Pedagogika fakulteti


 bob.   O’quvchilarni  monolog  nutqqa  o'rgatish bo'yicha ish mazmuni va



Yüklə 394,4 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/16
tarix02.01.2022
ölçüsü394,4 Kb.
#44563
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   16
oqish darslarida qayta hikoyalash turlaridan foydalanish

1. bob.   O’quvchilarni  monolog  nutqqa  o'rgatish bo'yicha ish mazmuni va 

vazifalari 

1.  1.    O’quvchilarni  hikoya  qilib  berishga  o'rgatishda  foydalaniladigan 

usullar.  

 

Monolog nutq, dialog nutqqa nisbatan ancha murakkab bo'lib, bu bitta 



odam tomonidan amalga oshiriladigan nutqdir. Monolog nutqda bitta kishi 

gapiradi,  qolganlar  esa  tinglaydilar.  Monolog  nutq  ko'pchilikka  qarata 

aytiladigan  nutq  bo'lgani  uchun,  u  har  doim  mantiqiy  jihatdan  izchil, 

grammatik  jihatdan  shakllangan,  hammaga  tushunarli  va  ravon  bo'lishi 

kerak. 

Monolog  nutq  yaxshi  xotirani,  nutqning  shakl  va  mazmuniga  diqqatni 

yo'naltirishni  talab  etadi.  Shuning  bilan  bir  vaqtda,  monolog  nutq 

tafakkurga tayanadi. 

Monolog  nutq  lingvistik  (tilshunoslik)  tomondan  ham  murakkab 

hisoblanadi. Monolog nutq tinglovchilarga tushunarli bo'lishi uchun yoyiq 

gaplardan, aniq lug'atdan foydalanish kerak. 

Hikoya  qila  olish  qobiliyati  kishilarning  muloqotda  bo' lish  jarayonida 

katta  rol  o'ynaydi.  O’quvchi  uchun  esa  bu  qobiliyat  bilish  vositasi,  o'z 

bilimlarini, tasawurlarini tekshirish vositasi hisoblanadi.  

O’quvchilarda  monolog  nutqning  shakllanishi  ularda  mantiqiy 

tafakkurning rivojlanishi bilan bog'liqdir. Bundan tashqari, o’quvchi nutqi 

monolog nutqqa aylanishi uchun u tilning lug'atini va grammatik tomonini 

erkin egallagan bo'lishi kerak. 

Ruhshunoslarning  aytishicha,  o’quvchilarda  monolog  nutq  besh 

yoshdan boshlab paydo bo'ladi. 

Ruhshunos  D.  B.  Elkonin  bu  haqda  shunday  yozadi:  „O’quvchi  hayot 

tarzining  o'zgarishi,  kattalar  bilan  yangi  munosabatlarning  va  yangi 

turdagi  faoliyatlarning  shakllanishi  nutq  shaklini  va  uning  vazifasini 

(xizmatini)  farqlashga  olib  keladi.  Muomalaning  yangi  vazifalari  vujudga 




 

keladi,  o’quvchi  o'z  taassurotlarini,  kechinmalarini,  rejalarini  (niyatini) 



kattalarga  yetkazishga  harakat  qiladi.  Nutqning  yangi  shakli  —  monolog 

tarzida xabar qilish, ko'rgan va eshitganlari to'g'risida hikoya qilish paydo 

bo'ladi",  o’quvchilarni  hikoya  qilishga  o'rgatish  jarayonida  barkamol 

tarbiya  berishning  xilma-xil  masalalarini  hal  qiladi,  aqliy  rivojlanishga 

yordam  beradi.  Hikoya  qilib  berishda  mantiqiy  tafakkur,  diqqat 

rivojlanadi,  nutq  grammatik  jihatdan  shakllangan  bo'lib,  o'zini  tutish, 

jamoa oldida so'zga chiqish malakasi hosil bo'ladi". 

Shu  munosabat  bilan  o’quvchilar  bog'chasida  ta'lim-tarbiya  dasturida 

o’quvchilarni hikoya qilishga o'rgatish bo'yicha har bir yosh  sinflariga ish 

vazifalari  va  mazmuni  belgilab  berilgan.  Bu  sinf  o’quvchilarini  tanish 

hikoya  va  ertaklarni  (o’qituvchining  savollari  va  kitobdagi  rasmlar 

yordamida,  keyinchalik  mustaqil)  so'zlab  berishga  o'rgatiladi,  o'yinchoq, 

buyum  va  rasm  mazmuni  bo'yicha  hikoyani  (3 —4  gapdan  iborat) 

takrorlash ko'nikmasi tarbiyalanadi, tanish ertaklardan  olingan parchalarni 

sahna-lashtirishda qatnashishga o'rgatiladi. 

O'rta  sinflarda  hikoya  qilishga  o'rgatish  vazifalari  va  ularning 

mazmuni  ancha  murakkablashadi.  Ushbu  sinf  o’quvchilari  birinchi  yarim 

yillikda  tanish  hikoya  va  ertaklarni  mustaqil  holda  qayta  hikoya  qilishga, 

asar qahramonlarining suhbatini ifodali so'zlab berishga o'rgatiladi.  

Mashg'ulotlarda  birinchi  marta  o'qib  berilgan  kichik  ertak  va 

hikoyalarning  mazmunini  qayta  hikoya  qilishga,  o'rtoqlari  hikoya 

qilayotganda  e'tibor  bilan  tinglashga,  o'yinchoqlar,  turli  buyumlar  va  yil 

fasllarini  tavsiflovchi  (awal  o’qituvchining  savollari,  so'ngra  namuna  va 

reja asosida) hikoya tuzishga o'rgatiladi. 

Ikkinchi  yarim  yillikda  o’quvchilarga  tanish  ertak  va  hikoyalarni 

tinglashni,  ularda  ishtirok  etuvchi  personajlarning  gaplarini,  o'ziga  xos 

xususiyatlarini 

tushunishni, 

asar 

mazmunini 



hikoya 

qilayot -gan 

o'rtoqlarining  nutqini  diqqat  bilan  eshitishni,  asar  matnini  buzib  hikoya 

qilgan joylarini payqashni o'rgatish davom ettiriladi. 




 

Katta va maktabga tayyorlov guaihlari uchun „Nutq o'stirish" bolimida 



o’quvchilarni  hikoya  qilib  berishga  o'rgatish  yuzasidan  olib  boriladigan 

ishlar, ularning mazmuni quyidagicha belgilangan: 

Birinchi  yarim  yillik.  Badiiy  asarlarni  qayta  hikoya  qilish  malakasini 

o'stirish.  Adabiy  asarlarni  mazmunli,  mantiqiy  izchillikda,  aniq  va 

tasviriy, ifodali hikoya qilishga o'rgatish. 

O’qituvchi  qayta  hikoya  qilishni  o'rgatayotganda  o’quvchilar 

diqqatini,  ayniqsa,  ertakning  boshlanmasi,  takrorlanib  kelayotgan 

parchalarga,  xulosa  qismiga:  hikoyalardagi  qahramonlarning  o'zaro  nutqi 

kabilarga qaratishi lozim. 

O’quvchilar asar voqealarini so'zlayotganda ovoz ohangining xilma-xil 

turini  (so'roq,  his-hayajon,  hayratlanish,  iltimos)  qo'llay  bilishlariga 

erishish. 

O’quvchilarga  o'yinchoqlar  va  buyumlar  haqida  hikoya  tuzishni 

o'rgatayotganda  o'yinchoqlarni  tariflab  berishga,  ularning  o'ziga  xos 

xususiyatlarini  ko'rsatuvchi  belgilarni  (rangi,  shakli,  qanday  o'ynalishi  va 

boshqalar) aniq so'zlar orqali ifodalashga o'rgatish. 

Ijodiy  hikoya  qilish.  O’quvchilarni  o’qituvchi  tomonidan  belgi-langan 

hikoya  yoki  ertakni  nihoyasiga  yetkazishga,  qisqa,  lo'nda  jumlalar  tuzishga, 

tasviriy vositalardan foydalanishga o'rgatish. 

O’quvchilarning  shaxsiy  tajribalari  va  o’qituvchi  taklif  etgan  hayotiy 

mavzular  asosida  mantiqiy  rivojlanib  boruvchi  hikoya  yoki  ertak  tuzish 

qobiliyatlarini  rivojlantirish:  „Quvonchli  kun",  „Xafa  bo'l-gan  kunim", 

„Mehmonda",  „Bizning  oila",  „Eng  yaqin  o'rto-g'im",  „Dam  olish  kuni", 

„Dadamga qarashdim", „Qo'g'irchoq teatriga bordim" va boshqalar. 

O’quvchilarni  tuzayotgan  hikoya  yoki  ertaklarida  ishtirok  etuvchi 

qahramonlarning  ruhiy  kechinmalarini  bilishga  o'rgatish;  „Birin-chi  qor", 

„Yaxmalakda",  „Yangi  yil  bayrami",  „Qorbobo",  „Men  sevgan  fasl", 

„Tashqarida  qor,  uyimizda  bahor",  „Xola-xola  o'ynadik",  „Kim  oladi-yo, 




 

10 


shuginani-yo"  o'yini,  „Men  onamga  yordamchi",  „Ukamga  mehribonman"  va 

boshqalar

2



O’quvchilarga  suratlar  bo'yicha  hikoya  tuzishni  o'rgatayotganda,  awalo, 



ularning  mustaqil  fikrlashlariga,  suratda  tasvirlangan  voqealarga  o'z 

munosabatlarini  bildirishlariga  imkon  yaratish  kerak'.  Shu  bilan  birga,  rasmda 

aks ettirilgan mavzuli voqeaga qarab ilgari nima bo'lgani va keyin nima bo'lishi 

kerakligi haqida fiкг yuritishga undash. Tabiat manzaralari aks ettirilgan suratga 

qarab, undagi go'zallikni, nafislikni ifodalay oladigan tasviriy so'zlar, o'xshatish 

va sifatlashlar ishtirokida gap tuzishga o'rgatib borish. 

O’quvchilarning  birgalikdagi  hayot  tajribalaridan  olingan  voqealar: 

ekskursiya, sayr, mehnat jarayoni, jonli va ravon hikoya qilib berish malakasini 

tarbiyalash. 

Hikoya 


qilayotganda 

tevarak-atrof-dagi 

buyum, 

voqea-


hodisalarning  nomini,  ularning  o'ziga  xos  xususiyatlarini,  xatti-harakatlarini 

to'g'ri  ifodalashga,  voqealarning  vaqti  va  joyini  ko'rsatishga  o'rgatish. 

Topishmoqlar o'ylab topishga undash. 

Ikkinchi  yarim  yillik.  O’quvchilarni  badiiy  asarlarni  qayta  hikoya  qilishga 

o'rgatishni davom ettirish. 

O’quvchilarni  manzarali  suratlar  bo'yicha  maxsus  hikoyalar  to'qishga 

o'rgatish,  ularni  surat  mazmunini  tushunishga,  surat-dagi  manzarani  tevarak-

atrofdagi  manzaralar  bilan  taqqoslashga,  o'z  hikoyalarida  tasviriy  so'z  va 

iboralardan  foydalanishga  o’rgatishni  davom  ettirish.  O’quvchilar  mustaqil 

hikoya tuzayotganlarida og’zaki nutq shakllaridan foydalanishlariga erishish. 

Ijodiy  hikoya  qilish:  o’qituvchi  tomonidan  taklif  etilgan  mavzu  bo’yicha 

voqeani  izchil  davom  ettirib,  tugal  mazmunli  hikoya  tuzish  ko’nikmalarini 

mustahkamlash,  voqea  sodir  bo’lgan  joy,  vaqt,  tabiat  manzarasini  qisqacha 

tasvirlash,  qahramonlarning  ruhiy  kechinmalarini  ko’rsatishlariga  ahamiyat 

berish:  „Gul  bayrami",  „Navro’z",  „Onamlarning  bayrami",  „Bahor  keldi", 

„Меп  qushlarga  don  berdim",  „Меп  onamga  yordamchi",  „Tomorqada", 

                                                 

1. 


2

 

Abdullayeva K. va boshqalar “Savod o’rgatish darslari ” T.“O’qituvchi”1996-yil 



 


 

11 


„Mening  mushugim",  „Metroda",  „Avtobusda",  „Trolleybusda",  „Ko’chada", 

„Bozorda", „Do’konda", „Arqon o’ynadik", „Quvlashmachoq", „Bekinmachoq", 

„Mehmon-mehmon" mavzularida hikoya o’ylab topishga undash.

3

 



Mustaqil  tuzgan  hikoyalaridagi  personajlarga  qisqacha  ta'rif  berishlariga, 

ularning  xatti-harakatlarini  baholashlariga  ham  diqqatni  qaratish  va  o’rgatib 

borish. 

Mustaqil  tanlangan  mavzu  bo’yicha  hikoya  tuzishda  voqealarning 

izchilligiga,  tugal  mantiqqa  ega  bo’lishiga,  tasviriy  ifoda  vositalaridan  o’rinli 

foydalanishlariga ahamiyat berish. 

Monolog  nutqini  o’stirishning  yuqoridagi  dastur  vazifalari  va  mazmuniga 

ko’ra  bog’chaning  o’rta  sinfidagi  o’quvchilar  hikoya  qilib  berishning  quyidagi 

turlarini egallashlari lozim: 

1. Tanish ertak va hikoyalarni qayta hikoya qilib berish. 

2. Mashg’ulotlarda  birinchi  marta  o’qib  berilgan  hikoya  va  aytib  berilgan 

qisqa ertaklarni qayta hikoya qilib berish. 

3. Ko’rib  turgan  narsa-buyumlar:  o’yinchoqlar,  o’simliklar,  kiyimlar,  idish-

tovoqlar, mebellar va hokazolar bo’yicha tasviriy hikoya tuzish. 

4. Voqeaviy-sujetli rasmlar bo’yicha tasviriy hikoya tuzish. 

5. O’quvchilar  o'z  tajribalari  asosida  xotiradan  hikoya  qilib  berishlari. 

Katta sinf dasturida hikoya qilishning quyidagi turlari bayon 

etilgan: 

1. Badiiy asarlarni qayta hikoya qilib berish. 

2.  Narsa-buyumlar: 

o'yinchoqlar, 

o'simliklar, 

kiyim- 

kechaklar, 

idish-tovoqlar, 

mebellar 

va 

hokazolar 



haqida 

hikoyalar, 

ularning o'ziga xos xususiyatlarini ko'rsatuvchi belgilarni tuzish. 

3. Rasmlar bo'yicha tasviriy va voqeaviy hikoya tuzish. 

4. Xotiradan  o'z  shaxsiy  tajribasida  kuzatgan  voqea  va  hodisalarni, 

narsalarni,  bog'chada  va  uyda  nimalar  qilganini,  guaihda  va  uyda 

bo'lib o'tgan eng qiziqarli voqealar haqida hikoya qilib berish. 

                                                 

3

 . “Boshlang’ich  ta’lim  takomillashtirilagan  o’quv dasturi  ” Boshlang’ich ta’lim 2006-yil, 5-son . 




 

12 


5. Ta'limiy  o'yinlar  asosida  tasviriy  hikoya  tuzish:  „Qo’-g'irchoq, 

o'yinchoqni  top",  „Qo'g'irchoq,  menda  qanaqa  gul  bor",  „Qo'g'irchoq,  top-chi, 

yonimda  kim  o'tiribdi?",  „Qo'-g'irchoq,  qo'limdagi  suratlar  qaysi  ertakdan 

olinganini top-chi?" va boshqalar. 

6. Ijodiy  hikoya  qilishga,  o’qituvchi  tomonidan  boshlangan  ertak  va 

hikoyani  oxiriga  yetkazish,  o’qituvchi  taklif  etgan  mavzu  va  reja  asosida  ertak 

yoki hikoya to'qish, berilgan 3 — 4 so'z yordamida ertak yoki hikoya to'qishga 

o'rgatish. 

Maktabgacha tayyorlov dasturida ham hikoya qilib berishning xuddi   katta 

sinfdagi kabi turlari ko'rsatilgan. 

O’quvchilarni  hikoya  qilishga  o'rgatishda  maxsus  usullardan  foydalaniladi. 

Ulardan asosiylarini aytib o'tamiz: 

1.  Hikoya  namunasini  berish  usuli.  Bunda  qandaydir  buyumni  (predmetni) 

yoki  voqeani  jonli  va  qisqa  tasvirlanadi.  Bu  usul  birmuncha  yengil  usul  bo'lib, 

o’qituvchi  o’quvchilarga narsa-buyum,  rasm,  voqea  haqida  tayyor  hikoya  aytib 

beradi,  o’quvchilar  hikoyani  tinglab,  o'z  hikoyalari  uchun  mazmun  tanlaydilar, 

uning  hajmini,  izchilligini  belgilab  oladilar.  Shuning  uchun  bu  usul 

o’quvchilarni  hikoya  qilib  berishga  o'rgatishga  yordam  beruvchi  ta'limiy  usul 

bo'lib hisoblanadi. 

Namuna  o’quvchilarning  taqlid  qilishiga  mos  bo'lishi,  ya'ni  hajmi  kichik, 

fikrlar  izchil  bayon  qilinishi,  jumlalar  qisqa  va  grammatik  jihatdan  to'g'ri 

tuzilishi  Iozim.  Masalan,  o’qituvchi  o'yinchoqni  tasvirlashga  o'rgatishda  o'zi 

bitta o'yinchoqni olib, u haqda shunday tasviriy hikoya tuzadi: 

— Mana bu ayiqcha. U jigarrang, yumshoq baxmaldan yasalgan. Uning bosh 

qismida  ikkita  kichkina  quloqlari,  ikkita  qop-qora,  dum-dumaloq  ko'zlari, 

tumshug'i  bor.  Tumshug'ida  esa  burni  bor.  Tanasida  4  ta  oyog'i  bor.  Ayiqcha 

o'yinchog'i bizga o'ynash uchun kerak. 

O’quvchilar  namuna  hikoyadan  yaxshi  foydalanishlari  uchun  uning  matni 

qisqa gaplardan iborat bo'lishi va izchil bayon qilinishi kerak. 



 

13 


Hikoya  namunasi  boshqa  usullarga  nisbatan  hikoya  qilishga  o'rgatish 

jarayonini  yengillashtiradi,  o’quvchilar  erishishi  kerak  bo'lgan  natija  ko'rsatib 

beriladi. Bundan tashqari, namuna o’quvchilarning  

hikoya  qilishlari  lozim  bo'lgan  mavzularning  taxminiy  mazmunini,  ularning 

hajmini, ketma-ketligini belgilaydi. 

O’qituvchining  namuna  hikoyasidan  o’quvchilarni  hikoya  qilib  berishga 

o'rgatishning  dastlabki  bosqichlaridan,  shuningdek,  yangi  vazifa  qo'yilganda 

yoki  hikoya  qilib  bera  olmaydigan  o’quvchilarga  yordam  be'rishda 

foydalaniladi. O’qituvchining namuna hikoyasini yomon hikoya qiladigan J — 2 

o’quvchi takrorlashi mumkin. 

Namuna  hikoya  usulidan  mashg'ulotning  boshida  foydalanish  kerak.  Undan 

mashg'ulot  oxirida  foydalanish  esa  hech  qanday  ijobiy  natija  bermaydi,  chunki 

o’quvchilar  namuna  hikoyaga  taqlid  qila  olmaydilar,  o'z  nutqlarida  undan 

foydalanish imkoniyatiga ega bo'lmaydilar. 

2.  Hikoya  rejasini  berish  usuli.  Hikoya  rejasi  2  —  3  asosiy  savoldan  iborat 

bo'lib,  fikrning  ketma-ketligini  va  mazmunini  belgilaydi.  Namuna  usulidan 

foydalanib hikoya qilib berish bilan bog'liq 2 — 3 mashg'ulotdan keyin hikoyani 

reja  asosida  so'zlab  berishga  o'rgatish  mustaqil,  yetakchi  usullardan  biri  bo'lib 

qoladi. O’quvchilar hikoyasi xilma-xil bo'lishi uchun o’qituvchi oldindan asosiy 

va qo'shimcha reja tayyorlab qo'yishi kerak. Bir mashg'ulot jarayonida savollarni 

almashtirish (yangilash) o’quvchilar diqqatini faollashtiradi. 

Masalan,  maktabga  tayyorlov  sinfi  o’quvchilariga  o'z  sinf  xonalarini 

tasvirlash uchun taxminan quyidagi rejani taklif etish mumkin: 

1. Xonani kim toza saqlaydi? 

2. Sen 

xonani 


yig'ishtirishda 

(tozalashda) 

qanday 

yordam 


berasan? 

5 yoshli  o’quvchilar  sinfi  bilan  dastlabki  mashg'ulotlarda,  agar  o’quvchi 

rejadan  chetlashsa,  uning  nutqini  bo'lmasdan,  oxirigacha  tinglab  turish  lozim. 

Ammo  asta-sekin  hikoyaning  to'liq  yoki  izchil  emasligini  aytib,  boshqa 

o’quvchilarni javobni to'ldirishga jalb qilishi kerak. 



 

14 


6 yoshli  o’quvchilarning  hikoyasiga  dastur  talablarini  (ularning  maqsadga 

qaratilganligi  va  izchilligiga)  qo'yadi.  Shuning  uchun  o’quvchilarni  hikoya 

rejasiga amal qilishga o'rgatish kerak. Ayniqsa, bu rasm asosida hikoya qilish va 

o'z tajribalaridan hikoya tuzishga taalluqlidir. 

O’qituvchi  hikoya  qiluvchining  mavzudan  yoki  rejadan  chetga  chiqib 

ketganini  o'zi  ko'rsatibgina  qolmay,  balki  o’quvchilarni  o'rtog'ining  hikoyasini 

nazorat qilib borishga jalb qilishi kerak. 

(Hozir nima haqida hikoya qilib berish kerak? Hammaga tushu-narli bo'lishi 

uchun awal nimani hikoya qilib berish yaxshiroq?) 

Hikoya  namunasini  berish  hikoya  qilishga  o'rgatishning  eng  yengil  usuli, 

hikoya rejasi berish usuli esa ancha qiyin. Bu usul murakkab bo'lishiga qaramay, 

o’quvchilarni  hikoya  qilishga  o'rgatishda  keng  tarqalgan  muhim  usul 

hisoblanadi. 

3. Rejani 

jamoa 

bo'lib 


muhokama 

qilish 


usuli. 

Reja 


asosida 

hikoya 


tuzish 

va 


lining 

mazmunini 

boyitishni 

yengillashtirish 

maqsadida, 

rejani 


jamoa 

bo'lib 


muhokama 

qilish 


tavsiya 

etiladi. 

Bu 

usuldan  katta 



va 

maktabga 

tayyorlov 

sinflarida 

reja 

asosida 


hikoya 

qilishga 

o'rgatishning 

dastlabki 

bosqichida 

foydalaniladi. 

Masalan, 

o’qituvchi  o’quvchilarga  shunday  yo'llanma  beradi:  „Biz 

qanday 

qilib 


jo'ja 

boqqanimizni 

gapirib 

bering. 


Jo'jalar 

qayerdan 

paydo 

bo'ladi? 



Ularni 

qanday 


parvarish 

qildingiz? 

Jo'jalar 

katta 


bo'lganda, ular qanday bo'lishdi?" 

Bu usulning mohiyati nimadan iborat? 

Hikoyani  tuzishga  qadar  o’qituvchi  o’quvchilar  bilan  birgalikda  rejadagi 

ayrim savollarni muhokama qiladi, ya'ni hikoya mazmunining xilma-xil bo'lishi 

imkoniyatlarini  ko'rsatadi.  Rejadagi  bir  savolga  (masalan,  „O’quvchi  qanday 

kuchukcha topib oldi?") bir necha o’quvchi joyida o'tirgan holda javob berishini 

taklif etadi. O’quvchining joyida o'tirgan holda javob berishi  — bu hali hikoya 

etnas,  balki  bir  yoki  bir  necha  gap.  Hikoya  rejasini  jamoa  bo'lib  muhokama 




 

15 


qilish  usuli  esa  o’quvchilarning  tashabbuskorligini  jonlantiradi,  faollashtiradi, 

o’quvchilarni murakkab jarayon hisoblangan mustaqil hikoya tuzishga o'rgatadi. 

4. Jamoa bo'lib hikoya tuzish usuli. 

Bu  usul  o'ziga  xos  bo'lib,  undan  o’quvchilarni  ijodiy  hikoya  tuzishga 

o'rgatishda foydalaniladi. Oldindan belgilab qo'yilgan hikoya rejasini ketma-ket 

muhokama  qilish  jarayonida  o’qituvchi  va  o’quvchilar  ayrim  javoblarni 

tinglaydilar,  ulardan  qaysi  biri  yaxshiroq  ekanligini  muhokama  qiladilar. 

O’qituvchi  ularni  o'ylab  topilgan  hikoyaning  boshlanishi  sifatida  takroiiaydi. 

So'ngra  navbatdagi  eng  yaxshi  savol  tanlanadi,  o’qituvchi  esa  aytilgan  eng 

yaxshi jumlalarning va o'zining gapini birlashtirib, kichik hikoya tuzadi. 

Oxirida  hikoya  o’qituvchi  tomonidan  takrorlanadi,  so'ngra  2  —3  o’quvchi 

takrorlaydi.  Bu  usulning  mohiyati  shundaki,  mash-g'ulotda  barcha  o’quvchilar 

faollik ko'rsatishadi, ularning xayollari asta-sekinlik bilan shakllanadi. Biroq bu 

usulning  bir  qator  kamchiliklari  mavjud:  o’quvchilarning  nutq  faoliyati 

jumlalarni tuzish, 



                                                                   

 

so’zlarni  tanlash  bilangina  chegaralanadi,  ular  monolog  nutqni  rivojlantirish 



ustida  kam  mashq  qiladilar.  Shuning  uchun  bu  usuldan  foydalanish 

chegaralangan. 

5. Hikoyani qismlar bo’yicha tuzdirish usuli. 

Ayrim  mashg’ulotlarda  hikoyani  qismlar  bo’yicha  tuzdirish  usulidan 

foydalanish  mumkin,  bu  usul  hikoya  tuzishni  yengillashtiradi,  chunki  topshiriq 

hajmi  kamayadi.  Shuningdek,  mashg’ulot  ancha  qiziqarli  va  xilma-xil  bo’lib, 

hikoyalar  to’liq va  chuqur  mazmunga  ega  bo’ladi, ko’p  o’quvchilardan  so’rash 

imko-niyati vujudga keladi. 

Mazmuni  alohida  qismlarga  yengil  ajraladigan  rasmlarni  qism  bo’yicha 

tasvirlash  mumkin.  Masalan,  o’quvchilar  ushbu  rasmlarni  qism  bo’yicha 

tasvirlashlari  mumkin:  „Tovuqlar",  „Mushuk  o’quvchilari  bilan",  „Echki 

o’quvchilari bilan", „Sigir buzog’i bilan", „Qishki o’yinlar" va hokazolar. 

O’qituvchi tasviriy hikoya uchun mavzu taklif etishdan awal rasmni kichik-

kichik qismlarga  ajratib  chiqadi.  Masalan,  „Quyonlar"  degan mavzuda tasviriy 

hikoya  tuzishda  o’qituvchi  o’quvchilarni  shunday  ogohlantiradi:  „Quyonlar 

haqida hikoya qilamiz, ammo hammasini bir yo’la emas, balki quyonlar haqida 

hamma narsani xotirlash (esga tushirish) uchun tartib bilan gapiramiz". So’ngra 

har  bir  qism  uchun  reja  taklif  etish  mumkin.  Masalan:  „Hozir,  o’quvchilar 

quyonni tanasi nima bilan qoplan-ganligini, uning tumshug’i qanday ekanligini, 

u qanday harakat qilishini (yurishini) eslaymiz". 

Bu  reja  asosida  2  —  3  o’quvchi  hikoya  qilib  bergach,  navbatdagi  qismga 

o’tiladi: ,,Bizning quyonlarimiz qayerda yashashini, katagida nimalar borligini, 

ular  nima  uchun  kerakligini  gapirib  bering".  So’ngra  quyonning  oziqlari,  kim 

ularga  g’amxo’rlik  qilishi  va  hokazolar  haqida  hikoya  qilib  berish  mumkin. 

Mashg'ulot oxirida nutqi yaxshi, hikoya qilish malakasi rivojlangan bir o’quvchi 

rasmda tasvirlangan narsalar haqida batafsil gapirib berishi mumkin. 

6. Savollar berish usuli. 

Bu usul hikoya qilishga o'rgatishda ikkinchi darajali ahamiyat kasb etadi. 




                                                                                                                                           

17 


Savollar, asosan, hikoya aytib berilgandan keyin aniqlik kiritish va to'ldirish 

maqsadida beriladi. 

7. Aytib turish usuli. 

Hikoya qilish jarayonida o’quvchi qandaydir xatoga yo'l qo'yishi yoki ayrim 

joyini esdan chiqarganda so'z yoki gapni aytib (Hozir nima haqida hikoya qilib 

berish  kerak?  Hammaga  tushu-narli  bo'lishi  uchun  awal  nimani  hikoya  qilib 

berish yaxshiroq?) 

Hikoya  namunasini  berish  hikoya  qilishga  o'rgatishning  eng  yengil  usuli, 

hikoya rejasi berish usuli esa ancha qiyin. Bu usul murakkab bo'lishiga qaramay, 

o’quvchilarni  hikoya  qilishga  o'rgatishda  keng  tarqalgan  muhim  usul 

hisoblanadi. 

3. Rejani jamoa bo'lib muhokama qilish usuli. Reja asosida hikoya tuzish va 

uning  mazmunini  boyitishni  yengillashtirish  maqsadida,  rejani  jamoa  bo'lib 

muhokama  qilish  tavsiya  etiladi.  Bu  usuldan  katta  va  maktabga  tayyorlov 

sinflarida  reja  asosida  hikoya  qilishga  o'rgatishning  dastlabki  bosqichida 

foydalaniladi. 

        Masalan,  o’qituvchi  o’quvchilarga  shunday  yo'llanma  beradi:  „Biz 

qanday 


qilib 

jo'ja 


boqqanimizni 

gapirib 


bering. 

Jo'jalar 

qayerdan 

paydo 


bo'ladi? 

Ularni 


qanday 

parvarish 

qildingiz? 

Jo'jalar 

katta 

bo'lganda, ular qanday bo'lishdi?" 



Bu usulning mohiyati nimadan iborat? 

Hikoyani  tuzishga  qadar  o’qituvchi  o’quvchilar  bilan  birgalikda  rejadagi 

ayrim savollarni muhokama qiladi, ya'ni hikoya mazmunining xilma-xil bo'lishi 

imkoniyatlarini  ko'rsatadi.  Rejadagi  bir  savolga  (masalan,  „O’quvchi  qanday 

kuchukcha topib oldi?") bir necha o’quvchi joyida o'tirgan holda jcwob berishini 

taklif etadi. O’quvchining joyida o'tirgan holda javob berishi — bu hali hikoya 

etnas,  balki  bir  yoki  bir  necha  gap.  Hikoya  rejasini  jamoa  bo'lib  muhokama 

qilish  usuli  esa  o’quvchilarning  tashabbuskorligini  jonlantiradi,  faollashtiradi, 

o’quvchilarni murakkab jarayon hisoblangan mustaqil hikoya tuzishga o'rgatadi. 

4. Jamoa bo'lib hikoya tuzish usuli. 




                                                                                                                                           

18 


Bu  usul  o'ziga  xos  bo'lib,  undan  o’quvchilarni  ijodiy  hikoya  tuzishga 

o'rgatishda foydalaniladi. Oldindan belgilab qo'yilgan hikoya rejasini ketma-ket 

muhokama  qilish  jarayonida  o’qituvchi  va  o’quvchilar  ayrim  javoblarni 

tinglaydilar,  ulardan  qaysi  biri  yaxshiroq  ekanligini  muhokama  qiladilar. 

O’qituvchi  ularni  o'ylab  topilgan  hikoyaning  boshlanishi  sifatida  takrorlaydi. 

So'ngra  navbatdagi  eng  yaxshi  savol  tanlanadi,  o’qituvchi  esa  aytilgan  eng 

yaxshi jumlalarning va o'zining gapini birlashtirib, kichik hikoya tuzadi. 

Oxirida  hikoya  o’qituvchi  tomonidan  takrorlanadi,  so'ngra  2  —3  o’quvchi 

takrorlaydi.  Bu  usulning  mohiyati  shundaki,  mash-g'ulotda  barcha  o’quvchilar 

faollik ko'rsatishadi, ularning xayollari asta-sekinlik bilan shakllanadi. Biroq bu 

usulning  bir  qator  kamchiliklari  mavjud:  o’quvchilarning  nutq  faoliyati 

jumlalarni tuzish, so'zlarni tanlash bilangina chegaralanadi, ular monolog nutqni 

rivojlantirish ustida kam mashq qiladilar. Shuning uchun bu usuldan foydalanish 

chegaralangan. 

5.  Hikoyani qismlar bo'yicha tuzdirish usuli. 

Ayrim  mashg'ulotlarda  hikoyani  qismlar  bo'yicha  tuzdirish  usulidan 

foydalanish  mumkin,  bu  usul  hikoya  tuzishni  yengillashtiradi,  chunki  topshiriq 

hajmi  kamayadi.  Shuningdek,  mashg'ulot  ancha  qiziqarli  va  xilma-xil  bo'lib, 

hikoyalar  to'liq  va  chuqur  mazmunga  ega  bo'ladi,  ko'p  o’quvchilardan  so'rash 

imko-niyati vujudga keladi. 

Mazmuni  alohida  qismlarga  yengil  ajraladigan  rasmlarni  qism  bo'yicha 

tasvirlash  mumkin.  Masalan,  o’quvchilar  ushbu  rasmlarni  qism  bo'yicha 

tasvirlashlari  mumkin:  „Tovuqlar",  „Mushuk  o’quvchilari  bilan",  „Echki 

o’quvchilari bilan", „Sigir buzog'i bilan", „Qishki o'yinlar" va hokazolar. 

O’qituvchi tasviriy hikoya uchun mavzu taklif etishdan avval rasmni kichik-

kichik qismlarga  ajratib  chiqadi.  Masalan,  „Quyonlar" degan mavzuda tasviriy 

hikoya  tuzishda  o’qituvchi  o’quvchilarni  shunday  ogohlantiradi:  „Quyonlar 

haqida hikoya qilamiz, ammo hammasini bir yo'la emas, balki quyonlar haqida 

hamma narsani xotirlash (esga tushirish) uchun tartib bilan gapiramiz". So'ngra 

har  bir  qism  uchun  reja  taklif  etish  mumkin.  Masalan:  „Hozir,  o’quvchilar 




                                                                                                                                           

19 


quyonni tanasi nima bilan qoplan-ganligini, uning tumshug'i qanday ekanligini, 

u qanday harakat qilishini (yurishini) eslaymiz". 

Bu  reja  asosida  2  —  3  o’quvchi  hikoya  qilib  bergach,  navbatdagi  qismga 

o'tiladi:  „Bizning  quyonlarimiz  qayerda  yashashini,  katagida  nimalar  borligini, 

ular  nima  uchun  kerakligini  gapirib  bering".  So'ngra  quyonning  oziqlari,  kirn 

ularga  g'amxo'rlik  qilishi  va  hokazolar  haqida  hikoya  qilib  berish  mumkin. 

Mashg'ulot oxirida nutqi yaxshi, hikoya qilish malakasi rivojlangan bir o’quvchi 

rasmda tasvirlangan narsalar haqida batafsil gapirib berishi mumkin. 

6.  Savollar berish usuli. 

Bu usul hikoya qilishga o'rgatishda ikkinchi darajali ahamiyat kasb etadi. 

Savollar, asosan, hikoya aytib berilgandan keyin aniqlik kiritish va to'ldirish 

maqsadida beriladi. 

7.  Aytib turish usuli. 

Hikoya qilish jarayonida o’quvchi qandaydir xatoga yo'l qo'yishi yoki ayrim 

joyini esdan chiqarganda so'z yoki gapni aytib 

turishdan  foydalanish  o'rinlr.  O’quvchining  xatosini  to'g'rilash  yoki  hikoyaning 

esdan  chiqargan  joyini  aytib  turish  yetarlicha  baland  ovozda,  samimiy  boiishi 

kerak.  O’quvchi  o’qituvchining  tuzatishini  takrorlashi  shart  emas,  aks  holda  u 

o'z  hikoyasining  davomini  yo'qotib  qo'yadi.  O’quvchilar  hikoya  qilib 

berayotganlarida  ular  nutqidagi  xatolarni  e'tiborsiz  qoldirish  kerak  emas  — 

xatoni hikoya jarayonida to'g'rilash mumkin, agar ko'pchilik  o’quvchilarda xato 

uchraydigan  bo'lsa,  o’qituvchi  ular  bilan  lug'at  ustida  ishlash  yoki  grammatik 

to'g'ri  nutqni,  nutqning  tovush  madaniyatini  shakllantirish  uchun  tashkil 

etiladigan mashg'ulotlarda shug'ul-lanadi. 

8. Baholash usuli. 

Bu  usuldan  foydalanishning  asosiy  maqsadi  shundaki,  baho  faqat  hikoyasi 

baholanayotgan o’quvchigagina ta'sir etib qolmasdan, balki hikoya tuzishi lozim 

bo'lgan  boshqa  o’quvchilarga  ham  ta'sir  qilsin.  Shuning  uchun  bu  usuldan 

mashg'ulot  davomida  foydalaniladi.  Mashg'ulot  oxirida  berilgan  baho,  o'z 

mohiyati  bilan  foydasizdir,  bundan  tashqari,  barcha  tinglangan  hikoya-larning 




                                                                                                                                           

20 


sifati  qanday  bo'lganligini  o’quvchi  esda  saqlashda  qiynaladi,  mashg'ulotning 

oxirida ular toqatsizlanadilar va buning natijasida o’qituvchining ko'rsatmalarini 

idrok eta olmaydilar. Har bir hikoyani batafsil baholash shart emas, biroq ayrim 

hikoyalardagi  biror  ahamiyatli  tomonni,  izchillikni,  yangilikni  yoki  kamchi-

liklarni  (lug'ati,  ovoz  kuchi,  qomatini  noto'g'ri  tutish  va  hokazo)  aytib  o'tish 

kerak. 


Masalan,  ikkita  o'yinchoqni  stol  bo'ylab  yurgizib,  harakat-larini  aniq  aytib, 

hikoya qilib berish topshirig'i berilgan. 

O’qituvchi hikoya qilib bergan o’quvchining hikoyasini shunday baholaydi: 

„Yasha, Salim. Sen birinchi bo'lib hikoya qilib bersang-da, o'rdakchalar qanday 

harakat  qilishlarini  aytishni  esingdan  chiqarmading.  Sening  hikoyangni  qiziqib 

tingladik". 

Ba'zan  o'rtoqlarining  hikoyasini  muhokama  qilishga  o’quvchi-larning  o'zini 

ham  jalb  qilish  mumkin.  Bu  usul  katta  sinflarda  qo'llaniladi.  Chunki  6  yoshli 

o’quvchilar  hikoyaning  sifatini  (to'liqligini,  qiziqarliligini,  ifodaliligini  va 

boshqalarni) ayta oladilar. 

Shunday  qilib,  o’qituvchi  o’quvchilarni  hikoya  qilib  berishga  o'rgatishda 

foydalaniladigan hamma usullarni juda yaxshi bilishi va bu usullardan sharoitga 

qarab, mashg'ulot uchun yetakchi usulni tanlashi kerak. 

 



                                                                                                                                           

21 



Yüklə 394,4 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   16




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin