübə göstərir ki, belə sahələrin yararlı 
şəklə salınması xeyli çətinləşir.  
      Eroziyaya  məruz  qalmış  torpaqların  fiziki  xassələri,  xüsusilə  su  sızdırması 
pisləşdiyi üçün səthi su axını güclənir,torpağın qida maddələri ilə zəngin olan narın 
hissəciklərini  yuyub  aparır  və  yamacda  dərin  şırımlar  əmələ  gətirir 
(B.Q.Şəkuri,2002).  Belə  yamaclarda  şum  apardıqda,  bu  şırımlar  torpaqla  tam 
dolmadığı üçün həmin sahələrə təkrar yağmurlar düşdükdə torpağın səthində yeni 
şırımlar əmələ gəlir və torpaq intensiv yuyulma prosesinə məruz qalır. Bunun da 
nəticəsində torpağın üst münbit qatı tədricən yuyulub dağılır, alt qat səthə çıxır. Alt 
qatın  su-fiziki  xassəsi  pis,eroziyaya  qarşı  davamlılığı  zəif  olduğundan  yağmur 
suları  torpağa  hopmur  və  eroziya  prosesinin  şiddətlənməsi  müşahidə 
edilir(X.M.Mustafayev, B.Q.Şəkuri,1991). Uzun illər ərzində torpaqda əmələ gəlib 

 
39 
toplanmış qida maddələri səthi axın əmələ gətirən yağmurların təsirindən şırımlarla 
yuyulub aparılır və səmərəsiz olaraq çay və dənizlərə tökülür. Torpağın münbitliyi 
xeyli pisləşdiyindən yüksək məhsuldarlıq əldə etmək üçün əsas amillərdən sayılan 
rütubət  itir.  Həmin  o  torpaqlarda  humusun,  qida  maddələrinin  miqdarı  kəskin 
şəkildə  azalır.  Ümumiyyətlə  eroziya  prosesi  nəticəsində  respublikamızda  kənd 
təsərrüfatı  bitkilərinin,  xüsusilə  dənli  bitkilərin  məhsulu  külli  miqdarda  itirilir, 
məhsulun  keyfiyyəti  kəskin  pisləşir.  Dağ-meşə  zonasında  meşələrin  sistemsiz 
qırılması  eroziyanın  güclənməsinə  səbəb  olur  və  meşə  bitmə  şəraitini  xeyli 
zəiflədir.  Bu  proseslər  Azərbaycanın  ərazisi  daxilində  Böyük  və  Kiçik  Qafqazın 
müxtəlif  yamaclarında,  o  cümlədən,  Böyük  Qafqazın  şimal-şərq  yamacı  yay 
otlaqlarında da intensiv getmişdir.  
 
                                          Təhlil və müzakirə 
 
    Böyük Qafqazın şimal-şərq yamacı yay otlaqları əsas etibarı ilə Quba və Qusar 
rayonları  ərazilərinin  yüksəkliklərində  formalaşmışlar.  Bu  otlaqlar  33736  ha 
ərazini  əhatə  edirlər  ki,  bununda  28771  hası  Quba  rayonunun,  4965  hası  Qusar 
rayonunun  yüksək  dağlıq  qurşaqlarında  yaylmışlar.  Dəniz  səviyyəsindən  2000-
2200  m  hündürlükdə  yayılmış  bu  otlaq  sahələri  ölkə  iqtisadiyyatında  əvəzsiz  rol 
oynayır.  Həmin  yüksəklikdə  yaşayan  əhalinin  əsas  təsərüffat  fəaliyyəti  olan 
heyvandarlıq  üçün  əlverişli  yem  bazası  olan  bu  otlaqlar  intensiv  istismara  məruz 
qalır.  Nəticə  etibarı  ilə    torpaqlarda  eroziya  prosesləri  baş  verir  ki,  bu  da  həmin 
ərazidə  torpaqların  kənd  təsərüffatında  istifadəsindən  çıxaraq  yararsız  hala 
düşməsinə səbəb olur.  
     Böyük  Qafqazın  şimal-şərq  yamacının    subalp  və  alp  çəmənliklərində  dəniz 
səviyyəsindən  2000-2200  m  yüksəklikdə  formalaşan  yay  otlaqları  heyvandarlıq 
üçün  mühüm  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Heyvandarlıq  və  arıçılıq  həmin  yüksəklikdə 
yaşayan insanların əsas təsərüffat fəaliyyəti hesab olunur. Heyvandarlığın inkişafı 
üçün əsas yem bazası sayılan yay otlaqları əsrlər boyu bu və ya digər məqsədlər 
üçün  istifadə  edilir.  Bu  torpaqlar  otlaq  kimi  düzgün  istifadə  edilmədiyindən 

 
40 
eroziyaya  məruz  qalmışdır.  Bunlardan  atmosfer  yağıntıları,  meşələrin  intensiv 
qırılması  və  otarmanın  düzgün  aparılmaması  və  s.  kimi  səbəblər  vardır.  Qeyd 
etmək lazımdır ki, öyrənilən ərazidə bir çox sürüşmə hadisələri də baş vermişdir. 
Ərazinin ot örtüyü iri və xırda buynuzlu heyvanların intensiv otarılması nəticəsində 
məhv olmaqdadır. Bildiyimiz kimi iri və xırda buynuzlu heyvanlar otlayan zaman 
onların  dişləri  seyrək  otu  belə  və  hətta  yerdən  çox  az  hündürlükdə  olan  otları  (5 
mm)  rahatlıqla  götürə  bilir.  Bunun da  nəticəsində  ərazidə  formalaşan  otların  kök 
şəbəkəsi  məhv  olur  və  nəticə  etibarı  ilə  ərazidə  sürüşmə  hadisələrinin 
intensivləşməsi getdikcə  artır. Çünki, torpaqda olan otların kök şəbəkəsi torpaqda 
qoruyucu  qat  yaradır.  Belə  ki,  yağan  yağışların  çox  bir  qismi  həmin  köklər 
vasitəsilə  torpaqdan  udularaq  yenidən  buxarlanaraq  atmosferə  qayıdır.  Ancaq 
otlaqlar  məhv  olduğu  zaman  isə  yağan  yağıntılar  torpağın  dərinliklərinə  hoparaq 
onun sürüşməsinə zəmin yaradır.  
    Digər  bir  səbəb  kimi  otarma  zamanı  vahid  bir  marşrutdan  istifadə 
olunmamasıdır ki, bu da eroziya proseslərinə öz mənfi təsirini göstərir. Çünki  iri 
və  xırda  buynuzlu  heyvanların  dırnaqları  torpağı  zədələyir  və  nəticədə  həmin 
yerlərdə  şırnaqlar  əmələ  gətirir.  Yağan  yağışlar  həmin  şırnaqlarla  torpaqların 
dərinliklərinə daxil olur və bunun nəticəsində bitkilərin kök şəbəkəsi də zədələnir. 
Başqa bir səbəb  isə otlaqlardan təyinatı üzrə düzgün istifadə olunmamasıdır ki, bu 
da bir hektar sahəyə düşən heyvanların sayından artıq heyvan otarılması sayəsində 
baş  verir.  Bu  o  deməkdir  ki,  otlaq  müəyyən  bir  müddətdən  sonra  dincə 
qoyulmalıdır ki, ot formasiyaları yenilənsin, ot bitkiləri sıx şəbəkə yarada bilsin.   
Otlaqlarda,  örüşlərdə  mal-qara  intensiv  və  normadan  artıq  otarıldıqda  (xüsusilə 
erkən  yazda)  heyvanların  dırnaqları  çim  qatını  dağıdır  və  torpağın  asəthində 
müxtəlif  cığırlar  əmələ  gətirir  və  yamaclarda  yağmurlar  düşdükdə  əmələ  gələn 
səthi  su  axını  həmin cığırlarla  axaraq  torpağı  yuyur  və  orada müxtəlif  dərinlikdə 
şırımların  əmələ  gəlməsi  müşahidə  edilir.  Bundan  asılı  olaraq,  yamaclarda  xeyli 
miqdarda  torpaq  yuyulur.  Belə  sahələrdə  mal-qaranı  təkrar  otardıqda  mövcud 
şırımlar böyüyür, onların arasında yeni şırımlar əmələ gəlir.  Əmələ gəlmiş şırımlar 

 
41 
bir- biri ilə birləşərək, yamacın səthini parçalayır və onun zolaqlarla yuyulmasına 
səbəb olur. 
       Yaylaqlarda  dik  yamacların  torpaq  örtüyü  çox  yuxa  olduğundan  mal-qaranın 
normadan  artıq,  nizamsız  və  qeyri  fəsli  otarılması  nəticəsində  onlar  eroziya 
prosesinə daha tez məruz qalır. Torpaq qatı yuyulduqdan sonra alt qatda yerləşən 
yumşaq  ana  süxur  üzə  çıxır  ki,  onun  da  yuyulub  dağılması  sürətlə  gedir.  Bitki 
örtüyü  seyrək  olan və  şumlanmış  yamaclarda  eroziya  mənbəyi  sayılan  çuxurlara, 
şırımlara, cığırlara yığılan su torpağın fiziki xassələrini kəskin şəkildə pisləşdirir və 
su eroziyasının daha təhlükəli növü olan qobu eroziyasının  
əmələ 
gəlməsinə 
şərait  yaranır.  Dağ  və  dağətəyi  zonalarda,  xüsusilə  yamaclarda  səthi  eroziyaya 
qarşı  vaxtında  mübarizə  tədbirləri  aparılmazsa  həmin  sahələrdə  olan  şırımlar, 
çökəkliklər  böyüyərək,  qobuların  əmələ  gəlməsinə  səbəb  olur.  Quba,  Qusar, 
Xaçmaz  bölgəsində  eroziya  prosesinin  çox  genış  inkişaf  etməsinə  təbii  və 
antropogen  amillərin  birgə  təsirinə  rəvac  vermiş,  696,5  min  hektar  sahəni  və  ya 
ərazinin  torpaqlarının  369,4  min  ha  və  ya  53%-i  sıradan  çıxaraq  yararsız  hala  
düşmüşdür (Q.Ş.Məmmədov, 2007). 
 
            Bölgənin ümumi torpaq ehtiyyatlarının eroziya durumu (ha/%) 
 
S/s  Rayonlar 
Ümumi  
sahə- 
si 
Eroziyaya dərəcəsi 
 
Eroziyasız      
sahə 
 
Cəmi   
eroziyalı 
sahə 
O cümlədən 
zəif 
orta 
şiddətli 
 1 
   Quba 
  
5
,
37
261032
 
0
,
51
133097
 
 
 
0
,
49
127935
 
1
,
53
68005
 
9
,
18
24240
 
0
,
28
35690
 
 2 
   Qusar 
  
5
,
21
149953
 
1
,
38
57128
 
9
,
61
92825
 
0
,
52
48295
 
2
,
26
24330
 
8
,
22
20200
 
 3 
   Şabran 
  
6
,
15
108821
 
9
,
49
54301
 
1
,
50
54520
 
4
,
26
14475
 
6
,
33
18345
 
8
,
39
21700
 
 4 
   Siyəzən 
  
1
,
10
70341
 
0
,
21
14728
 
0
,
79
55613
 
0
,
31
17218
 
7
,
23
13180
 
3
,
45
25215
 

   
Xaçmaz 
  
3
,
15
106355
 
8
,
63
67865
 
2
,
36
38490
 
5
,
69
26735
 
0
,
22
8480
 
5
,
8
3275
 
 
   Cəmi 
1
,
8
696502
 
0
,
47
327119
 
0
,
53
369383
 
3
,
47
174728
 
0
,
24
88575
 
7
,
28
106080
 

 
42 
 
Bölgənin ayrı-ayrı rayonlarında torpaqların eroziyaya uğrama göstəriciləri də xeyli 
fərqlidir.  Məsələn,  Şabran  və  Siyəzən  rayonlarında  torpaq  ehtiyyatlarının 
yarısından  çoxu  (50,1  və  79,0%)  eroziyaya  uğramış  torpaqlardır.  Eroziyaya 
uğramış sahələrin (cəmindən) 39,8 və45,3%-i şiddətli, 33,6 və 23,7%-i orta, 26,4 
və  31,0%-ni  zəif  eroziyaya  məruz  qalmış  torpaqlar  təşkil  edir.  Quba  rayonunda 
torpaq  ehtiyyatlarının  təqribən  yarısı  (49,0%)  və  Qusar  rayonunda  isə  yarısından  
xeyli  çox  hissəsi  (61,9%)  eroziya  torpaqlarından  ibarətdir.  Əhatə  etdiyi  əraziyə 
görə  Quba  rayonunda  eroziyalı  torpaqların  arealı  daha  genişdir.  Burada  şiddətli 
eroziyaya  uğramış  torpaqlar  35,7  min  ha  təşkil  edir  ki,  buda  rayon  üzrə  ümumi 
eroziyaya uğramış torpaqların 28,0%- deməkdir. 
     Bölgənin  digər  rayonlarına  nisbətən  Xaçmaz  rayonunun  torpaqlarında  eroziya 
prosesləri zəif inkişaf etdiyindən burada eroziyaya uğramış torpaqların sahəsi 38,5 
min  hektara  (36,2%)  çatır.  Bunun  8,5%-i  şiddətli  və  22,0%-i  orta  dərəcədə 
eroziyaya uğramış torpaqlardır.  
       Quba-Xaçmaz  zonasında  kənd  təsərrüfatına  yararlı  torpaqların  126,9  min 
hektarı  və  ya  32,9%-i  əkin,  186,8  min  hektarı  və  ya  48,3%-i  otlaq,  28,2  min 
hektarı, yaxud 7,3%-i isə çoxillik əkmələrin payına düşür. 
  Quba-Xaçmaz   zonasının təbii iqtisadi otlaq sahəsi 186,8 min hektardır və ondan 
örüş  kimi  istifadə  edilir.  Burada  təbii  bitki  örtüyünün  bərpası  sahəsində  heç  bir 
tədbirin  həyata  keçirilməməsi  və  antropogen  amilin  təsiri  eroziya  prosesinin 
şiddətlənməsinə səbəb  olmuşdur.    Belə  ki,  ümumi  otlaq  sahəsinin  60%-dən  çoxu 
bu və ya digər dərəcədə eroziyaya məruz qalmışdır. Bunun ən çoxu orta və şiddətli 
dərəcədə yuyulmuş sahələrdən ibarətdir. 
   Eroziya  prosesinin  otlaq  sahəsində  bu  cür  qeyri-bərabər  paylanmasına  təbii 
amillərlə yanaşı, antropogen amillərin də təsiri olmuşdur. Belə ki, otarma vaxtına, 
normasına,    müddətinə  riayət  edilməməsi,  otlaqlarda  ot  örtüyünün  bərpa 
edilməməsi bitki örtüyünün zəifləməsinə gətirib çıxarmışdır. Bu isə öz növbəsində 
eroziyanın inkişafına səbəb olmuşdur. 

 
43 
       Quba-Qusar    bölgəsində  eroziya  prosesinin  yayılma  arealını  və  intensivliyini 
əks  etdirən  materialları  araşdıraraq,  belə  nəticəyə  gəlmək  olur  ki,  burada  eroziya 
prosesi  çox  geniş  inkişaf  etmişdir.  Lakin  o,  müxtəlif  təbii-təsərrüfat  sahələrində 
eyni  intensivlikdə  getmir  və  ən  çox  əkin  və  örüş,  ən  az  isə  biçənək  və  meşə 
sahələrində baş verir.  
       Böyük  Qafqazın  şimal-şərq  yamacında  yerləşən  yay  otlaqlarının  yerləşdiyi 
ərazilərin  geomorfoloji  şəraitinin  mürəkkəbliyi,  sərt  yamacların  mövcudluğu 
amilləri insanların antropogen fəaliyyəti ilə birlikdə intensiv səthi axınlar həm də 
yarğanların əmələ gəlməsinə səbəb olur. 
     Eroziya  prosesinin  yüksək  dağlıq  zonasının  yay  otlaqlarında  geniş  inkişaf 
etməsi, güclü səthi axının və sellərin baş verməsinə səbəb olur.  
 
 
                                             Nəticə və təkliflər 
 
 
         Aparılan  tədqiqatlar  göstərir  ki,  sürüşmə    və  eroziya  hadisələrinin  qarşısını 
almaqdan ötrü otlaqlar müəyyən müddət dincə qoyulmalıdır. Bunun nəticəsində ot 
formasiyaları  yeniləşərək  sıx  şəbəkə  yarada  bilsin.  Digər  tərəfdən  bəndlərin 
çəkilməsi, terraslama işlərinin aparılması, ağacların əkilməsi və s. əməl edilməlidir. 
Optimal  variantlar  isə  ərazinin  relyefindən  asılı  olaraq  seçilir.  Bunlarla  yanaşı 
həmin  ərazidə  yaşayan  əhalinin  maarifləndirilməsi  vacib  məsələlərdən  sayılır  ki, 
bu  da  antropogen  təsirdən  yaranan  eroziya  hadisələrinin  qarşısının  alınmasında 
mühüm rol oynayır. 
                                               
                                                        
 
 
 
 
 
 

 
44 
Ədəbiyyat 
 
1.   Q.Ş.Məmmədov, V.A.Quliyev- Azərbaycanın şimal-şərq əkinçilik zonası 
torpaqlarının qiymətləndirilməsi. Bakı, ―Elm‖2002, s 6 -30 
 2.   Q.Ş.Məmmədov, Azərbaycan torpaqlarının ekoloji qiymətləndirilməsi. Bakı, 
‖Elm ‖ 1998, 282s. 
3.    X.M.Mustafayev-Torpaq eroziyası və ona qarşı mübarizə tədbirləri.  Bakı, 
1974, 128s.  
4.    Алиев Б.Г,  Алиев И.Н    -   Проблема эрозии в Азербайджане и в пути ее 
решения. Баку. 2000, 120с 
5.    Həsənov E.  Böyük Qafqazın cənub hissəsinin təbii ehtiyyatları və onların 
qorunması. Bakı , ―Azərnəşr‖,2005, 276s 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
45 
Böyük Qafqazın Ģimal-Ģərq yamacının yay otlaqlarından 
səmərəli istifadənin yolları 
 
 
AMEA TorpaqĢünaslıq və Aqrokimya Ġnstitutu 
 
 
Hazırda biosferdə antropogen təzyiqin geniş miqyasda gücləndiyi bir zamanda 
bitki və heyvanat aləminin müxtəfliyini, genetik fondunu saxlamaq vacib problem 
hesab  olunur.  Tədqiqat  sahəsi  olan  Böyük  Qafqaz  təbii  coğrafi  vilayəti 
respublikamızın  təbii  coğrafi  landşaft  kompleksləri  içində  özünəməxsus 
biogeosenozlara  malikdir.  Böyük  Qafqazın  şimal-şərq  yamacı  yay  otlaqları  əsas 
etibarı ilə Quba və Qusar rayonları ərazilərində dəniz səviyyəsindən 2000-2200 m 
hündürlükdə  yayılmışlar.  Bu  otlaqlar  33736  ha  ərazini  əhatə  edirlər  ki, bunun da 
28771 ha Quba rayonunun, 4965 ha Qusar rayonunun yüksək dağlıq qurşaqlarında 
yayılmışlar.  Həmin  yüksəklikdə  yaşayan  əhalinin  əsas  təsərüffat  fəaliyyəti  olan 
heyvandarlıq  üçün  əlverişli  yem  bazası  olan  bu  otlaqlar  intensiv  istismara  məruz 
qalırlar. Nəticə etibarı ilə  torpaqlarda eroziya prosesləri baş verir ki, bu da həmin 
ərazidə  torpaqların  kənd  təsərüffatında  istifadəsindən  çıxaraq  yararsız  hala 
düşməsinə  səbəb  olur.  Bu  torpaqlar  otlaq  kimi  düzgün  istifadə  edilmədiyindən 
eroziyaya  məruz  qalmışdır.  Buraya  atmosfer  yağıntıları,  meşələrin  intensiv 
qırılması  və  otarmanın  düzgün  aparılmaması  və  s.  kimi  səbəblər  daxildir.  Qeyd 
etmək  lazımdır  ki,  öyrənilən  ərazidə  bir  çox  sürüşmə  hadisələri  də  baş  verir. 
Ərazinin ot örtüyü iri və xırda buynuzlu heyvanların intensiv otarılması nəticəsində 
məhv  olmaqdadır.  Bu  hallar  otarma  zamanı  vahid  bir  marşrutdan  istifadə 
olunmaması,  otlaqlardan  təyinatı  üzrə  düzgün  istifadə  edilməməsi  zamanı  baş 
verir. Bu hadisələrin qarşısını almaq üçün otlaqlar müəyyən bir müddətdən sonra 
dincə  qoyulmalıdır  ki,  ot  formasiyaları  yenilənsin,  ot  bitkiləri  sıx  şəbəkə  yarada 
bilsin.Yaylaqlarda dik yamacların torpaq örtüyü çox yuxa olduğundan mal-qaranın 
normadan  artıq,  nizamsız  və  qeyri  fəsli  otarılması  nəticəsində  onlar  eroziya 
prosesinə  daha  tez  məruz  qalır.  Quba,  Qusar,  Xaçmaz  bölgəsində  eroziya 
proseslərinin çox genış inkişaf etməsinə təbii və antropogen amillərin birgə təsiri 

 
46 
rəvac vermiş, 696,5 min hektar sahənin 369,4 min hektarı  (53%) sıradan çıxaraq 
yararsız hala  düşmüşdür. 
İstifadə  etdiyimiz  ədəbiyyat  və  fond  materiallarının təhlilinə əsasən Böyük 
Qafqazın şimal-şərq yamacının yay otlaqlarından səmərəli istifadə edilməsi, otlaq 
ərazilərində torpaq münbitliyinin qorunması və bərpasına dair  aşağıdakı tədbirlər 
planını  təkilf  edirik:  ərazinin  eroziyaya  qarşı  təşkili  düzgün  həyata  keçirilməli, 
meyilliyi  16  dərəcədən  çox  olan  yamaclar  örüş  altında  istifadədən  çıxarılmalı, 
xüsusi tədbirlərdən (kontur-meliorativ, terraslaşdırma və s.) sonra istifadə edilməli; 
yamaclarda  səthi  su  axınının  və  torpağın  yuyulmasının  qarşısını  almaq,  habelə 
torpağın  münbitliyini  mühafizə  etmək  üçün  yamaclarda  şum,  kultivasiya  işləri 
yamacın  eni  istiqamətində  və  ya  sahənin  horizontları  üzrə  aparılmalı,  yuyulmanı 
azaltmaq  və  rütubəti  saxlamaq  üçün tirələr  və  şırımlar  çəkilməli;  dik  yamaclarda 
eroziya prosesini zəiflətmək üçün xüsusi dağ konturlarından istifadə edilməli, şum 
yamacın aşağı hissəsindən başlamaqla birtərəfli aparılmalı və yaylar yamacın aşağı 
tərəfinə doğru çevrilməli, zolaqlarla dərindən şumlanmaya üstünlük verilməli; təbii 
çəmənliklərdə  səthi  yaxşılaşdırmada  ot  örtüyününü  bütün  boyatma  və  inkişaf 
dövründə  çəmən  bitkilərinin  mineral  qida  maddələri  ilə  təmin  olunması  üçün 
otlaqların  gübrələnməsi  aparılmalı;  yerli  gübrələr  kimi  yay  otlaqlarında  yığılıb 
qalmış  peyindən  istifadə  olunmalı,  mineral  gübrələrdən  azotlu  gübrələr, 
ammonium  şorası  və  fosforlu  gübrələrə  üstünlük  verilməli;  otlaqlarda  ot  örtüyü 
seyrək  olan  yerlərdə  şumsuz  səpin  aparılmalı,  yay  otlaqları  və  biçənəklərdə 
dəyişilən  arxacların,  mal-qara  yataqlarının  təşkilinin  həyata  keçirilməsi  məsləhət 
görülür. 
 
 
 
 
 
 
 

 
47 
 
ПОЧВЕННО-ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА 
ГОРНО-ЛУГОВЫХ ПОЧВ СЕВЕРО-ВОСТОЧНОГО 
СКЛОНА  
БОЛЬШОГО КАВКАЗА АЗЕРБАЙДЖАНА 
  
 
Академик Г.Ш.Мамедов, Н.Н.Сираджов 
 
Институт Почвоведения и Агрохимии НАН Азербайджана, г. Баку 
 
АННОТАЦИЯ 
 
Для  определения  нынешнего  состояния  почвенного  покрова  северо-
восточного  склона  Большого  Кавказа  проведена  комплексная  почвенно-
экологическая  характеристика  основных    подтипов  горно-луговых  почв 
распространенных  в  данной  территории,    включающая  изучение 
морфологических,  физических  и  химических  свойств  почв  на  основе 
полевых, фондовых и лабораторных исследований. 
 
Annotation 
 
 
     The  complex  soil ecological  characteristics of the  main subtypes of  mountain-
meadow  soils  spreading  on  the  given  territory,  including  study  of  morphological, 
physical,  chemical  peculiarities  of  the  soil  on  the  basis  of  the  field,  fund  and 
laboratorial  investigations  has  been  carried  out  for  determination  of  the  present 
condition of soil cover of the north-eastern slope of the Great Caucasus. 
 
 

 
48 
ВВЕДЕНИЕ 
 
Сегодня  важнейшей  задачей  человечества  является  регулирование 
своих  взаимоотношений  с  природой,  рациональное  ее  использование  и 
охрана,  понимаемая  как  предотвращение  ущербов  и  нежелательных 
последствий  от  вмешательства,  а  также  обоснованное  прогнозирование 
возможных изменений всего комплекса явлений во вновь создаваемой среде 
и направление его по желаемому пути при осуществлении соответствующих 
мероприятий.  Проведенные  анализы  причин  изменяющихся  природных 
условий  и  экологических  ситуаций,  особенно  носящих  угрожающий  или 
катастрофический характер,  показывают,  что  практически все    они обязаны 
процессам  антропогенизации  [7].  В  этом  аспекте  изучение  современного 
почвенно-экологического  состояния  луговых  почв  летних  пастбищ  северо-
восточного  склона  Большого  Кавказа,  в  течение  ряда  лет  являющийся  
основным  кормовым  фондом  для  животноводческих    хозяйств  данного  
региона, выделяется своей актуальностью. 
 
ОБЪЕКТЫ И МЕТОДЫ 
 
Объектом  исследований  являются  луговые  почвы  северо-восточного 
склона  Большого  Кавказа.  Для  выполнения  задач  по  изучению  почвенного 
покрова    нами  проведены    полевые  почвенные  исследования    в  2009-2010 
годах на исследуемой территории, поставлены 30 почвенных разрезов, также 
обобщены 
материалы 
почвенных 
обследований, 
выполненных 
специалистами 
Азербайджанского 
Государственного 
научно-
исследовательского  института  по  землеустройству.  Проведены  физико-
химические  анализы  взятых  почвенных  образцов  по  нижеследующей 
методике:  гумус  и  общий  азот-по  И.В.Тюрину,    механический  состав-по 
Н.А.Качинскому,  рН-водной  суспензии-  рН  метром,  СО
2   
карбонатов- 

 
49 
кальциметром,  валовой  фосфор-  по  А.М.Мещерякову,  полная  водная 
вытяжка–по Д.И.Иванову.  
 
РЕЗУЛЬТАТЫ И ИХ ОБСУЖДЕНИЕ 
 
Горно-луговые почвы распространены в высокогорной зоне Большого 
Кавказа  и  занимают  обширную  территорию.  Богатая  альпийская  и 
субальпийская  растительность  с  хорошо  развитой  корневой  системой 
способствует  дернообразованию  и  обилию  органических  веществ. 
Естественная  растительность  представлена  альпийскими  и  субальпийскими 
сообществами.  Суровость  климатических  условий,  короткий  вегетационный 
период  и  слабая  активность  микробиологических  процессов    ограничивает 
процессы  разложения    органического  остатка,  часто  способствует  
образованию грубого гумуса типа «модер». 
На  высоких  горах  почвы  формируются  в  очень  сложных  условиях 
рельефа.  Даже  в  одинаковых  климатических  условиях  на  небольшом 
расстоянии  наблюдаются  различные  типы  выветривания  и  процессы 
почвообразования. Тут особенно важна роль экспозиции и крутизны склонов, 
влияющих  на  накопление  влаги,  различные  степень  инсоляции,  силы  ветра. 
Еще С.А.Захаров предлагал горно-луговые почвы расположить в виде ряда с 
постепенным, сначала нарастанием, а затем уменьшением перегноя, начиная 
от  примитивных  горных почв  до  торфянистых  и  кончая  черноземовидными 
[1].    По  результатам  исследований  Г.А.Алиева  [1,2],  Г.Ш.Мамедова  [6], 
М.П.Бабаева  [3]  и  др.  [4,  5,  8,  9]    в  почвенном  покрове    северо-восточного 
склона  Большого  Кавказа  наиболее  широко  распространены  следующие 
подтипы  горно-луговых  почв:  горно-луговые  примитивные,  горно-луговые 
дерново-торфянистые, 
горно-луговые 
дерновые, 
 
горно-луговые 
черноземовидные и  горно-луговые остепненные почвы. 
Горно-луговые  примитивные  почвы  получили  свое  развитие  в 
верхнеальпийском  поясе  и  занимают  повышенную  часть  склонов 

 
50 
водораздела.  Значительная  часть  поверхности    покрыта  щебнистыми  и 
обломочными  продуктами  выветривания  в  виде  осыпи  и  россыпей, 
чрезвычайное недоразвитость и примитивное строение свидетельствует,  что 
они являются наиболее молодыми образованиями высокогорного ландшафта. 
Эти почвы имеют маломощную дернину и неглубокий  гумусовый горизонт 
общей  мощностью  соответственно  5-8  и  не  более  10-12  см.  Эти  почвы 
отличаются  от  типичных  дерновых  и  дерново-торфянистых    не  только 
содержанием  органического  вещества,  но  и  мощностью  профиля 
мелкоземистого    слоя.  Характер  мелкозема  имеет  признаки  развитых  почв- 
формирование  генетических  горизонтов,  структуры,  насыщенность, 
механический состав и т.д. 
В  большинство  случаев  в  примитивных  горно-луговых  почвах 
отсутствуют  гор.В  и  С,  гор.А  маломощный,  содержание  гумуса  низкое:  в 
исследованных  нами  почвах,  причем  сформированных  на  пологих  склонах 
при минимальных условиях для разложения растительных остатков, не более 
3-4%.  Содержание  валового  азота  не  превышает  0,20%  (таблица). 
Примитивные горно-луговые почвы формируются на различных породах. На 
Большом  Кавказе  они  чаще  встречаются  на  юрских  сланцах,  песчаниках  и 
известняках.  Юрские  сланцы  не  карбонатные,  поэтому  примитивные  почвы 
на них также не карбонатны. Реакция рыхлого слоя и подстилающей породы 
слабокислая или нейтральная -6,3-7,0. Содержится определенное количество 
поглощенных  оснований,  присущих  глинистым  сланцам:  количество 
поглощенных оснований составляет 17,39-27,83 мг-экв на 100 г. почвы. 
Горно-луговые 
дерново-торфянистые 
почвы 
образуются 
преимущественно  в  высокогорной  зоне  в  случаях,  когда  при  достаточном 
развитии  растительного  покрова  рельеф  позволяет  накапливаться 
избыточной влаге. Наиболее мощные типичные горно-луговые торфянистые  
почвы распространены  на северных склонах  и отрогах  Главного и Бокового 
хребтов.  Встречаются,  главным  образом  в  микроравнинах,  впадинах  или 
днищах  ледниковых  цирков  с  сезонным  поверхностным  увлажнением. 

 
51 
Торфянистые  почвы  более  сформированы,  тонкие,    аморфные,  мощные  и 
высокогумусные,  а  дерново-торфянистые  почвы    грубые  маломощные  и 
мощные, менее гумифицированы, сильно переплетены корнями. 
Горно-луговые дерново-торфянистые почвы высокогумусные, причем 
гумусовый  горизонт  довольно  мощен.  Как  видно  по  данным  таблицы, 
содержание  гумуса    в  верхнем  слое  составляет  11,11%,  ниже    8,16%. 
Постепенное  уменьшение  количества  гумуса  и  общие  потери  при 
прокалывании  показывают,  что  процесс  разложения  органических  остатков 
происходит  в  сравнительно  аэробных  условиях.    Что  касается  маломощных  
торфянисто-дерновых  почв  верхней  части  альпийской  зоны,  где  склоны 
значительно круче, и некоторое количество гумуса вымывается, содержание 
гумуса не превышает 5-7%. В составе гумуса соотношение гуминовых кислот  
и фульвокислот меньше единицы. 
В этих почвах высоко валовое содержание азота. В верхнем горизонте 
оно  колеблется  в  пределах  0,32-0,59%,  в  полуметровом  слое  снижается  до 
0,21-0,46%.  Карбонаты  с  верхних  горизонтов  полностью  выщелочены,  они 
изредка     встречаются     лишь     в      глубоких     горизонтах,    залегающих 

 
52 
Таблица 
Физико-химические  показатели горно-луговых почв северо-восточного склона БольшогоКавказа 
Показатели 
Почвы 
горно-луговые 
примитивные 
горно-луговые  
дерново- 
торфянистые 
горно-луговые 
дерновые  
горно-луговые 
черноземовид

ные 
горно-луговые 
остепненные 
Гранулометрический 
состав,%, 0-100см 
<0,01 мм 
<0,001 мм 
Гумус, %,  0-20 см 
                  0-50 см 
Азот, %,    0-20 см 
                 0-50 см 
Фосфор, %, 0-20 см 
                  0-50 см 
Сумма поглощенных 
оснований. мг.экв на  
100 г.почвы,   0-20см 
                          0-50 
см 
pH, 0-100 см 
CaCO
3
, %,0-100 см 
Гигроскопическая 
влажность,%, 0-100 
см 
 
 
22,96-38,40 
11,32-17,04 
1,42-4,01 
1,10-3,54 
0,15-0,20 
0,12-0,16 
0,11-0,15 
0,09-0,12 
 
 
17,39-27,83 
15,20-26,62 
6,3-7,0 

 
3,9-6,2 
 
 
36,64-50,09 
13,75-21,61 
5,14-11,11 
3,79-8,16 
0,32-0,59 
0,21-0,46 
0,17-0,27 
0,15-0,20 
 
 
32,1-45,23 
26,2-40,16 
6,3-7,0 

 
4,6-7,40 
 
 
32,5-48,41 
13,4-20,27 
3,78-9,06 
3,01-7,39 
0,29-0,42 
0,20-0,39 
0,17-0,23 
0,12-0,18 
 
 
28,32-36,97 
26,04-33,45 
6,3-7,1 

 
4,0-7,09 
 
 
33,08-56,83 
19,35-20,38 
5,01-11,15 
4,13-8,91 
0,31-0,47 
0,24-0,40 
0,21-0,29 
0,17-0,22 
 
 
31,47-51,40 
24,58-45,38 
6,5-7,6 
2,3-10,8 
 
4,37-7,34 
 
 
37,11-61,77 
13,12-23,62 
4,02-6,16 
2,45-5,10 
0,22-0,35 
0,20-0,30 
0,15-0,25 
0,11-0,16 
 
 
21,95-34,90 
18,85-31,17 
7,3-8,2 
9,36-21,43 
 
3,7-5,8 

 
53 
непосредственно  на  известняке.  Результаты 
анализа поглощенных оснований показывают, что 
наиболее 
насыщены 
основаниями 
верхние 
горизонты 
дерново-торфянистых 
почв 
субальпийской  зоны-32,1-45,23  мг-экв  на  100  г. 
почвы.  От суммы 80-90%  приходится на кальций
водородный 
ион 
почти 
отсутствует. 
В 
насыщенных  почвах  реакция  водной  суспензии 
нейтральная 
или 
очень 
слабокислая, 
в 
высокогорьях кислая. 
 Механический 
состав 
дерново-
торфянистых  почв,  в  основном  связан  с 
почвообразующими 
породами 
 
местности, 
процессами  выветривания  коренных  пород. 
Анализы  механического  состава  показывают,  что 
почвы 
северного 
склона 
средне 
и 
тяжелосуглинистые: количество частиц   <0,01  мм  
составляет  36,64-50,09%,  а      количество  частиц  
<0,001 мм 13,75-21,61%. 

 
54 
Горно-луговые 
дерновые 
почвы 
распространены  на  субальпийской  зоне  северных 
и 
северо-западных 
склонах 
и 
северных 
экспозициях  южных  склонов  Большого  Кавказа, 
отличаются  от  других  типов  горно-луговых  почв 
плотной 
дерниной, 
обуславливающий 
устойчивость  верхнего  слоя  против  эрозии.  На 
северном  склоне  Главного  Хребта  в  верховьях 
бассейнов  Кудиялчая  и  Кусарчая  склоны  крутые, 
подстилающими  породами    являются  в  основном 
юрские сланцы, травянистый покров низкорослый. 
Поэтому 
сформированные 
здесь 
почвы 
маломощные, тонкая дернина защищает породы и 
рыхлый  слой  лишь  от  денудации,  значительная 



Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə