Ġntellektual-Elektron Kitabxananın təqdimatında



Yüklə 1.15 Mb.
Pdf просмотр
səhifə6/6
tarix26.05.2017
ölçüsü1.15 Mb.
1   2   3   4   5   6

 
 
 

 
102 
ƏDƏBĠYYAT 
 
1.
 
Məmmədov  Q.Ş.  Azərbaycan  torpaqlarının 
ekoloji  qiymətləndirilməsi.  Bakı:  Elm,  1988,  
281 s.  
2.
 
Məmmədov 
Q.Ş. 
Azərbaycanın 
ekoetik 
problemləri:  elmi,  hüquqi,  mənəvi  aspektlər. 
Bakı: Elm, 2004, 377 səh. 
3.
 
Məmmədov  Q.Ş.,  Xəlilov  M.Y.  Ekologiya  və 
ətraf mühit. Bakı: Elm, 2004, 504 s.  
4.
 
Məmmədova  S.Z.  Azərbaycanın  Lənkəran 
vilayəti torpaqlarının ekoloji qiymətləndirilməsi 
monitorinqi, Bakı, Elm, 2006, 370 s. 
5.
 
Hüseynova  G.A.  Böyük  Qafqazın  cənub 
yamacının 
meşə 
torpaqlarının 
ekoloji 
qiymətləndirilməsi.  Biol.  elm.  nam.  ...  diss. 
Avtoreferatı. Bakı, 2007, 19 s. 
6.
 
Yusifova  M.M.,  Sultanova  N.  Ə.  Ekoloji 
xəritələrinin tərtibi və əhəmiyyəti. //Azərbaycan 

 
103 
Meliorasya  və  su  təsərrüfatı  açıq  səhmdar 
cəmiyyəti.  Elmi  əsərlər  toplusu  XXVIII  cild, 
Bakı: Elm, 2008, s. 203-207 
7.
 
Булгаков  Д.С.  Агроэкологическая  оценка 
пахотных почв, М.,2002,250c.  
8.
 
   Волобуев  В.Р.  Экология  почв.  Баку,  1963, 
259 с. 
9.
 
   Добровольский 
Г.В., 
Никитин 
Е.Д. 
Экологические  функции  почвы.  М.,  Изд-во 
Московского университета, 1986, 137с. 
10.
 
 Колесников  С.И.,  Казеев  К.Ш.,  Вальков 
В.Ф.  Экологические  функции  почв    и 
влияние  на  них  загрязнения  тяжелыми 
металлами  //Почвоведение,  2002,  №12,  с. 
1509-1514. 
 
 
 
 
 

 
104 
РЕЗЮМЕ 
 
 
 
 
Значение почвенно-экологических 
исследований в современной почвоведении 
 
Н.Н.Сираджов, К.А.Гафарбейли 
 
Именно 
экологические 
проблемы 
способствуют  развитию  и  детальному  изучению 
реальной  оценки  роли  почвы  и  почвенного 
покрова  как  для  сохранения  биосферы,  так  и  для 
выживания  цивилизации.    К  концу  80-х  годов 
прошлого  века  человечество  осознало,  что 
безрассудно  используя  ресурсы  биосферы,  оно 
скоро 
перейдет 
допустимую 
нагрузку 
на 
биосферу. 
В 
почвоведении 
об 
этом 
свидетельствует  огромное  и  все  нарастающее 
число  работ  по  проблемам,  связанным  с 
процессами  деградации  почв,  загрязнением  и  т.д. 
обусловленными  антропогенными воздействиями, 
краткий  обзор  которых    представлен  в  данной 
статье. 
 
 
 

 
105 
ABSTRACT 
 
Value of soil-ecological researches in modern soil 
science 
 
N.N.Sirajov, K.A.Gafarbeyli 
 
Environmental  problems  promote  development 
and detailed studying of a real estimation of a role of 
soil  and  a  soil  cover  both  for  biosphere  preservation, 
and  for  a  civilization  survival.  By  the  end  of  80th 
years of the last century the mankind has realized that 
recklessly using biosphere resources, it will soon pass 
a safe load to biosphere. In soil science the huge and 
all  accruing  number  of  works  testifies  to  it  on  the 
problems  connected  with  processes  of  degradation  of 
soils,  pollution  by  etc.  caused  anthropogenous 
influences  which  short  review  is  presented  in  given 
article. 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
106 
Quba-Xaçmaz zonası torpaq 
ehtiyatlarının mülkiyyət növləri üzrə 
paylanması 
 
 
AMEA TorpaqĢünaslıq və Aqrokimya Ġnstitutu 
 
GiriĢ 
 
Torpaq  üzərində  baş  verən  hüquqi,  sosial-
iqtisadi  və  ekoloji  proseslərin  müasir  dövrdə  kəsb 
etdiyi  aktuallıq  bu  sahədə  olan  dəyişikliklərin  və 
onların  inkişaf  tendensiyalarının  elmi  əsaslarının 
formalaşdırılmasını 
şərtləndirir. 
Bu 
baxımdan 
respublikanın  torpaq  ehtiyatlarından  istifadəçilik 
vəziyyətinə  dair  toplanmış  məlumatların  elmi 
cəhətdən təhlil edilməsi böyük əhəmiyyət daşıyır [2]. 
Mövzunun  aktuallığını  nəzərə  alaraq,  təqdim  edilmiş 
məqalədə  Quba-Xaçmaz  zonası  torpaq  ehtiyatlarının 
mülkiyyət  növləri  üzrə  (dövlət,  bələdiyyə,  xüsusi)  
paylanmasına  dair  ən  son  materiallar  araşdırılmış  və  

 
107 
torpaq  istifadəçiliyinin    müasir  vəziyyəti  haqqında 
məlumat verilmişdir. 
 
 
Tədqiqatın obyekti  
 
Tədqiqat 
obyekti 
olaraq 
Quba-Xaçmaz 
zonasının  torpaq  fondu  götürülmüşdür.Zonanın 
ümumi torpaq ehtiyatları 696502 ha ərazini əhatə edir.  
 
Təhlil və müzakirə 
 
Quba-Xaçmaz  zonası  Böyük  Qafqazın  şimal-
şərq  yamacında  yerləşərək  şimal-qərbdən  Dağıstan 
MR,  cənub-qərbdən  Baş  Qafqaz  silsiləsi,  şərqdən 
Xəzər dənizi ilə sərhədlənir. Zonanın tərkibinə Quba, 
Qusar, Şabran, Xızı, Siyəzən və Xaçmaz adminstrativ 
rayonları daxildir [1]. 
Quba-Xaçmaz 
zonasında  aparılan  torpaq 
islahatları  nəticəsində  ümumi  torpaq  fondunun  285,6 

 
108 
min hektarı dövlət mülkiyyətində saxlanılmış və 231,3 
min  hektarı  bələdiyyə  mülkiyyətinə  verilmişdir  [3]. 
Bölgənin  ümumi  torpaq  fondunun  179,6  min  hektarı 
özəlləşdirilərək  torpaq  payı  almaq  hüququ  olan 
vətəndaşların 
xüsusi 
mülkiyyətinə 
verilmişdir 
(cədvəl). 
Dövlət 
mülkiyyətində 
saxlanmış 
torpaq 
ehtiyatının 66,9 min hektardan (23,4%) bir qədər artıq 
hissəsi  kənd  təsərrüfatına  yararlı  torpaq  sahələrindən 
ibarətdir.  Bunun  8,9  min  hektarı  kənd  təsərrüfatı 
sahələrinin  əkin  və  dincə  qoyulmuş  torpaq 
sahələrindən  1,1  min  hektarı  (1,7%)  çoxillik 
əkmələrin,  1,9  min  hektarı  (2,9%)  biçənək 
sahələrindən və çox cüzi bir hissəsi 0,06 min hektarı 
(0,1%)  kənd  təsərrüfatına  yararlı  həyətyanı  torpaq 
sahələrindən  ibarətdir.  Kənd  təsərrüfatına  yararlı 
torpaqların  əsas  hissəsini  -  82,0%-ni  qış  və  yay 
otlaqları  təşkil  edir  (54,9  min  ha).  Bu  sahələrin  əsas 
hissəsini  təşkil  edən  kənd  təsərrüfatına  az  yararlı  və 

 
109 
şərti  yararsız  torpaqlar  gələcəkdə  kənd  təsərrüfatı 
dövriyyəsinə cəlb ediləcək yeganə ehtiyat mənbəyidir 
[6]. 
Aparılmış  hesablamalara  görə  hazırda  bölgədə 
torpaq  payı  almış  hər  bir  ailə  öz  ərazilərində  dövlət 
mülkiyyətinə məxsus kənd təsərrüfatına yararlı torpaq 
sahələrindən  və  qanunvericiliyə  uyğun  dövlət  meşə 
fondu torpaqlarından geniş istifadə edirlər. 
Bölgənin 
ayrı-ayrı 
rayonlarında 
dövlət 
mülkiyyətində  saxlanmış  torpaq  ehtiyatlarının  ölçüsü 
xeyli  zəifləmişdir.  Məsələn,  Quba  rayonunda  ümumi 
torpaq  fondunun  45,2%-i  və  ya  118,0  min  hektarı 
dövlət  mülkiyyətinə  məxsusdur.  Bu  torpaqların  əsas 
hissəsini,  yəni  44,5%-ni  meşə  fondu  torpaqları  təşkil 
edir.  Kənd  təsərrüfatına  yararlı torpaqlar isə  32,6%-ə 
bərabərdir. Qalan hissəni, yəni 22,8%-ni sair torpaqlar 
tutur. Ümumiyyətlə,  Quba  rayonu  istisna  olmaqla  
bölgənin  digər  

 
110 
Cədvəl  
 
Quba-Xaçmaz zonasının vahid torpaq fondunun mülkiyyət növləri üzrə paylanması 
Mülkiyyət 
növləri 
Ümumi 
sahə 
 
Kənd təsərrüfatı sahələri 
 
 
K.t.- da ist                    
olunmayan                            
sahələr 
 
Əkin+dinc  Çoxillik  Biçənək  Həyətyanı Ö Örüş və 
otlaqlar 
Meşə 
Sair 
Sahələr 
Dövlət 
285612 
8905 
1141 
1932 
56 
66941 
122766 
95905 
Bələdiyyə 
231283 
7147 
763 
1042 
1229 
142116 
177 
88990 
Xüsusi 
179607 
110921 
26301 
26220 
14052 
177494 

2113 
Cəmi 
696502 
126973 
28205 
29194 
15337 
386551 
122943 
187018 

rayonlarında  dövlət  mülkiyətində  saxlanmış  kənd 
təsərrüfatına  yararlı  torpaq  sahələrinin    ölçüsü  o  qədər  də 
böyük deyildir. Kənd təsərrüfatına yararlı torpaq sahəsi ən 
az  Qusar  rayonundadır  [4].  Yalnız  bölgədə  Siyəzən 
rayonunda  dövlət  mülkiyyətində  saxlanmış  torpaqların 
98,8%-ni (3,4min ha) örüş torpaqları təşkil edir. 
Regionda  meşə  fondu  torpaqlarının  17,9%-i 
yerləşdiyi Qusar rayonu ərazisində (22,0 min ha) heyvanat 
aləminin  qorunub  saxlanması  məqsədilə  yaradılmış  Qusar 
yasaqlığı fəaliyyət göstərir [5]. 
Quba-Xaçmaz  zonasında  hazırda  fəaliyyət  göstərən 
277 bələdiyyənin mülkiyyətinə verilmiş torpaq sahələrinin 
ölçüsü  231,3  min  hektar  və  ya  bölgənin  ümumi  torpaq 
fondunun  33,2%-ni  təşkil  edir.  Bunun  təqribən  5,0%-ni 
(7,1 min ha) əkin və dincə qoyulmuş, 0,5%-ni (0,8 min ha) 
çoxillik  əkmələrin  və  0,7%-ni  (1,0  min  ha)  biçənək 
torpaqları  əhatə  edir.  Dövlət  mülkiyyətində  saxlanmış 
həyətyanı 
torpaq 
sahələrinə 
nisbətən 
bələdiyyə 
mülkiyyətinə  ayrılmış  kənd  təsərrüfatına  yararlı  torpaq 

 
112 
sahələrinin  ölçüsü  bir  neçə  dəfə  çoxdur  və  sahəsi  0,9%-ə 
(1,2 min ha) çatır. 
Bələdiyyə mülkiyyətinə ayrılmış torpaqların əsasını, 
yəni 92,8%-ni və ya 131,9 min hektardan çoxunu kəndyanı 
örüş  sahələri  altında  olan  torpaqlar  təşkil  edir. 
Bələdiyyənin kənd təsərrüfatına az yararlı və şərti yararsız 
torpaqlarının  müəyyən  hissəsi  və  eləcə  də  ümumi  yararlı 
torpaq  sahələri  bütülüklə  qanunvericiliyə  uyğun  olaraq 
hazırda əhalinin istifadəsinə verilmişdir. 
Regionun 
ayrı-ayrı 
rayonlarında 
bələdiyyə 
mülkiyyətinə  ayrılmış  torpaq  sahələri  ölçüsü  və 
müxtəlifliyi  ilə  səciyyələnir  və  bütün  hallarda  bələdiyyə 
mülkiyyətinə  verilmiş  torpaq  ehtiyyatlarının  maksimum 
ölçüsünü kəndyanı örüş torpaqları təşkil edir. 
Xüsusi mülkiyyətə verilmiş torpaqlar Quba-Xaçmaz 
zonasının  ümumi  torpaq  fondunun  25,8%-ni  və  ya  179,6 
min hektarını təşkil edir. Ayrı-ayrı rayonlarda bu göstərici 
15,5-29,8%-ə  (11,8-51,5  min  ha)  çatır.  Bunun  əsas 
hissəsini  təşkil  edən  əkin  və  dincə  qoyulmuş  torpaqların 
ölçüsü müxtəlifdir və ayrı-ayrı rayonlarda 34,8-86,9% (8,9-

 
113 
37,5  min  ha)  arasında  çox  geniş  intervalda  dəyişir.  Bölgə 
üzrə  əkin  və  dincə  qoyulmuş  torpaqlar    özəllləşən 
torpaqların  62,5%-i  (110,9  min  ha)  tutur.  Çoxillik 
əkmələrin  özəlləşdirilmiş    torpaq  sahələrinin    ölçüsü  26,3 
min hektardır (14,8%). Xüsusi mülkiyyətə verilmiş biçənək 
torpaqlarının    ölçüsü  26,2  min  ha  olmaqla  bölgə  üzrə 
özəlləşdirilmiş  torpaqların  14,8%-i  təşkil  edir.  Müxtəlif 
obyektiv və subyektiv səbəblərdən özəlləşdirilmiş 2,1 min 
ha torpaq sahəsi əkilib becərilmir.  
 
Nəticə 
 
Torpaq  kadastrı  üzrə  fond  materiallarının  təhlili 
nəticəsində  müəyyən  edilmişdir  ki,  Quba-Xaçmaz 
zonasının  ümumi  torpaq  fondunun  285,6  min  ha  (41,0%) 
dövlət  mülkiyyətində  saxlanılmış,  231,3  min  ha  (33,2%) 
bələdiyyə  mülkiyyətinə verilmiş və 179,6  min ha (25,8%)  
özəlləşdirilərək xüsusi mülkiyyətə verilmişdir. 
 
 

 
114 
 
Ədəbiyyat 
 
1.
 
Məmmədov  Q.Ş. Azərbaycanın torpaq ehtiyatları. Bakı: 
Elm, 2002, 132 s. 
2.
 
Məmmədov Q.Ş. Azərbaycanda torpaq islahatı: hüquqi 
və elmi-ekoloji məsələlər. Bakı: Elm, 2002, 410 s. 
3.
 
Məmmədov  Q.Ş.  Azərbaycanın  torpaq  ehtiyatlarından 
səmərəli  istifadənin  sosial-iqtisadi  və  ekoloji  əsasları. 
Bakı: Elm, 2007, 854 s. 
4.
 
Məmmədov  Q.Ş.  Azərbaycan  respublikasının  dövlət 
torpaq  kadastrı:  hüquqi,  elmi  və  praktiki  məsələləri. 
Bakı: Elm, 2003, 445 s. 
5.
 
Həsənov E.Ə.   Böyük Qafqazın cənub hissəsinin təbii 
ehtiyatları  və  onların  qorunması.  Bakı,  ―Azərnəşr‖, 
2005, 276 s.  
 
6.
 
Мамедов  Г.Ш.  Научно-практические  аспекты 
земельной  реформы  Азербайджана  //  Материалы 
международной конференции, Астана, 2001.с.55-62 
 

 
115 
РЕЗЮМЕ 
 
Распределение почвенных ресурсов Куба-
Хачмаcской зоны по формам собственности 
 
Н.Н.Сираджов 
 
По  результатом  анализов  фондовых  материалов 
по  почвенному  кадастру  определено,  что  41,0% 
почвенного  фонда  Куба-Хачмаcской  зоны  передана  в 
государственную 
собственность, 
33,2% 
в 
муниципиальную 
собственность, 
а 
25,8% 
приватизировано и передано в частную собственность. 
 
 
 
 
 
 
 

 
116 
 
SUMMARY 
 
Distribution of the soil resources of the zone of Guba-
Khachmaz on the property forms 
 
N.N.Sirajov 
 
 
It was determined on the basis of analysis of the fund 
materials over the soil cadastre that 41,0%  of the soil fund 
of  the  zone  of  Guba-Khachmaz  was  given  to  the  state 
property, 33,2% municipal property, 25,8% was kept in the 
private property.  
 
 
 
 
 
 
 
 

 
117 
BÖYÜK  QAFQAZIN  ġIMAL-ġƏRQ  
YAMACI YAY OTLAQLARINDA (QUBA-
QUSAR RAYONLARINDA) GEDƏN   
EROZIYA  PROSESLƏRI VƏ  ONLARIN 
QARġISININ ALINMASI YOLLARI 
 
AMEA, TorpaqĢünaslıq və Aqrokimya Ġnstitutu 
 
 
Müasir  dövrdə  insan  öz  düşünülməz  təsərrüfat-
iqtisadi fəaliyyəti ilə ətraf mühiti sürətlə dəyişdirir. Hazırda 
biosferdə  antropogen  təzyiqin  geniş  miqyasda  gücləndiyi 
bir  zamanda  bitki  və  heyvanat  aləminin  müxtəfliyinin, 
genetik  fondunu  saxlamaq  mühüm  vacib  problem  hesab 
olunur.  Tədqiqat  sahəsi  olan  Böyük  Qafqaz  təbii-coğrafi 
vilayəti respublikamızın təbii coğrafi landşaft konpleksləri 
içində özünəməxsus biogeosenozlara malikdir. 
Tədqiqatın  aparılması  məqsədi  ərazinin  hansı 
təsirlərə  məruz  qalmasını  və  orada  baş  verən  eroziya 
proseslərinin 
qarşısının 
alınması 
yollarını 
müəyyənləşdirməkdən  ibarətdir.  Eroziya  prosesi  torpağın 
üst münbit və bioloji fəal qatını dağıdır, yağış və qar suları 
torpağı  yamac  boyu  üzüaşağı  yuyaraq,  çay  və  dərələrə 

 
118 
tökür.  Belə  sahələrdə  əvvəlcə  az  müşahidə  edilən  xırda, 
sonralar  isə  iri  şırımlar  əmələ  gəlir.  Təcrübə  göstərir  ki, 
belə  sahələrin  yararlı  şəklə  salınması  xeyli  çətinləşir. 
Həmin o torpaqlarda humusun, qida maddələrinin miqdarı 
kəskin  şəkildə  azalır.  Ümumiyyətlə  eroziya  prosesi 
nəticəsində  respublikamızda  kənd  təsərrüfatı  bitkilərinin, 
xüsusilə  dənli  bitkilərin  məhsulu  külli  miqdarda  itirilir, 
məhsulun  keyfiyyəti  kəskin  pisləşir.  Dağ-meşə  zonasında 
meşələrin  sistemsiz  qırılması  eroziyanın  güclənməsinə 
səbəb  olur  və  meşə  bitmə  şəraitini  xeyli  zəiflədir.  Bu 
proseslər  Azərbaycanın  ərazisi  daxilində  Böyük  və  Kiçik 
Qafqazın  müxtəlif  yamaclarında,  o  cümlədən,  Böyük 
Qafqazın  şimal-şərq  yamacı  yay  otlaqlarında  da  intensiv 
getmişdir.  
                                         
Təhlil və müzakirə 
 
    Böyük  Qafqazın  şimal-şərq  yamacı  yay  otlaqları  əsas 
etibarı  ilə  Quba  və  Qusar  rayonları  ərazilərinin 
yüksəkliklərində formalaşmışlar. Bu otlaqlar 33736 hektarı 

 
119 
ərazini  əhatə  edirlər  ki,  bununda  28771  hektarı  Quba 
rayonunun,  4965  hektarı  Qusar  rayonunun  yüksək  dağlıq 
qurşaqlarında  yaylmışlar.  Dəniz  səviyyəsindən  2000-2200 
m  hündürlükdə  yayılmış  bu  otlaq  sahələri  ölkə 
iqtisadiyyatında  əvəzsiz  rol  oynayır.  Yaylaqlarda  dik 
yamacların  tor    paq  örtüyü  çox  yuxa  olduğundan  mal-
qaranın normadan artıq, nizamsız və qeyri fəsli otarılması 
nəticəsində  onlar  eroziya  prosesinə  daha  tez  məruz  qalır. 
Dağ  və  dağətəyi  zonalarda,  xüsusilə  yamaclarda  səthi 
eroziyaya  qarşı  vaxtında  mübarizə  tədbirləri  aparılmazsa 
həmin  sahələrdə  olan  şırımlar,  çökəkliklər  böyüyərək, 
qobuların  əmələ  gəlməsinə  səbəb  olur.  Quba,  Qusar, 
Xaçmaz  bölgəsində  eroziya  prosesinin  çox  genış  inkişaf 
etməsi  təbii  və  antropogen  amillərin  birgə  təsirinə  rəvac 
vermiş,  696,5  min  hektar  sahəni  və  ya  ərazinin 
torpaqlarının  369,4  min  ha  və  ya  53%-i  sıradan  çıxaraq 
yararsız  hala    düşmüşdür 

2

.  Bölgənin  ayrı-ayrı 
rayonlarında torpaqların  eroziyaya  uğrama  göstəriciləri  də 
xeyli  fərqlidir.  Məsələn,  Şabran  və  Siyəzən  rayonlarında 
torpaq  ehtiyyatlarının  yarısından  çoxu  (50,1  və  79,0%) 

 
120 
eroziyaya  uğramış  torpaqlardır.  Eroziyaya  uğramış 
sahələrin  (cəmindən)  39,8  və  45,3%-i  şiddətli,  33,6  və 
23,7%-i  orta,  26,4  və  31,0%-ni  zəif  eroziyaya  məruz 
qalmış  torpaqlar  təşkil  edir.  Quba  rayonunda  torpaq 
ehtiyyatlarının təqribən yarısı (49,0%) və Qusar rayonunda 
isə  yarısından    xeyli  çox  hissəsi  (61,9%)  eroziya  uğramış 
torpaqlarından  ibarətdir. 

1,3

.    Əhatə  etdiyi  əraziyə  görə 
Quba rayonunda eroziyalı torpaqların arealı daha genişdir. 
Burada  şiddətli  eroziyaya  uğramış  torpaqlar  35,7  min  ha 
təşkil edir ki, bu da rayon üzrə ümumi eroziyaya uğramış 
torpaqların  28,0%-i  deməkdir.  Bölgənin  digər  rayonlarına 
nisbətən  Xaçmaz  rayonunun  torpaqlarında  eroziya 
prosesləri zəif inkişaf etdiyindən burada eroziyaya uğramış 
torpaqların  sahəsi  38,5  min  hektara  (36,2%)  çatır.  Bunun 
8,5%-i şiddətli və 22,0%-i orta dərəcədə eroziyaya uğramış 
torpaqlardır.  Quba-Xaçmaz  zonasında  kənd  təsərrüfatına 
yararlı  torpaqların  126,9  min  hektarı  və  ya  32,9%-i  əkin, 
186,8  min  hektarı  və  ya  48,3%-i  otlaq,  28,2  min  hektarı, 
yaxud  7,3%-i  isə  çoxillik  əkmələrin  payına  düşür.  Quba-
Xaçmaz      zonasının  təbii  iqtisadi  otlaq  sahəsi  186,8  min 

 
121 
hektardır  və  ondan  örüş  kimi  istifadə  edilir.  Burada  təbii 
bitki  örtüyünün  bərpası  sahəsində  heç  bir  tədbirin  həyata 
keçirilməməsi  və  antropogen  amilin  təsiri  eroziya 
prosesinin  şiddətlənməsinə  səbəb  olmuşdur.    Belə  ki, 
ümumi  otlaq  sahəsinin  60%-dən  çoxu  bu  və  ya  digər 
dərəcədə  eroziyaya  məruz  qalmışdır.  Bunun  ən  çoxu  orta 
və  şiddətli  dərəcədə  yuyulmuş  sahələrdən  ibarətdir.  
Eroziya prosesinin otlaq  sahəsində  bu  cür qeyri-bərabər  
paylanmasına  təbii  amillərlə  yanaşı,  antropogen  amillərin 
də  təsiri  olmuşdur.  Belə  ki,  otarma  vaxtına,  normasına,  
müddətinə  riayət  edilməməsi,  otlaqlarda  ot  örtüyünün 
bərpa  edilməsi  bitki  örtüyünün  zəifləməsinə  gətirib 
çıxarmışdır.  Bu  isə  öz  növbəsində  eroziyanın  inkişafına 
səbəb  olmuşdur.  Böyük  Qafqazın  şimal-şərq  yamacında 
yerləşən yay otlaqlarının yerləşdiyi ərazilərin geomorfoloji 
şəraitinin  mürəkkəbliyi,  sərt  yamacların  mövcudluğu 
amilləri  insanların  antropogen  fəaliyyəti  ilə  birlikdə 
intensiv səthi axınlar həm də yarğanların əmələ gəlməsinə 
səbəb  olur 

4,5

.  Eroziya  prosesinin  yüksək  dağlıq 

 
122 
zonasının yay otlaqlarında geniş inkişaf etməsi, güclü səthi 
axının və sellərin baş verməsinə səbəb olur.  
 
Nəticə və təkliflər 
 
Tədqiqatlar  göstərir  ki,  bəndlərin  çəkilməsi, 
terraslama  işlərinin  aparılması,  ağacların  əkilməsi  və  s. 
əməl  edilməlidir,  bu  da  antropogen  təsirdən  yaranan 
eroziya  hadisələrinin  qarşısının  alınmasında  mühüm  rol 
oynayır.   
 

 
123 
Cədvəl 
Bölgənin ümumi torpaq ehtiyyatlarının eroziya durumu (ha/%) 
                                                                                                  
S/s 
Rayon
-lar 
Ümumi  
 sahəsi 
            Eroziyaya dərəcəsi 
 Eroziyas
ız   
     sahə 
 
Cəmi   
erozi- 
yalı 
sahə 
                       O 
cümlədən 
zəif 
orta 
şiddətli 
 1 
   
Quba 
5
,
37
261032
 
0
51
133097
,
 
 
 
0
,
49
127935
 
1
,
53
68005
 
9
,
18
24240
 
0
,
28
35690
 
 2 
   
Qusar 
5
,
21
149953
 
1
,
38
57128
 
9
61
92825
,
 
0
52
48295
,
 
2
,
26
24330
 
8
22
20200
,
 
 3 
   
Şabra

6
,
15
108821
 
9
,
49
54301
 
1
,
50
54520
 
4
,
26
14475
 
6
,
33
18345
 
8
,
39
21700
 
 4 
   
Siyəzə

1
10
70341
,
 
0
,
21
14728
 
0
,
79
55613
 
0
,
31
17218
 
7
23
13180
,
 
3
,
45
25215
 
 5 
   
Xaçm
az 
3
,
15
106355
 
8
,
63
67865
 
2
,
36
38490
 
5
,
69
26735
 
0
,
22
8480
 
5
,
8
3275
 
 
   
Cəmi 
1
,
8
696502
 
0
,
47
327119
 
0
,
53
369383
 
3
47
174728
,
 
0
,
24
88575
 
7
,
28
106080
 

ƏDƏBĠYYAT 
 
1.  Q.Ş.Məmmədov,  V.A.Quliyev  –  Azərbaycanın 
şimal-şərq 
əkinçi-lik 
zonası 
torpaqlarının 
qiymətləndirilməsi. Bakı, ―Elm‖ 2002, s. 6-30 
2.  Q.Ş.Məmmədov  –  Azərbaycan  torpaqlarının 
ekoloji qiymətləndi-rilməsi. Bakı, ―Elm‖ 1998, 282 s. 
3. X.M.Mustafayev    -  Torpaq  eroziyası  və  ona  qarşı 
mübarizə tədbirləri. Bakı, 1974, 128 s. 
4. Həsənov E.Ə. – Böyük Qafqazın cənub hissəsinin 
təbii  ehtiyatları  və  onların  qorunması.  Bakı, 
―Azərnəşr‖, 2005, 276 s.  
5.  Алиев  Б.Г.,  Алиев  И.Н.  –  Проблема  эрозии  в 
Азербайджане и пути ее решения. Баку. 2000, 120 
с. 
 
 
 
 
 
 

www.elmler.net
 - 
Virtual İnternet R
esurs M
ərkəzi
 
 
 
Резюме 
 
Н.Н.Сираджев 
 
ПРОЦЕССЫ ЭРОЗИИ В ЛЕТНИХ 
ПАСТБИЩАХ CЕВЕРО-ВОСТОЧНОГО  
СКЛОНА   (В КУБА-КУСАРСКОМ РАЙОНЕ) 
БОЛЬШОГО КАВКАЗА И ПУТИ ИХ 
ПРЕДОТВРАЩЕНИЯ 
 
В  данной  статье  рассмотрены  причины 
возник-новения 
эрозионных 
процессов, 
происходящих  на  летних  пастбищах  Куба-
Кусарского  района,  выявлены  виды  эрозионных 
процессов 
и 
установлены 
пути 
их 
предотвращения. 
 
 
 

www.elmler.net
 - 
Virtual İnternet R
esurs M
ərkəzi
 
Eliza Ġsmayilova              QloballaĢma dövründə “zəka axını”
 
126 
126 
 
Abstract 
 
PROCESS OF EROSION OF THE SUMMER 
PASTURES OF THE HORTH-EASTERN 
SLOPE (IN GUBA-GUSAR REGION) OF THE 
GREAT CAUCASUS AND METHODS OF 
THEIR PROTECTION 
 
 Siradjev N.N. 
 
In  the  give  article  the  reasons  of  the  origins 
of erosion process occurring on the  summer pastures 
of  the  Guba-Gusar  region  have  been  examined,  the 
kinds of  erosion process have been  revealed  and the 
methods of their protection have been established.  
 
 
 
 



Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə