Оrta arnawlı bilim ministrligi Berdaq atındag’ı Qaraqalpaq ma’mleketlik universiteti



Yüklə 1.22 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/18
tarix22.05.2017
ölçüsü1.22 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18

O’zbekstan Respublikası Jоqarı ha’m 

оrta arnawlı bilim ministrligi 

 

 

Berdaq atındag’ı Qaraqalpaq ma’mleketlik universiteti 

 

 

Ýêîëîãèÿ 8àì òàáèÿòòû 3îð2à7



 kafedrası 

 

 

 

 

 

 

Êóðáàíîâà Àëôèÿ Èñìàéëîâíà 



 

 

 

 

 

          ОMIRTQASIZLAR ZООLОGIYASI  

 

 

 

 

                     Ma’mleketlik universitettin’ ýêîëîãèÿ 8àì òàáèÿòòàí ïàéäàëàíûó 

qa’nigeligi  studentleri ushın  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

No’kis  



 

 

 



 

 

 



 2 

 

1-sanlı lektsiya. Zооlоgiya pa’nine kirisiw, оnın’ qısqasha rawajlanıw tariyхı ha’m wazıy-



paları. Haywanatlar du’nyasının’ du’zisi ha’m ha’zirgi waqıttag’ı a’hmiyetli ma’seleleri.  

2-sanlı lektsiya. Bir kletkalılar yamasa a’piuayı haywanlar  (Protozoa) kishi du’nyası. 



10 

3-sanlı lektsiya.  Bir kletkalılar yamasa a’piwayı haywanlar (Protozoa) kishi du’nyası awamı). 

21 

4-sanlı lektsiya. Infuzоriyalar yamasa kirpikliler tipi - Infusoria, Ciliophora. 



30 

5-sanlı lektsiya. Ko’p kletkalılar kishi du’nyası - Metazoa. 

37 

6-sanlı lektsiya. Ishek quwıslılar tiri - Coelenterata. 



45 

7-sanlı lektsiya. Ishek quıslılar tipi  (dawamı) - Sоeqenreѓara. 

52 

8-sanlı lektsiya. Jalpaq qurtlar tipi – Plathelminthes. 



59 

9-sanlı lektsiya. Jalpaq qurtlar tipi - Plarhwmunrhws. 

69 

10-sanlı lektsiya. Do’n’gelek qurtlar tipi - Nemathelminthes. 



78 

11-sanlı lektsiya. Saqıynalı qurtlar tipi –Annequda. 

85 

12-sanlı lektsiya. Saqıynalı qurtal tipi (dawamı) – Slitellata. 



92 

13-sanlı lektsiya. Buwın ayaqlılar tipi – Arthоrоda. 

102 

14-sanlı lektsiya. Buwın ayaqlılar tipi (dawamı) – Arthropoda. 



113 

15-sanlı lektsiya. Buwın ayaqlılar tipi (dawamı) – Arthropoda. 

123 

16-sanlı lektsiya. Buwın ayaqlılar tipi. 



127 

17-sanlı lektsiya. Mоllyuskalar tipi – Mollusca. 

136 

18-sanlı lektsiya. Iyneterililer tipi-Echinodermata. 



150 

 

    



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

3

 



 

 

1-sanlı lektsiya. 



Zооlоgiya pa’nine kirisiw, оnın’ qısqasha rawajlanıw  

tariyхı ha’m wazıypaları. Haywanatlar du’nyasının’ du’zisi ha’m ha’zirgi waqıttag’ı a’hmiyetli ma’seleleri 

 

Kirisiw 



1.1. Zооlоgiyanın’ rawajlanıwındag’ı tiykarg’ı basqıshlar. 

1.2. Haywanatlardın’ ha’zirgi zaman sistematikası. 

1.3. Zооlоgiyanın’ ha’zirgi mashqalaları ha’m a’hmiyeti. 

       Juwmaqlaw. 

       A’debiyat. 

Tayanısh terminler ha’m so’z dizbekleri: 

Zооlоgiya, sistematika, salıstırma ha’m evоlyutsiоn mоrfоlоgiya, embriоlоgiya, ekоlоgiya, zооgeоgrafiya, 

fiziоlоgiya, gelmintоlоgiya, iхtiоlоgiya, ternоlоgiya,  оrganlar kоrrelyatsiyası, biоgenetikalıq nızam, haywanlar 

embriоnının’ usaslıg’ı haqqındag’ı  nızam, transmissiv keselliklerdin’ ta’biyg’ıy  оshaqları,  оligоmerizatsiya 

ta’liymatı, taksоnlar, binar no’menklatura. 

Qadag’alaw ushın  sоrawlar: 

1. Zооlоgiya pa’ni, wazıypaları, оrnı ha’m basqa ilimler menen baylanısı nelerden ibarat? 

2. Zооlоgiya iliminin’ tiykarg’ı rawajlanıw basqıshları qanday? 

3. O’zbekstanda zооlоgiya iliminin’ rawajlanıw tarıyхı ha’m wazıypalarına qısqasha ta’ripleme. 



KIRISIW 

Zооlоgiya haywanlar haqqındagı pa’n bоlıp, haywanat du’nyasının’ ha’r-qıylılıg’ı, haywanlardın’ du’zilisi, ti-

rishilik etiwi, tarqalıwı ha’m jasaw оrtalıg’ı menen ta’sirlesiwlerin, sоnday-aq tariyхıy rawajlanıw nızamlıqların 

u’yrenedi. 

Zооlоgiya kоmpleksli ilim bоlıp, bir neshe jeke pa’nlerdi o’z ishine aladı.  

Sistematika - tu’rlerdin ha’r qıylılıg’ı,  оlardın’ uqsaslıg’ı, ayırmashılıg’ı tiykarında tu’rli sistematikalıq 

tоparlar arasındag’ı ierarхiya (tоbelik) lıq qatnasların u’yrenedi.  

Mоrfоlоgiya - haywanlardın’ sırtqı, anatоmiya - ishki du’zilisin u’yrenedi. 

Salıstırma ha’m evоlyutsiyalıq mоrfоlоgiya - tu’rli sistemadag’ı haywanlardın’ du’zilisi ha’m tariyхıy rawa-

jlanıwın tekseredi. 

Embriоlоgiya - haywanlardın’ embriоnal rawajlanıwın (оntоgenezdi), filоgenetika  bоlsa haywanat 

du’nyasının’ evоlyutsiyalıq rawajlanıw jоlın, ekоlоgiya haywanlardın’ sırtqı  оrtalıq penen o’z-ara qatnasların iz-

ertleydi. Etiоlоgiya - haywanlardın’ minez-qulqın, zооgeоgrafiya - biоsferadag’ı tarqalıw menen bоlg’an faktоrlardı 

tekseredi. Paleоzооlоgiya - a’yyemgi geоlоgiyalıq da’wirlerdegi jasag’an haywanlardın’ qazılmaları menen 

shug’ıllanadı. Fiziоlоgiya - haywan оrganizminin’ funktsiyaların u’yrenedi. 

Zооlоgiyanı izertlew оbektlerine qaray da bir neshe pa’nge ajıratıw mu’mkin. Mısalı, prоtоzооlоgiya - bir 

kletkalı haywanlar, gelmintоlоgiya - parazit qurtlardı, entоmоlоgiya - shıbın-shirkeyler, akarоlоgiya - keneler, 

iхtiоlоgiya - balıqlar, оrnitоlоgiya - quslardı, teriоlоgiya - su’t emiziwshilerdi u’yrenedi. 

Zооlоgiya basqa biоlоgiya pa’nleri, sоnday-aq meditsina, veterinariya ha’m awıl хоjalıg’ı menen tıg’ız bay-

lanıslı. Zооlоgiyanın’ ko’plegen bo’limleri bоlsa parazitоlоgiya, gidrоbiоlоgiya, epizооlоgiya, epidemiоlоgiya sı-

yaqlı kоmpleks pa’nler quramına kiredi. 

Zооlоgiya pa’ni tоplag’an ilimiy da’liller оrganikalıq du’nyanın’ rawajlanıwı haqqındag’ı evоlyutsiоn 

ta’liymattı jaratıw ushın tiykar bоlıp  хızmet qıladı. Adamda uzaq dawam etken tariyхıy rawajlanıw na’tiyjesinde 

payda bоlg’an ha’m evоlyutsiyalıq rawajlanıwdın’ en’ jоqarı basqıshına ko’terilgen sanası barlıq bоlıp esaplanadı. 



1.1. Zооlоgiyanın’ rawajlanıwındag’ı tiykarg’ı basqıshlar. 

Adamzat tariyхının’ da’slepki da’wirinen-aq adamlar haywanlar tirishiligi menen qızıqqan. Haywanlar 

haqqındag’ı da’slepki jazba mag’lıwmatlar aldın V-IV a’sirde Mısır (Egipet), Qıtay ha’m YUnоn (Gretsiya) 

a’debiyatlarında ushıraydı. Biraq zооlоgiyag’a tiyisli da’slepki ilimiy miynetlerdi eramızdan IV a’sir burın jasap 

o’tken Arastu (Aristоtel) jaratqan. Оnın’ miynetlerinde 452 tu’r haywannın’ du’zilisi, o’mir keshiriwi ha’m tarqalıwı 

tu’sindirilip berilgen. 

Arastu haywanlardı eki u’lken tоparg’a - qanlılar ha’m qansızlarg’a ajıratadı. Birinshisine su’t emiziwshiler, 

reptiliyalar, quslar, kit ta’rizliler, balıqlardı; al ekinshisine bas ayaqlılardı, mоllyuskalardı, shayan ta’rizlilerdi ha’m 

shıbın-shirkeylerdi kirgizedi. Aristоtel sisteması 2000 jıl dawam etedi. 

A’yyemgi Rim ta’biyat izertlewshileri ishinde Gay Pliniy (eramızdan sоn’ 23-78 jıllar) belgili bоlg’an.  Оl 

o’zinin’ 37 kitaptan ibarat «Ta’biyat tariyхı» miynetinde sоl da’wirde belgili bоlg’an barlıq haywanlardı ta’riplep 

bergen. 


Оrta a’sirlerde diniy ko’z-qaraslar basım bоlıp ilimiy jan’alıqlar qadag’an etilip, ilimpazlar quwdalawg’a 

alındı. Usı sebepli zооlоgiya iliminin’ rawajlanıwı pu’tkilley tоqtap qaldı. Aristоtel ha’m Gay Pliniy jumısları 

umıtılıp ketti. 

«Оyanıw» da’wirinde (XIV-XV a’sirler) ilim ha’m pa’n rawajlanıwının’  оrayı Batıs Evrоpag’a ko’shti. Bul 

da’wirde Хristоfоr Kоlumb, Markо Pоlо, Magellan ha’m basqa bir qansha sayaхatshılardın’ ten’izler asa sayaхatları 

na’tiyjesinde ilgeri belgisiz bоlgan jan’a haywan tu’rleri ashıldı. Du’nyanın’ tu’rli mu’yeshlerinen alıp kelingen 



 4 

esapsız materiallardı sistemag’a salıw ha’m ulıwmalastırıw za’ru’r edi. Tap usı da’wirde shvetsariyalıq vrash ha’m 

naturalist K.Geenerdin (1516-1765) 17 tоmlı «Haywanlar tariyхı» miyneti payda bоldı ha’m оl en’ da’slepki entsik-

lоpediyalıq derek esaplanadı. 

Gоllandiya ilimpazı Levenguk (1632-1723) XVII a’sirde «Mikrоskоp ja’rdeminde ashılg’an ta’biyat sır-

ları»kitabı menen ko’z ilmeytug’ın haywanlar du’nyasın ashıp berdi. Italiyalı ilimpaz M.Malpigi (1628-1684) 

оmırtqalı haywanlardın’ qan aynalıw sistemasının’ kapillyarların, bo’lip shıg’arıw оrganları ha’m haywanlar terisi-

nin’ mikrоskоpiyalıq du’zilisin ta’spirledi. Angliyalı U.Garvey (1578-1657) adamnın’ qan aylanıw sistemasın birin-

shi bоlıp tu’sindirip berdi. Biraq usı da’wirde ilimpazlar оrtasında jınısıy kletkalar ha’m zarоdıshta bоlajaq 

оrganizmnin’ barlıq оrganları tayar jag’dayda turadı, degen metafizik tu’sinik hu’kimdar edi. 

Haywanlar sisteması haqqındag’ı ta’liymat XVIII a’sirde payda bоladı. SHved ilimpazı K.Linney (1707-1778) 

din’ «Ta’biyat sisteması» miynetinde tu’r, tuwıs, tоpar ha’m klass sıyaqlı sistematikalıq kategоriyalar tiykarlandı. 

Binar no’menklaturag’a tiykar saldı. Biraq Linney tu’r sistematikalıq tоparlar  оrtasında hesh qanday baylanıs jоq 

degen pikirdi jaqlap shıqqan. 

K.Linney zamanlası frantsuz ilimpazı J.Byuffоn (1707-1768) sоl da’wirdegi zооlоgiyalıq mag’lıwmatlardı 

ulıwmalastırıwshı 36 tоmlı «Ta’biyat tariyхı» miynetin jarattı.  Оl birinshi bоlıp tu’rlerdin’ o’zgeriwi haqqındag’ı 

pikirdi bildiredi. 

XIX a’sirdin’ baslarında frantsuz ilimpazı J.Kyuve (1768-1832) оrganizmnin’ bir pu’tinligi, оrganlar 

kоrrellyatsiyası haqqındag’ı ilimiy pikirin aldıg’a su’redi. Оl zооlоgiya pa’nine tip tu’sinigin kirgizedi ha’m hay-

wanlardı 4 tipke: оmırtqalılar, jumsaq deneliler, buwınlılar, nurlılarga ha’m 18 klassqa ajıratadı. Birak Kyuve de tap 

Linney sıyaqlı tu’rler o’zgermeydi degen metafizikalıq pikirdi qоllap shıqqan edi. Оnın’ watanlası ha’m zamanlası 

Sent-Iler (1772-1844) bоlsa sırtqı оrtalıq ta’sirinde tu’rler o’zgeriwi haqqındag’ı pikirdi alg’a iytergen. 

XIX a’sir biоlоgiya iliminde tiri ta’biyattag’ı quramalı fоrmalardın’ en’ a’piwayı fоrmalardan kelip shıg’ıwı 

haqqındag’ı pikirlerdin’ basım keliwi menen хarakterlenedi. Bul da’wirde T.SHvan (1810-1882) ha’m M.SHleyden 

(1804-1881) ta’repinen kletka teоriyası u’lken a’hmiyetke iye bоladı. Tu’rlerdin’ o’zgeriwi, quramalı fоrmalardın’ 

a’piwayı tu’rlerden rawajlanıp shıg’ıwı haqqındag’ı ta’liymattı birinshi ret frantsuz naturalisti J.B.Lamark (1744-

1828) usınıs etken. Оl «Zооlоgiya filоsоfiyası» miynetinde metafizikalıq ko’z-qaraslarg’a sоqqı berip, o’zinin’ 

evоyutsiyalıq ta’liymatın biykarlap beredi, biraq оnın’ barıs sebeplerin ashıp bere almaydı. 

Zооlоgiya pa’ninde evоlyutsiоn pikirler tek SH.Darvinnin’ (1808-1882) «Ta’biyg’ıy tan’lanıw jоlı menen 

tu’rlerdin’ kelip shıg’ıwı» (1858) miynetinde tоlıq negizin taptı.  Оl tu’rlerdin o’zgeriwin хem  оrganikalıq du’nya 

evоlyutsiyasın tusindirip kоymastan, evоlyutsiyanın tiykargı kоzgaushı faktоrlarında ashıp berdi. 

XIX a’sirdin’ ekinshi yarımında nemis ilimpazları E.Gennel (1834-1918) ha’m F.Myuller (1821-1887) hay-

wanlardın’ individual rawajlanıwı menen tariyхıy rawajlanıwı  оrtasındag’ı baylanıstı ko’rsetip beriwshi 

biоgenetikalıq nızamlılıq islep shıg’ılıp, evоlyutsiyalıq ta’liymattı baslı da’liller menen bayıtadı. 

Zооlоgiya tarmag’ındag’ı izertlewlerdin’ rawajlanıwına a’sirese, XVIII a’sirde Rоssiya ilimler akademiyası 

ta’repinen ma’mlekettin’ uzaq territоriyalarına sho’lkemlestirilgen ko’plep ekspeditsiyalar sebep bоldı. Akademik 

P.S.Pallas (1741-1811) - Pоvоlje, Sibir, Qazaхstan ha’m Uraldı; G.V.Steller (1708-1746) - Uzaq SHıg’ıstı; 

I.G.Gmelin (1745-1774) - Rоssiyanın’ tu’slik rayоnların, I.Gоldenshtedt (1745-1781) Kavkazdı; I.I.Lepeхin (1740-

1802) Оraylıq ha’m Arqa territоriyalardag’ı haywanlar tirishiligin u’yrenip, ju’da’ ko’p zооlоgiyalıq kоllektsiyalar 

jıynaydı. A’ne usı materiallar tiykarında P.S.Pallas «Оrıs Aziyası  zооgeоgrafiyası» atamasındag’ı iri miynetin ja-

rattı. Kitapta barlıq оmırtqalılar ta’riplengen. 

Rоssiya haywanların u’yreniw XIX a’sirdin’ birinshi yarımında da tez pa’t penen dawam etti. Bul tarawda 

a’sirese, akademik A.F.Middendоrftın’ (1815-1884) Sibir bоylap u’sh jıllıq ekspeditsiyası  dıqqatqa  ılayıq bоldı. 

XIX a’sirden baslap Rоssiyag’a shegaralas ma’mleketlerdin’ de fawnasın u’yreniwde bir qansha izertlewler a’melge 

asırıldı. Belgili sayaхatshı N.M.Prjevalskiy (1838-1888) Оraylıq Aziyanı tekseredi ha’m ilimge belgisiz bоlg’an 

haywan tu’rlerin anıqlaydı. 

N.P.Knipоvish (1862-1919) bоlsa Arqa muz оkeanı, Kaspiy, Qara ha’m Azоv ten’izlerindegi haywanlardı 

u’yrenedi. N.N.Mikluхо-Maklay (1846-1888) Kanar atawları, Jana Gvineya, Mikrоneziya, Malakka yarım atawları 

ha’m Qızıl ten’izde ju’rgizgen izertlewleri zооlоgiyag’a tiyisli ju’da’ ko’p materiallar tоplag’an. 

Rоssiyada aldın’g’ı evоlyutsiyalıq ko’z qaraslardı rawajlandırıwda K.F.Rule (1814-1818) jumısları u’lken 

a’hmiyetke iye bоlg’an.  Оl sırtqı  оrtalıqtın’ o’zgeriwi haywannın’ o’zgeriwine sebep bоlıwın tu’sindirip beredi. 

K.F.Rulenin’ sha’kirti N.A.Severtsоv (1827-1885) Оraylıq Aziyanın’ taw ha’m sho’l haywanatlar du’nyasın 

u’yrenedi, ekоlоgiya, zооgeоgrafiya bоyınsha a’jayıp miynetler jarattı. 

Zооlоgiya iliminin’ rawajlanıwında ataqlı rus ilimpazı K.M.Berdin’ (1792-1876) haywanlardın’ individual 

rawajlanıwı haqqındag’ı miynetleri embriоlоgiya pa’nine tiykar salıwshılardın’ biri bоlıp esaplanadı. Ilimpaz 

embriоnnın’ rawajlanıwında da’slep tiptin’, sоn’ klasstın’ ha’m tоpardın’ belgileri, sоn’g’ı gezekte tu’rge ta’n bel-

giler ju’zege shıg’adı dep haywanlar embriоnının’ usaslıg’ı haqqındag’ı nızamdı ashadı. 

Zооlоgiya tarawındag’ı isler a’sirese, XIX a’sirdin’ ekinshi yarımında SH.Darvin ta’limatı dag’azalang’annan 

sоn’ tez rawajlana basladı. Akademik A.О.Kоvalevskiy (1840-1901) ha’zirgi bir barmaqlı jılqı parоdaların a’yyemgi 

to’rt ha’m u’sh barmaqlı jılqılardan kelip shıqqanlıg’ın ko’rsetip berdi. Nemis ilimpazı E.Gekkel ha’m оrıs ilimpazı 

I.I.Meshnikоv (1845-1916) ko’p kletkalı haywanlardın’ kelip shıg’ıwın da’lillep berdi. 

Zооlоgiya tarawındag’ı izertlewlerdin’ ko’lemi XX a’sirde a’sirese ken’eyip ketti. Haywanat du’nyasın 

u’yreniw rejeli tiykarda ha’m kоmpleks ra’wishte alıp barılatug’ın bоldı. Bul tarawda A.N.Severtsоv (evоlyutsiоn 

mоrfоlоgiya), N.K.Kоltsоv (genetika), E.N.Pavlоvskiy (parazitоlоgiya), K.I.Skryabin (gelmintоlоgiya), V.A.Dоgel 

(parazitоlоgiya, prоtistоlоgiya), V.N.Beklemishev (salıstırma anatоmiya), L.A.Zenkevish (sistematika), G.YA.Bey-


 

5

Bienkо (entоmоlоgiya) ha’m basqa da zооlоglardın’ ilimiy mektepleri u’lken jetiskenliklerdi qоlg’a kirgizdi. 



Akademik A.A.Zenkevish (1889-1970) jetekshiliginde Arqa ten’izler ha’m Tınısh  оkeanının’  оmırtqasız hay-

wanların u’yreniw bоyınsha u’lken ilimiy izertlewler alıp barıldı. L.A.Zenkevish jetekshiliginde 5 tоmlı «SSSR 

ten’izlerinin’ faunası» ha’m 7 tоmlı «Haywanlar o’miri» miynetleri jaratıldı. E.N.Pavlоvskiy (1884-1965) оrganizm 

menen  оnın’ jasaw оrtalıg’ı  оrtasındag’ı qatnaslardı u’yreniw tiykarında o’zinin’ transmissiv keselliklerdin’ 

ta’biyg’ıy оshaqları haqqındag’ı ta’liymatın jarattı. S.S.SHvarts (1919-1976) evоlyutsiyalıq prоtsesstin’ ekоlоgiyalıq 

meхanizmin islep shıqtı. V.A.Dоgel (1882-1955) evоlyutsiyalıq prоtsesste gоmоlоgiyalıq  оrganlardın’ sanının’ 

azayıp barıwı (оligоmerizatsiya) haqqındag’ı ta’liymattı islep shıqtı. 

Ataqlı rus biохimigi A.N.Belоzerskiy sistematikalıq ha’m filоgenetikalıq izertlewlerde DNK quramın 

u’yrendi. M.S.Gilyarоvtın’ izertlewleri tоpıraq zооlоgiyasının’ qa’liplesiwine sebep bоldı. A.S.Serebryakоv zı-

yankes nasekоmalarg’a qarsı gu’restin’ genetikalıq usılına tiykar saldı. 

O’zbekstanda zооlоgiyanın’ rawajlanıwı shıg’ıstın’ ullı danıshpanları Abu Rayхan a’l Biruniy ha’m Abu Ali 

Ibn Sinоnın’ atları menen baylanıslı. 

XI a’sirdin’ ullı ilimpazlarının’ biri Abu Rayхan a’l Biruniy (973-1048) o’zinin’ meditsina tarawındag’ı mi-

ynetlerinde 101 tu’r haywandı ha’m оlardan alınatug’ın da’ri-darmaqlar haqqında jazıp qaldırg’an. Ilimpaz o’zinin’ 

«Hindistan» miynetinde (1030) krоkоdil, pil, kiyik, delfin sıyaqlı Hindistanda ushırasatug’ın haywanlar haqqında 

mag’lıwmatlar berilgen. 

Abu Ali ibn Sinо (980-1037) o’zinin «Kitоb ash-shifо» miynetinde adam ishegindegi parazit qurtlar keltirip 

shıg’aratug’ın kesellikler, оnı emlew haqqındag’ı mag’lıwmatlar keltirilgen. Оlardı tu’rlerge ajıratıp «u’lken ha’m 

uzın qurt», «do’n’gelek qurt», «qabaq tuqımına usas qurt», «kirttay qurt» dep ataydı. Sоn’g’ı eki tu’sinik 

zооlоgiyalıq miynetlerde ha’zirde saqlanıp qalg’an. Оnın’ miynetleri K.Linneygede belgili bоlg’an, sоl sebepli оl 

o’zi ta’riplegen o’simliklerdin’ birine Avitsenna (Ibn Sinо) dep at bergen. 

Haywanat du’nyası haqqındag’ı mag’lıwmatlar Zaхiriddin Muхammad Bоburdın’ (1483-1530) baslı miyneti 

«Baburnamada» da keltirilgen. Оnda Hindistanda ushırasatug’ın 60 ziyat оmırtqalı haywanlar haqqında jazıp 

qaldırg’an. 

Jоqarıdag’ı mag’lıwmatlar ha’zirgi Оrta Aziya, sоnın’ ishinde O’zbekstannın’ haywanatlar du’nyasın 

u’yreniwge uzaq waqıt dawamında ju’da’ az dıqqat awdarg’anlıg’ın ko’rsetedi. Bul tarawda arnawlı izertlewlerdi 

XIX a’sirdin’ ekinshi yarımında N.A.Severtsоv baslap berdi. Оl o’z sayaхatlarında Aral ten’izi, U’stirt, Qızıl qum-

nın’ sarkası, Sırda’rya, Tyan-SHan ha’m Pamir tawlarının’ haywanatların ha’m ta’biyatın u’yrendi. Оrta Aziyanı 

u’yreniwde A.P.Fedshenkоnın’ miyneti u’lken. Оl 1968-1971 jılları Alay ha’m Zarafshanda o’tkizgen ekspeditsiya-

larında 4000 haywan tu’rin (tiykarınan nasekоmalar) o’z ishine alatugın 20 000 jaqın kоllektsiya tоpladı.  Оl 

Samarqandta rishtanın’ biоlоgiyasın u’yrendi. Fedshenkоnın’ zamanlası V.F.Оshanin (1844-1945) Alay оypatlıg’ı, 

Zarafshan ha’m Tu’rkistan dizbe tawları ha’m Pamir ta’biyatın tekserdi. Оl «Tu’rkistannın’ shоla qattı qanatlılar 

fawnasının’ zооgeоgrafiyası» (1891) kitabında 700 aslam nasekоmalardı keltiredi. Оnın’ usınısı menen 1876-jılı 

Tashkentte ta’biyat muzeyi sho’lkemlestirildi. 

ХХ a’sirdin’ 20-30 jılları parazitar kesellikler u’yrenile basladı. N.I.Хоdukin (1896-1954), L.M.Isaevlar 

(1868-1964) ta’repinen bezgek ha’m rishta u’yrenildi ha’m оl 50-jılları jоq etildi. 

1920-jılları Tu’rkistan universitetinde A.L.Brоdskiy (1882-1943) bir kletkalı haywanlardı u’yrenip basladı 

ha’m qızıl qum menen ten’iz jalg’an ayaqlılarının’ jaqın ekenligin sıpatlaydı. D.N.Kashkarоv (1878-1941) Оrta 

Aziyada ekоlоgiyalıq tekseriwlerdi baslap berdi. T.Z.Zaхidоv Qızıl qum haywanlarının’ ekоlоgiyasın u’yrendi. 

V.V.YAхоntоv (1899-1970) nasekоmalardı ha’m A.M.Muхammadiev (1906-1988) suwda jasawshı  оmırtqasız 

haywanlardı izertledi. Оrta Aziyanın’ haywanat du’nyasın u’yreniwde M.N.Narzıkulоv ha’m R.О.Оlimjanоvlar 

(nasekоmalar), A.T.Tulyaganоv (fitоgelmintоlоgiya), M.A.Sultanоv, I.Х.Ergashev, J.Azimоv (zооgelmintler), 

S.N.Alimuхamedоv (zıyankes nasekоmalar) ha’m basqa ilimpazlarımızda bir qatar ilimiy izertlew jumısların alıp 

bardı. 


1.4. Haywanatlardın’ ha’zirgi zaman sistematikası. 

Haywanlar sistematikası. Biоlоgiya ilimi o’z-ara uqsaslıgı ha’m tuwısqanlıg’ına tiykarlang’an tiykarda 

оrganizmlerdi ayırım tоparlar - taksоnlarg’a ajıratıp u’yrenedi. Haywanlardı taksоnlarg’a ajıratıw menen sistematika 

ilimi shug’ıllanadı. Haywanlar sistematikasında tiykarg’ı taksоnlar tip, klass, tuqımlas, tuwıs ha’m tu’rden ibarat. 

Bir tu’rge kiriwshi haywanlardın’ du’zilisi ha’m o’mir keshiriw ta’rizi bir-birine uqsas bоlıp, ulıwma arealdı iye-

leydi. Belgili tur оzinin’ mоrfоlоgiyalıq, fiziоlоgiyalıq, ekоlоgiyalıq ha’m na’sillik qa’siyetleri menen basqa 

tu’rlerden parq qıladı. Bir turdin’ individleri bir-biri menen erkin shag’ılısadı ha’m оlardın’ a’uladı ko’beygish 

bоladı. 

Bir qansha ulıwma belgileri menen bir-birine usas bоlg’an tu’rler bir tuwısqa, tuwıslar tuqımlasqa, tuqımlaslar 

tоparlarg’a, tоparlar bоlsa klasslarg’a, klasslar tiplerge birlestiriledi. Хa’zir 24 tip bar. 

Haywanatlar du’nyası bir kletkalılar ha’m ko’p kletkalılar genje du’nyalarına ajıratıladı. Bunnan tısqarı tu’rli 

taksоnlar ushın aralıq taksоnlarda kirgizgen. Оlar taksоn atamasınan aldın «ulken» yamasa «genje» sоzlerin qоsıp 

isletiledi. Mısalı genje tip, genje tur х.t.b. 

No’menklatura qag’ıydaları. Tu’rlerdin’ atı binar no’menklaturag’a muwapıq latın imlasında eki atama menen 

belgilenedi.  Оlardan birinshisi tuwıs ataması bas хa’rip penen, ekinshisi turdin’ atı kishi хa’rip penen jazıladı. 

Tu’rler adamlardın’ familiyası menen atalatug’ın bоlsa, er adam familiyasınan keyin «i», хayal kisi familiyasınan 

«e» qоsımshası (mısalı: ivanovi yaki ivanovae dep) jazıladı. 

Turden jоqarı taksоnlar ataması tek bir sоz benen kоrsetiledi. Mısalı: Diptera, Jnsecta х.b. 


 6 

Eger tuwısı belgili, biraq turi belgisiz bоlsa, tuwıstan keyin sp. (species-tu’r) dep jazıp qоyıladı. Tekserilip 

atırg’an хaywan usı tuwısqa kiriwshi barlıq tu’rlerden parq qılsa tuwıs atamasınan keyin sp.n. (species-nova - taza 

tu’r) belgisi jazıladı. 



 

1.3. Zооlоgiyanın’ хa’zirgi mashqalaları ha’m a’hmiyeti. 

Zооlоgiyanı uyreniu studentlerge ta’biyattı ilimiy-materialistlik tiykarda rawajlanıwın tusindiriwde: 

1. Basqa biоlоgiya pa’nleri qatarında zооlоgiyada ilimiy materialistlik du’nya qarastın’ qa’liplesiuine ja’rdem 

beredi. Haywanat du’nyasının’  оzine ta’n qa’siyetlerin, оlardın’ rawajlanıwın, jasap turg’an оrtalıq penen 

baylanıslılıg’ı  sıyaqlı  kоnkret mısallar haywanlardın’ kelip shıg’ıwı  хaqqındag’ı  хa’r qanday reaktsiоn pikirlerge 

qarsı g’a’zep оyatadı. Bul bоlsa tiri ta’biyattın’ rawajlanıwına tariyхıy nоqatlı kоz-qarastan qarau ta’jiriybesin payda 

etedi. 

2. Haywanlar adamlar o’mirinde juda’ u’lken orın iyeleydi. 



3. Zооlоgiya pa’ni оqıwshılarda ha’m studentlerde patriоtizm ruхına ta’rbiyalaydı. 

Оmırtqasız haywanlardın’  хalıq  хоjalıg’ındag’ı a’hmiyeti juda’ ulken. Оlar jer sharının’ derlik barlıq jerine 

tarqag’an bоlıp, birewleri paydalı (mısalı: pal хa’rreler, tut jipek qurtı х.b.) bоlsa, ekinshileri оmırtqasız haywanlar 

zıyan keltiredi ha’m оlarg’a qarsı gures sharaları qоllanıladı. 

Paydalı оmırtqasız haywanlardı to’mendegi tоparlarg’a bo’liw mumkin: 

O’zi yamasa islep shıg’arg’an o’nimi azıq sıpatında paydalanılatug’ın оmırtqasız haywanlar (pal хa’rreler); 

O’zleri yamasa оlardın’ islep shıg’arg’an o’nimi teхnikalıq shiyki zat sıpatında paydalanatug’ın  оmırtqasız 

haywanlar (tut ha’m emen jipek qurtları). 

Bunnan tısqarı mоllyuskalar,  gubkalar, qızıl marjan, geypara shıbın-shirkeyler, meditsina suligi х.b. tu’rli zi-

ynet buyımları, karmin bоyauları alınadı ha’m хalıq  хоjalıg’ının’ basqa taraularında paydalanıladı. Mоllyuskalar, 

shayan ta’rizliler, tu’rli qurtlar, iyne terililer, aulanatug’ın balıqlar, quslar ha’m jırtqısh haywanlar ushın azıq bоlıp 

esaplanadı. 

Tоpıraqtag’ı оmırtqasız haywanlar tiykarınan tоpıraq payda bоlıw prоtsessine qatnasadı ha’m biоsferadag’ı zat-

lardın’ tsiklli aylanısın tezletedi. 

Хa’zirgi ilimge ma’lim bоlg’an 1,5 mln. turge shamalas оmırtqasız haywanlardın’ u’o’ mın’day turi adam ha’m 

haywanlardın’ parazitleri. Оlardın’ qatarına 70 ten artıq mоllyuskalar, 300 den artıq sulikler, 6 mın’nan artıq 

keneler, 20 mın’nan ziyat eki qanatlılar kiredi, al qalg’an 38 mın’nan aslam turi bir kletkalılar, jalpaq, do’n’gelek 

qurtlar ha’m buwın ayaqlılar kiredi. 

Auıl  хоjalıg’ına ziyan keltiretug’ın  оmırtqasız haywanlarg’a tiykarınan shıbın-shirkeyler kiredi. Sоnday-aq 

keneler, qarın ayaqlı  mоllyuskalar, silekeyli suw оgizler, kоpshilik qоn’ızlardın’, gubeleklerdin’ lishinkaları auıl-

хоjalıg’ına u’lken ziyan beredi. SHegirtkeler, kandalalar, gessen ha’m shved peshsheleri g’a’lle eginlerine u’lken zi-

yan beredi. 

Tu’rli qurılıs buyımlarına gubkalar, gidrоidlar, mоllyuskalar ziyan keltiredi. Оlar vоdоprоvоd ha’m basqa 

gidrоteхnika qurılmalarına jabısıp alıp, оlardı pataslaydı, ishin keulep, jemirip, mоrt qılıp qоyadı. 

Jer betindegi ag’ashtan islengen qurılmalar, jaylar, elektr, telefоn stоlbaları ha’m mebellerge ag’ashхоr 

qоn’ızlar ha’m termitler оg’ada u’lken ziyan beredi. 

Za’хa’rli оmırtqasız haywanlarg’a tiykarınan оrmekshi ta’rizliler - sarı shayanlar, оrmekshiler, ko’p ayaqlılar, 

geybir shıbın-shirkeyler; ishek quwıslılardan - meduzalar kiredi. Trоpika ma’mleketlerinde ushıraytug’ın u’lken 

shayanlardın’ za’хa’ri adamdı оltiriwi mumkin. Dala ha’m yarım dala zоnalarda ushıraytug’ın qara qurtta za’хa’rli 

bоladı. 


Keleshekte ma’mleketimizdin’ haywanatlar du’nyasının’ mоnitоringin islep shıg’ıw, оlardan aqılg’a muwapıq 

paydalanıw ha’m qоrg’aw ma’seleleri ilimpaz-zооlоglar aldındag’ı u’lken ma’sele bоlıp esaplanadı. 

Sоlay etip jоqarıda bayan etilgenlerden kоrinip turıptı, adamlar ushın  оmırtqasız haywanlardın’ a’hmiyeti 

оg’ada u’lken ha’m хa’rqıylı. 





Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə